|
ÖZET: Başvuran, annesinin vasisi olarak, müteveffa abisinin askerlik borçlanmasının 2022 yılı esas alınarak hesaplanmasını talep etmiştir. Ancak, Sosyal Güvenlik Kurumu, başvuranın 2024 yılı esas alınarak bir hesaplama yaptığını belirtmiştir. Başvuran, 2022 yılında yapılan başvurunun dikkate alınarak borçlanma tutarının bildirilmesini ve ödemenin yapılması halinde aylığın bağlanmasını istemektedir.
Kurum, başvuranın 30 Aralık 2022 tarihli dilekçesiyle askerlik borçlanması talebinde bulunduğunu, ancak bu talebin vefat eden abisi adına yapıldığını ve bu nedenle işleme alınmadığını ifade etmiştir. Başvuran, 17 Mart 2023 tarihinde annesi adına aylık bağlanması ve emekli ikramiyesi talep etmiş, ancak vefat eden kardeşinin hizmet süresinin 5 yıldan az olması nedeniyle bu talep reddedilmiştir. Başvuran, 19 Ocak 2024 tarihinde toptan ödeme talebinden vazgeçerek askerlik borçlanması talebinde bulunmuş, bu talep üzerine 14 Mart 2024 tarihinde 38.404,80 TL tutarında bir borçlanma önerilmiştir. Sonuç olarak, başvuranın 2022 yılına ait talebinin hukuken geçerli olmadığı ve bu nedenle başvurunun reddedildiği belirtilmiştir. Kamu Denetçiliği Kurumu, idarenin işlemlerinin hukuka uygun olduğunu ve başvuranın taleplerinin yerine getirilmediği yönünde bir hukuka aykırılık tespit etmemiştir. |
T.C. TÜRKİYE BÜYÜK MİLLET MECLİSİ KAMU DENETÇİLİĞİ KURUMU
(OMBUDSMANLIK)
SAYI : 2024/7594-S.24.11858
BAŞVURU NO : 2024/6516
KARAR TARİHİ : 22.07.2024
RET KARARI TCKN:
Adres:
BAŞVURUYA KONU İDARE : SOSYAL GÜVENLİK KURUMU BAŞKANLIĞI
Başvuranın, 2022 yılı esas alınarak borçlanma tutarının hesaplanması
BAŞVURUNUN KONUSU :
talebi hakkındadır.
BAŞVURU TARİHİ : 21.05.2024
I.BAŞVURANIN İDDİA VE TALEPLERİ
1. Kurumumuza tarihinde yapılan şikayet başvurusunda başvuran, annesinin vasisi olduğunu, annesi adına müteveffa abisinin askerlik borçlanmasına ilişkin 2022 tarihinde idareye başvuruda bulunduğunu, idareden gelen cevabi yazıda 2024 yılı esas alınmak suretiyle tutarın hesaplandığını ifade ederek 2022 yılındaki talebi esas alınmak suretiyle borçlanılacak tutarın tarafına bildirilmesini ödemenin yapılması halinde aylığın bağlanmasını talep etmektedir.
II.İDARENİN BAŞVURUYA İLİŞKİN AÇIKLAMALARI
2. Kurumumuzun 24/05/2024 tarih veS. sayılı bilgi belge talep yazımıza cevaben ilgili idarece gönderilen ve 13/06/2024 tarih ve S. sayı ile Kurum kayıtlarına giren cevabi yazıda özetle; emekli sicil dosyasının incelenmesinden, 4/11/2022 tarihinde vefat ettiği, kardeşi (bu tarihteki adı Bursa 7. Sulh Hukuk Mahkemesinin 23/1/2023 tarihli kararı ile annesinin vasisi olarak atandığı ve Kurum kayıtlarına 24/3/2023 tarihinde geçen 17/3/2023 tarihli dilekçesi ile annesi adına aylık ve ikramiye talebinde bulunması üzerine 1/4/2023 tarihli yazı ile hizmet süresinin ölüm aylığı için gerekli 5 yılın altında olması nedeniyle annesine aylık bağlanamayacağı ancak toptan ödeme ve ikramiye hakkı için annesi tarafından yeniden dilekçe verilmesi gerektiğinin bildirildiği, bunun üzerine 22/5/2023 tarihinde Kurum kayıtlarına geçen 15/5/2023 tarihli dilekçesi ile annesi adına toptan ödeme talebinde bulunduğu, toptan ödeme talebi hakkındaki işlemler sürerken Bursa Osmangazi Sosyal Güvenlik Merkezi’nin 28/7/2023 tarihli ve sayılı yazısı ekinde müteveffa imzası ile 29/12/2022 tarihli askerlik
borçlanması talebinin iletildiği ve anılan tarihte vefat etmiş olan kişinin adı ve imzası ile borçlanma talebinin oluşturulduğunun anlaşıldığı, annesi adına toptan ödemenin iptal edilerek askerlik borçlanması ve ölüm aylığı bağlanması talebine ilişkin 19/1/2024 tarihli dilekçesinin Bursa
Osmangazi Sosyal Güvenlik Merkezi’nce 23/1/2024 tarihli ve sayılı yazı ekinde gereği için gönderilmesi üzerine anne adına vasisi adresine iadeli taahhütlü posta ile gönderilen 14/3/2024 tarih ve E- sayılı yazı ile 19/3/2020-18/9/2020 tarihleri arasındaki 6 aylık (180 gün) askerlik süresinin borçlanılmasına ilişkin olarak başvuru tarihindeki 5510 sayılı Kanunun 82 nci maddesine göre belirlenen prime esas günlük kazanç alt sınırı alınarak hesaplanan 38.404,80 TL’nin bir ay içinde Kurum hesaplarına yatırılması gerektiğinin bildirildiği, İfade edilmiştir.
III.İLGİLİ MEVZUAT
3. 18/10/1982 tarihli ve 2709 sayılı Türkiye Cumhuriyeti Anayasası’nın “Dilekçe, bilgi edinme ve kamu denetçisine başvurma hakkı” başlıklı 74 üncü maddesi; “…Herkes, bilgi edinme ve kamu denetçisine başvurma hakkına sahiptir. Türkiye Büyük Millet Meclisi Başkanlığına bağlı olarak kurulan
Kamu Denetçiliği Kurumu idarenin işleyişiyle ilgili şikayetleri inceler…” hükmü yer almaktadır.
4. 6328 sayılı Kamu Denetçiliği Kurumu Kanunu’nun “Kurumun görevi” başlıklı 5 inci maddesinin birinci fıkrası; “Kurum, idarenin işleyişi ile ilgili şikâyet üzerine, idarenin her türlü eylem ve işlemleri ile tutum ve davranışlarını; insan haklarına dayalı adalet anlayışı içinde, hukuka ve hakkaniyete uygunluk yönlerinden incelemek, araştırmak ve idareye önerilerde bulunmakla görevlidir.” denmektedir.
5. 4721 sayılı Tük Medeni Kanunun 28 inci maddesi; “Kişilik, çocuğun sağ olarak tamamıyla doğduğu anda başlar ve ölümle sona erer.” 6. 5510 sayılı Kanunun “Sigortalıların borçlanabileceği süreler” başlıklı 41’inci maddesi; a) (Değişik: 10/9/2014-6552/43 md.) Kanunları gereği verilen ücretsiz doğum ya da analık izni süreleri ile 4 üncü maddenin birinci fıkrasının (a), (b) ve (c) bentleri kapsamındaki sigortalı kadının, üç defaya mahsus olmak üzere doğum tarihinden sonra iki yıllık süreyi geçmemek kaydıyla borçlanılacak sürelerde uzun vadeli sigorta kolları açısından sigortalı sayılmaması ve çocuğunun yaşaması şartlarıyla talepte bulunulan süreleri, b) Er veya erbaş olarak silah altında veya yedek subay, yedek astsubay okulunda geçen süreleri, c) 4 üncü maddenin birinci fıkrasının (c) bendi kapsamında olanların, personel mevzuatına göre aylıksız izin süreleri, d) Sigortalı olmaksızın doktora öğrenimi veya tıpta uzmanlık için yurt içinde veya yurt dışında geçirdikleri normal doktora veya uzmanlık öğrenim süreleri, e) Sigortalı olmaksızın avukatlık stajını yapanların normal staj süreleri, f) Sigortalı iken herhangi bir suçtan tutuklanan veya gözaltına alınanlardan bu suçtan dolayı beraat edenlerin tutuklulukta veya gözaltında geçen süreleri,
g) Grev ve lokavtta geçen süreleri (…), h) Hekimlerin fahri asistanlıkta geçen süreleri, ı) Seçim kanunları gereğince görevlerinden istifa edenlerin, istifa ettikleri tarih ile seçimin yapıldığı tarihi takip eden ay başına kadar açıkta geçirdikleri süreleri, i) (Ek bend: 13.02.2011 – 6111 S.K/Madde 30) Bu bendin yürürlüğe girdiği tarihten sonraki sürelere ilişkin olmak üzere, 4857 sayılı Kanuna göre kısmi süreli iş sözleşmesi ile çalışan sigortalıların, kısmi süreli çalıştıkları aylara ait eksik süreleri, j) (Ek bend: 04.07.2012 – 6353 S.K/Madde 37) Sigortalı olmaksızın, 8/4/1929 tarihli ve 1416 sayılı Ecnebi
Memleketlere Gönderilecek Talebe Hakkında Kanuna göre yurt dışına gönderilen ve öğrenimini başarıyla tamamlayarak yurda dönenlerden yükümlü bulunduğu mecburi hizmet süresini tamamlamış olanların, yurt dışında resmi öğrenci olarak geçirmiş oldukları öğrenim sürelerinin 18 yaşının tamamlanmasından sonraki döneme ait olan kısmı, kendilerinin veya hak sahiplerinin yazılı talepte bulunmaları ve talep tarihinde 82 nci maddeye göre belirlenen prime esas günlük kazanç alt ve üst sınırları arasında olmak üzere, kendilerince belirlenecek günlük kazancın % 32’si üzerinden hesaplanacak primlerini borcun tebliği tarihinden itibaren bir ay
içinde ödemeleri şartı ile borçlandırılarak, borçlandırılan süreleri sigortalılıklarına sayılır. (Ek cümle:
13.02.2011 – 6111 S.K/Madde 30) (i) bendi kapsamında borçlanılacak sürelere ilişkin genel sağlık
sigortası primlerinin ödenmiş olması halinde, genel sağlık sigortası primi ödenmiş bu sürelere ilişkin borçlanma tutarı % 20 oranı üzerinden hesaplanır.
Bir ay içinde ödenmeyen borçlanmalar için ise yeni başvuru şartı aranır. Primi ödenmeyen borçlanma süreleri hizmetten sayılmaz. Borçlanma sürelerinin ne şekilde belgeleneceğini belirlemeye Kurum yetkilidir.
6.1. 5510 sayılı Kanunun “Günlük kazanç sınırları” başlıklı 82’nci maddesi; “Bu Kanun gereğince alınacak prim ve verilecek ödeneklerin hesabına esas tutulan günlük kazancın alt sınırı, sigortalıların yaşlarına uygun asgari ücretin otuzda biri, üst sınırı ise 16 yaşından büyük sigortalıların günlük kazanç alt sınırının 7,5 katı, ancak sosyal güvenlik sözleşmesi olmayan ülkelerde iş üstlenen işverenlerce yurt dışındaki işyerlerinde çalıştırılmak üzere götürülen Türk işçileri için 3 katıdır.
Günlük kazançları yukarıdaki fıkrada belirtilen alt sınırın altında olan sigortalılar ile ücretsiz çalışan sigortalıların günlük kazançları alt sınır üzerinden, günlük kazançları üst sınırdan fazla olan sigortalıların günlük kazançları da üst sınır üzerinden hesaplanır.
İkinci fıkraya göre sigortalının kazancı alt sınırın altında ise bu kazanç ile alt sınır arasındaki farka ait sigorta primleri ile ücretsiz çalışan sigortalılara ait sigorta primlerinin tümünü işveren öder.
Sigortalıların bu Kanunun 53 üncü maddesine göre belirlenen aynı sigortalılık haline tabi olacak şekilde birden fazla işte çalışması nedeniyle Kuruma ödenen primler toplamı, bu sigortalılık hali için belirlenen prime esas kazanç üst sınırı üzerinden hesaplanacak miktarı aşarsa, aşan kısmın tamamı, sigortalının
talebi üzerine en geç talep tarihini takip eden ay içinde hissesi oranında sigortalıya defaten geri ödenir.
Geri verilen primler için ayrıca gecikme cezası ve gecikme zammı ile faiz ödenmez.” 7. Sosyal Sigorta İşlemleri Yönetmeliğinin “Ölüm toptan ödemesi ve ihyası” başlıklı 63’üncü maddesinin birinci fıkrası; “ Ölüm toptan ödemesi, ölen sigortalının hak sahiplerinin ölüm aylığı bağlanmasına hak kazanamaması durumunda, nitelikleri bu Yönetmeliğin 60 ıncı maddesinde belirtilen sigortalının eşine, çocuklarına ve ana ve babasına Kanunun 36 ncı maddesinde belirtilen esaslara göre yapılır.” hükmünü amirdir.
IV. KAMU DENETÇİSİ C. ÖZLEM TUNÇAK’IN KAMU BAŞDENETÇİSİNE ÖNERİSİ
8. Başvuranın iddiaları, idarenin konu ile ilgili açıklamaları, ilgili mevzuat ve tüm dosya birlikte değerlendirildiğinde; şikâyete konu edilen işlemde hukuka aykırılık tespit edilemediğinden, başvurunun reddi yönünde hazırlanan “Ret Kararı Önerisi” Kamu Başdenetçisi’ne sunulmuştur.
V. DEĞERLENDİRME VE GEREKÇE
A. Hukuka, Hakkaniyete ve İnsan Haklarına Uygunluk Yönünden Değerlendirme 9. Başvuran özetle, annesinin vasisi olduğunu, annesi adına müteveffa abisinin askerlik borçlanmasına ilişkin 2022 tarihinde idareye başvuruda bulunduğunu, idareden gelen cevabi yazıda 2024 yılı esas alınmak suretiyle tutarın hesaplandığını ifade etmek suretiyle 2022 yılındaki talebi esas alınmak suretiyle borçlanılacak tutarın tarafına bildirilmesini ödemenin yapılması halinde aylığın bağlanmasını talep etmektedir.
10. İdareden gelen bilgi belge kapsamında, başvuranın 30/12/2022 tarihli dilekçesi ile askerlik borçlanması talebinde bulunduğu ancak söz konusu borçlanmanın vefat eden abi adıyla yapıldığı ve idare tarafından işlem tesis edilmediği, akabinde başvuranın Bursa 7. Sulh
Hukuk Mahkemesinin 23/01/2023 tarihli hükmü annesine vasi tayin edildiği, başvuranın, 17/03/2023 tarihinde vefat eden kardeşinden dolayı aylık bağlanması ve emekli ikramiyesi ödenmesini talep ettiği; Kurumca, vefat eden kardeşinin hizmet süresinin 5 yıldan az olması nedeniyle aylık bağlanamadığı ve bir defaya mahsus olmak üzere toptan ödeme kapsamında olduğu, talep dilekçesinin bu doğrultuda gönderilmesinin sağlanması hususunun iletildiği, söz konusu süreç devam ederken başvuranın bu kez 19/01/2024 tarihli dilekçesi ile toptan ödeme yapılması talebinden vazgeçerek askerlik borçlanması yapılmak suretiyle eksik günlerin tamamlanarak ölüm aylığı bağlanması talebinde bulunduğu bu talep doğrultusunda Kurumun 14/03/2024 tarihli yazısı ile müteveffa 19/03/202018/09/2020 tarihleri arasında geçen 6 aylık askerlik hizmetinin 38.404,80 TL karşılığında borçlandırıldığı, söz konusu tutarın 1 ay içerisinde Kurumun anlaşmalı olduğu bankalardan birisine ödenmesi gerektiği, belirtilen süre içerisinde borcun ödenmemesi halinde ise borçlanma işleminin iptal edileceği, öte yandan borcun bir kısmının ödenmesi halinde, ödenen miktara isabet eden gün sayısının geçerli olacağı hususlarında bilgi verildiği, tespit edilmiştir.
11. Başvuran 29/12/2022 tarihli dilekçe ile müteveffa abisi adıyla askerlik borçlanma dilekçesi vermiş olup söz konusu tarihte başvuranın annesi adına vasi tayin edilmediği tespit edilmiştir. Nitekim 4721 sayılı Tük Medeni Kanunun 28 inci maddesi; “Kişilik, çocuğun sağ olarak tamamıyla doğduğu anda
başlar ve ölümle sona erer.” hükmünde olup ölüm ile birlikte hak ve borçlara ehil olabilen gerçek kişinin varlığı ve kişiliğine bağlı tüm hakları sona ermekte olduğundan borçlanma talep form tarihinde hayatta olmayan adıyla yapılan borçlanma işleminin idarece işleme esas alınmayacağı değerlendirilmektedir.
12. Başvuran abisi adıyla yaptığı borçlanma işlemi akabinde 17/03/2023 tarihinde, vefat eden kardeşinden dolayı aylık bağlanması ve emekli ikramiyesi ödenmesi talebiyle idareye başvuruda bulunmuş Kurumca 01/04/2023 tarihinde vefat eden kardeşinin hizmet süresinin 5 yıldan az olması nedeniyle aylık bağlanamadığı ve bir defaya mahsus olmak üzere toptan ödeme kapsamında olduğu, talep dilekçesinin bu doğrultuda gönderilmesinin sağlanması hususu iletilmiş bu doğrultuda başvuran 15/05/2023 tarihli dilekçesi ile toptan ödeme talebinde bulunmuştur. İdarenin bu mevzudaki işlemleri devam ederken başvuran bu kez 19/01/2024 tarihli dilekçesi ile toptan ödeme yapılması talebinden vazgeçerek askerlik borçlanması yapılması talebinde bulunmuş olup idarenin 14/03/2024 tarihli yazısı ile müteveffa 19/03/2020-18/09/2020 tarihleri arasında geçen 6 aylık askerlik hizmetinin 38.404,80 TL karşılığında borçlandırıldığı, söz konusu tutarın 1 ay içerisinde
Kurumumuzun anlaşmalı olduğu bankalardan birisine ödenmesi gerektiği, belirtilen süre içerisinde borcun ödenmemesi halinde ise borçlanma işleminin iptal edileceği, öte yandan borcun bir kısmının ödenmesi halinde, ödenen miktara isabet eden gün sayısının geçerli olacağı hususlarında bilgi verilmiştir.
13. 5510 sayılı Kanunun 41’inci maddesi uyarınca aynı Kanunun 4’üncü maddesinin birinci fıkrasının; a ve b bentleri ile Kanunun yürürlüğe girdiği tarihten sonra ilk defa c bendi (kamu görevlileri)
kapsamında sigortalı sayılanların, Kanunun 41’inci maddesine göre borçlanacakları sürelere ait prim tutarı, sigortalıların veya hak sahiplerinin talepte bulundukları tarihte Kanunun 82’nci maddesine göre prime esas kazancın alt ve üst sınırları arasında olmak üzere kendilerince belirlenen günlük kazancın % 32’si oranında hesaplanacağı düzenlenmiştir.
14. Başvuran her ne kadar 2022 yılına ait askerlik borçlanma dilekçesi esas alınarak işlem yapılmasını talep etmekte ise de söz konusu talep hayatta olmayan ve her hangi bir hak ve yükümlülük altına hukuken ve fiilen girmesi mümkün olmayan abi adına yapılmış olup anılan tarihte başvuranın Sosyal
Sigorta İşlemleri Yönetmeliğinin 63’üncü maddesi uyarınca (7. paragraf) hak sahipliği sıfatı da bulunmamaktadır. Kaldı ki başvuran 17/03/2023 tarihinde, vefat eden kardeşinden dolayı aylık bağlanması ve emekli ikramiyesi ödenmesi talebiyle idareye başvuruda bulunmuş idarenin bu husustaki cevabı üzerine bu kez 15/05/2023 tarihli dilekçesi ile toptan ödeme talebinde bulunmuştur.
Başvuranın söz konusu dilekçeleri haricinde 2022 yılında yaptığı askerlik başvurusunun akıbetine ilişkin idareye herhangi bir başvurusu olmadığı gibi askerlik borçlanması hususunda en son 19/01/2024 tarihli dilekçesi ile hak sahibi sıfatıyla yeni bir talep olarak başvurduğu tespit edilmiştir.
15. Askerlik borçlanması tutarı; borçlanma yapmak isteyen sigortalı ya da hak sahiplerinin yazılı talepte bulunmaları halinde talep tarihinde prime esas günlük kazanç alt ve üst sınırları arasında olmak üzere, kendilerince belirlenecek günlük kazanç üzerinden hesaplanmakta olup 2022 yılında hayatta olmayan adıyla yapılan ve yukarıda yer verilen Medeni Kanun hükmü gereğince geçerliliği bulunmayan dilekçe yerine, vasi sıfatıyla başvuranın 2024 yılındaki borçlanma dilekçesi esas alınarak idarece borçlanma tutarı hesaplanmış olup başvuranın 2022 yılındaki talebinin esas
/
alınarak 2022 yılındaki değerler üzerinden borçlanma tutarının hesaplanması talebinin reddine ilişkin
Kurum işleminin hukuka ve hakkaniyete aykırı olmadığı değerlendirilmektedir.
B. İyi Yönetim İlkeleri Yönünden Değerlendirme 16. 28/03/2013 tarihli ve 28601 mükerrer sayılı Resmi Gazetede yayımlanan Kamu Denetçiliği Kurumu
Kanununun Uygulanmasına İlişkin Usul ve Esaslar Hakkında Yönetmeliğin “İyi yönetim ilkeleri” başlıklı
6 ncı maddesinde yer verilmiş olup; İdarelerin Kurumumuz tarafından istenen bilgi ve belgeleri süresinde
gönderdiği ve “makul sürede karar verme” ve “kararın geciktirilmeksizin bildirilmesi” ilkelerine uygun davrandığı, yine idare tarafından şikâyetçiye makul sürede cevapların verildiği ancak şikâyetçiye verilen cevaplarda işleme karşı hangi sürede hangi mercilere başvurulabileceğinin gösterilmemiş olması sebebiyle “karara karşı başvuru yollarının ve süresinin gösterilmesi” ilkesine uygun davranmadığı görülmüş olup, idarenin bahse konu ilkelere de uygun davranması önerilmektedir
VI. HAK ARAMA ÖZGÜRLÜĞÜNE İLİŞKİN YASAL MEVZUAT
17. 6328 sayılı Kanunun 21 inci maddesinin birinci fıkrası uyarınca, bu Ret Kararının başvurana tebliğ tarihinden itibaren ilgili idare işlemine karşı (varsa) dava açma süresinden kalan süre işlemeye devam edecek olup, Bursa İş Mahkemelerinde yargı yolu açıktır.
VII. KARAR
Açıklanan gerekçelerle BAŞVURUNUN REDDİNE;
BAŞVURANA ve SOSYAL GÜVENLİK KURUMUNA tebliğine;
Türkiye Cumhuriyeti Kamu Başdenetçisince karar verildi.
Şeref MALKOÇ
Kamu Başdenetçisi