5510 sayılı Kanunun ek 3 üncü maddesi kapsamında zorunlu sigorta primlerinin iadesi talebi (KDK)

TÜRKİYE BÜYÜK MİLLET MECLİSİ KAMU DENETÇİLİĞİ KURUMU (OMBUDSMANLIK)

SAYI : 2020/1156-S.20.1830

BAŞVURU NO : 2019/13521

KARAR TARİHİ : 21/01/2020

RET KARARI

BAŞVURUYA KONU İDARE : SOSYAL GÜVENLİK KURUMU BAŞKANLIĞI

BAŞVURUNUN KONUSU : Başvuranın, 5510 sayılı Kanunun ek 3 üncü maddesi kapsamında zorunlu olarak alınan ek sigorta primlerinin tarafına iade edilmesi talebi hakkındadır.

BAŞVURU TARİHİ : 01/08/2019

I. BAŞVURANIN İDDİA VE TALEPLERİ

1. Kurumumuza tarihinde yapılan başvuruda, başvuran; 5947 sayılı Üniversite ve

Sağlık Personelinin Tam Gün Çalışmasına ve Bazı Kanunlarda Değişiklik Yapılmasına Dair

Kanunun 14 üncü maddesi ile 5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanununa

“Ek Madde 3” eklendiğini, söz konusu madde ile Sağlık Bakanlığına bağlı kurumlarda görev yapan tabip, uzman tabip ve diş tabiplerine ödenen sabit döner sermayeden (malullük, yaşlılık ve ölüm sigortasıyla sınırlı olacak şekilde) sigorta priminin işveren payı dahil tamamını kendileri ödemek kaydıyla, ilave olarak sigorta primine tabi tutulacakları, bu şekilde ilave prim ödemesinde bulunanlardan malullük, yaşlılık, vazife malullüğü veya emeklilik aylığı ya da sürekli tam iş göremezlik geliri bağlanmasına hak kazananlara; ilave prim ödedikleri gün sayısının her 360 günü için %2’si oranında bulunacak tutarda ilave aylık ödeneceğinin düzenlendiğini, söz konusu düzenleme ile sabit döner sermaye ödemesinin emekliliğe yansıtılacağını, emeklilik sırasında ilave bir ödemeye dönüşeceği şeklinde duyurulduğunu, ancak 01.01.2019 tarihinde yürürlüğe giren 7146 sayılı Kanunun 12 nci maddesi ile bu maddenin kaldırıldığını, böylece 01.01.2019 tarihinden itibaren döner sermaye sabit ödemelerinden sigorta primi kesilmesi uygulamasının sona ermiş olduğunu, ancak tarafından söz konusu madde kapsamında kesilen primlerin iade edilmediğini, kanunla yapılan kesintinin kanunla son bulduğunu ancak ödediği miktarın gasp edildiğini ifade ederek, kesilen primlerin tarafına iadesini talep etmektedir.

II. İDARENİN BAŞVURUYA İLİŞKİN AÇIKLAMALARI

2. Sosyal Güvenlik Kurumu Başkanlığı Sigorta Primleri Genel Müdürlüğünün başvuru konusuna ilişkin 17/9/2019 tarihli ve sayılı yazısı ve eklerinde özetle; 2.1. Sağlık Bakanlığına gönderilen 18/3/2019 tarih ve 4329730 sayılı yazı ile; ek 3 kapsamında ödenen primlerin iadesinin mümkün olmadığı, konunun bakanlık personeline duyurulması hususunda bilgi verildiği, 2.2. 7146 sayılı Kanunun on ikinci ve yirminci maddeleri gereği; “5510 sayılı Kanunun ek üçüncü maddesinin 1/1/2019 tarihinden itibaren ilga edildiği, 2.3. Yine aynı kanunun on üçüncü maddesi ile 5510 sayılı Kanuna eklenen geçici 77 nci maddede; “Bu maddenin yürürlüğe girdiği tarihe kadar mülga ek üçüncü madde hükümlerine göre ödenen ilave sigorta primleri hakkında mülga ek üçüncü madde hükümlerine göre işlem yapılır.” hükmünü amir olduğu, 2.4. 5510 sayılı Kanunun ek 3 üncü maddesinin; “4/1/1961 tarihli ve 209 sayılı Sağlık

Bakanlığına Bağlı Sağlık Kurumları ile Esenlendirme (Rehabilitasyon) Tesislerine Verilecek

Döner Sermaye Hakkında Kanunun 5 inci maddesi (altıncı fıkra kapsamında ek ödeme alanlar ile diğer kurumlardan vekâleten atama veya görevlendirme suretiyle Sağlık Bakanlığında görevlendirilenler hariç) gereğince döner sermaye gelirlerinden ek ödeme alan ve aynı zamanda bu Kanunun 4 üncü maddesinin birinci fıkrasının (c) bendi kapsamında sigortalı bulunanlardan; tabip ve diş tabipleri ile tıpta uzmanlık mevzuatına göre uzman olanlar, sigorta priminin işveren payı dâhil tamamını kendileri ödemek kaydıyla, 209 sayılı Kanunun ek 3 üncü maddesine göre kendilerine ödenen tutar üzerinden malullük, yaşlılık ve ölüm sigortasıyla sınırlı olacak şekilde ilave olarak sigorta primine tabi tutulur. Ancak, bu şekilde ilave olarak sigorta primine tabi tutulacak kazancın tutarı, bu haktan yararlanacakların tamamı açısından

80 inci maddenin üçüncü fıkrasına göre belirlenecek sigorta primine esas kazanç toplamı ile

82 nci maddenin birinci fıkrasında belirtilen sigorta primine esas kazanç üst sınırı arasındaki

farkı geçemez. Bu şekilde ilave prim ödemesinde bulunanlardan malullük, yaşlılık, vazife malullüğü veya emeklilik aylığı ya da sürekli tam iş göremezlik geliri bağlanmasına hak kazananlara; ilave olarak ödedikleri her yıla ait sigorta prim matrahının, kazancın ait olduğu yıldan itibaren söz konusu aylık veya geliri talep ettiği tarihe kadar geçen yıllar için her yıl gerçekleşen güncelleme katsayısı ile güncellenerek bulunan kazançlar toplamının, ilave prim ödedikleri gün sayısına bölünmesi sonucu bulunacak ortalama günlük kazancın otuz katının, ilave prim ödedikleri gün sayısının her 360 günü için % 2’si oranında bulunacak tutarda ilave aylık ödenir. Bu hesaplamada, 360 günden eksik süreler orantılı olarak dikkate alınır.

Sigortalının ölmesi halinde ise, bu fıkra çerçevesinde hesaplanacak ilave aylık geçici 18 inci madde hükümleri saklı kalmak kaydıyla, geçici 4 üncü madde kapsamında bulunan sigortalıların aylığa müstahak dul ve yetimleri için geçici 4 üncü madde hükümlerine, diğer sigortalıların hak sahipleri için ise 34 ve 54 üncü madde hükümlerine göre ödenir. Bu şekilde ilave aylık alan kız çocuğunun 37 nci madde uyarınca evlenme ödeneğine hak kazanması durumda, aynı madde hükümleri çerçevesinde ilave evlenme ödeneği ödenir. İlave aylıklar, 55 inci maddenin ikinci fıkrası uyarınca artırılır. Bu şekilde ilave prim ödemesinde bulunanlardan

31 inci madde ve geçici 4 üncü madde uyarınca toptan ödeme yapılan veya emeklilik

kesenekleri geri verilenlere; ilave olarak ödedikleri sigorta primlerinin her yıla ait tutarı, primlerin ait olduğu yıldan itibaren yazılı istek tarihine kadar geçen yıllar için, her yıl gerçekleşen güncelleme katsayısı ile güncellenerek bulunacak tutarda ilave toptan ödeme yapılır. Sigortalının ölmesi halinde ise, bu fıkra çerçevesinde hesaplanacak ilave toptan ödeme, geçici 4 üncü madde kapsamında bulunan sigortalıların aylığa müstahak dul ve yetimlerine geçici 4 üncü madde hükümlerine, diğer sigortalıların hak sahiplerine ise 34 üncü madde hükümlerine göre ödenir. … Bu madde kapsamında ödenen sigorta primleri daha sonra geri talep edilemez ve bu Kanunun ihya hükümleri ilave aylıklar hakkında uygulanmaz.” hükmünü amir olduğu, 2.5. Söz konusu hükümden de anlaşılacağı üzere, 5510 sayılı kanunun ek 3 üncü maddesi ile, madde kapsamında prim ödeyenlerden; tabi oldukları Kanunlara göre emeklilik, yaşlılık, malullük veya vazife malullüğü aylığına veya sürekli tam iş göremezlik gelirine hak kazananlara, söz konusu primleri esas alınarak normal aylıklarına ek olarak “İlave Aylık”, 5510 sayılı Kanunun 31 ve geçici 4 üncü maddeleri kapsamında toptan ödemeye veya kesenek iadesine hak kazananlara ise söz konusu primleri, güncelleme katsayısı ile güncellenerek mevcut toptan ödemelerine ek olarak “İlave Toptan Ödeme”, şeklinde Kurumca bağlanması veya ödenmesi gerektiği, söz konusu durumlar haricinde madde kapsamında ödenen primlerin daha sonra geri talep edilemeyeceği, 2.6. Bu çerçevede, 5510 sayılı Kanunun ek 3 üncü maddesi kapsamında ödenen primler yalnızca ilgililerin tabi oldukları Kanunlar gereği aylığa veya sürekli tam iş göremezlik gelirine ve yahut toptan ödeme veya kesenek iadesine hak kazanmaları hallerinde ilgililere ilave aylık bağlanması veya ilave toptan ödeme yapılması şeklinde değerlendirilmekte olduğu, söz konusu madde kapsamında ödenen ilave sigorta primlerinin iade edilmesine imkân bulunmadığı, belirtilmiştir.

III. İLGİLİ MEVZUAT

3. 18/10/1982 tarihli ve 2709 sayılı Türkiye Cumhuriyeti Anayasası’nın “Dilekçe, bilgi edinme ve kamu denetçisine başvurma hakkı” başlıklı 74 üncü maddesinde; “…Herkes, bilgi edinme ve kamu denetçisine başvurma hakkına sahiptir. Türkiye Büyük Millet Meclisi

Başkanlığına bağlı olarak kurulan Kamu Denetçiliği Kurumu idarenin işleyişiyle ilgili şikayetleri inceler…” hükmü, 4. 6328 sayılı Kamu Denetçiliği Kurumu Kanunu’nun “Kurumun görevi” başlıklı 5 inci maddesinin birinci fıkrasında; “Kurum, idarenin işleyişi ile ilgili şikâyet üzerine, idarenin her türlü eylem ve işlemleri ile tutum ve davranışlarını; insan haklarına dayalı adalet anlayışı içinde, hukuka ve hakkaniyete uygunluk yönlerinden incelemek, araştırmak ve idareye önerilerde bulunmakla görevlidir.” hükmü, 5. 03/08/2018 tarihli ve 30498 sayılı Resmi Gazete’de yayımlanan 26/07/2018 tarihli ve

7146 sayılı Kanunun 12 nci maddesinde; “31/5/2006 tarihli ve 5510 sayılı Sosyal Sigortalar

ve Genel Sağlık Sigortası Kanununun ek 3 üncü maddesi yürürlükten kaldırılmıştır.”, 20 nci maddesinde ise; “Bu Kanunun; 4 üncü, 12 nci ve 13 üncü maddeleri 1/1/2019 tarihinde…yürürlüğe girer.” hükmü, 6. 5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanununun mülga ek 3 üncü maddesinde; “ 4/1/1961 tarihli ve 209 sayılı Sağlık Bakanlığına Bağlı Sağlık Kurumları ile

Esenlendirme (Rehabilitasyon) Tesislerine Verilecek Döner Sermaye Hakkında Kanunun 5 inci maddesi (altıncı fıkra kapsamında ek ödeme alanlar ile diğer kurumlardan vekâleten atama veya görevlendirme suretiyle Sağlık Bakanlığında görevlendirilenler hariç) gereğince döner sermaye gelirlerinden ek ödeme alan ve aynı zamanda bu Kanunun 4 üncü maddesinin birinci fıkrasının (c) bendi kapsamında sigortalı bulunanlardan; tabip ve diş tabipleri ile tıpta uzmanlık mevzuatına göre uzman olanlar, sigorta priminin işveren payı dâhil tamamını kendileri ödemek kaydıyla, 209 sayılı Kanunun ek 3 üncü maddesine göre kendilerine ödenen tutar üzerinden malullük, yaşlılık ve ölüm sigortasıyla sınırlı olacak şekilde ilave olarak sigorta primine tabi tutulur. Ancak, bu şekilde ilave olarak sigorta primine tabi tutulacak kazancın tutarı, bu haktan yararlanacakların tamamı açısından 80 inci maddenin üçüncü fıkrasına göre belirlenecek sigorta primine esas kazanç toplamı ile 82 nci maddenin birinci fıkrasında belirtilen sigorta primine esas kazanç üst sınırı arasındaki farkı geçemez. Bu şekilde ilave prim ödemesinde bulunanlardan malullük, yaşlılık, vazife malullüğü veya emeklilik aylığı ya da sürekli tam iş göremezlik geliri bağlanmasına hak kazananlara; ilave olarak ödedikleri her yıla ait sigorta prim matrahının, kazancın ait olduğu yıldan itibaren söz konusu aylık veya geliri talep ettiği tarihe kadar geçen yıllar için her yıl gerçekleşen güncelleme katsayısı ile güncellenerek bulunan kazançlar toplamının, ilave prim ödedikleri gün sayısına bölünmesi sonucu bulunacak ortalama günlük kazancın otuz katının, ilave prim ödedikleri gün sayısının her 360 günü için % 2’si oranında bulunacak tutarda ilave aylık ödenir. Bu hesaplamada, 360 günden eksik süreler orantılı olarak dikkate alınır. Sigortalının ölmesi halinde ise, bu fıkra çerçevesinde hesaplanacak ilave aylık geçici 18 inci madde hükümleri saklı kalmak kaydıyla, geçici 4 üncü madde kapsamında bulunan sigortalıların aylığa müstahak dul ve yetimleri için geçici 4 üncü madde hükümlerine, diğer sigortalıların hak sahipleri için ise 34 ve 54 üncü madde hükümlerine göre ödenir. Bu şekilde ilave aylık alan kız çocuğunun 37 nci madde uyarınca evlenme ödeneğine hak kazanması durumda, aynı madde hükümleri çerçevesinde ilave evlenme ödeneği ödenir. İlave aylıklar, 55 inci maddenin ikinci fıkrası uyarınca artırılır.

Bu şekilde ilave prim ödemesinde bulunanlardan 31 inci madde ve geçici 4 üncü madde uyarınca toptan ödeme yapılan veya emeklilik kesenekleri geri verilenlere; ilave olarak ödedikleri sigorta primlerinin her yıla ait tutarı, primlerin ait olduğu yıldan itibaren yazılı istek tarihine kadar geçen yıllar için, her yıl gerçekleşen güncelleme katsayısı ile güncellenerek bulunacak tutarda ilave toptan ödeme yapılır. Sigortalının ölmesi halinde ise, bu fıkra çerçevesinde hesaplanacak ilave toptan ödeme, geçici 4 üncü madde kapsamında bulunan sigortalıların aylığa müstahak dul ve yetimlerine geçici 4 üncü madde hükümlerine, diğer sigortalıların hak sahiplerine ise 34 üncü madde hükümlerine göre ödenir. … Bu madde kapsamında ödenen sigorta primleri daha sonra geri talep edilemez ve bu Kanunun ihya hükümleri ilave aylıklar hakkında uygulanmaz” hükmü, aynı Kanunun Geçici 77 nci maddesinde ise; “ Bu maddenin yürürlüğe girdiği tarihe kadar mülga ek 3 üncü madde hükümlerine göre ödenen ilave sigorta primleri hakkında mülga ek 3 üncü madde hükümlerine göre işlem yapılır.” hükmü düzenlenmiştir.

IV. KAMU DENETÇİSİ CELİLE ÖZLEM TUNÇAK’IN KAMU BAŞDENETÇİSİ’NE

ÖNERİSİ

7. Başvuranın iddiaları, idarenin konu ile ilgili açıklamaları, ilgili mevzuat ve tüm dosya kapsamı birlikte değerlendirildiğinde; Sosyal Güvenlik Kurumu tarafından yürütülen işlemlerde hukuka ve hakkaniyete aykırılık tespit edilemediğinden, başvurunun reddi yönünde hazırlanan “Ret Kararı Önerisi” Kamu Başdenetçisi’ne sunulmuştur.

V. DEĞERLENDİRME VE GEREKÇE

A. Hukuka, Hakkaniyete ve İnsan Haklarına Uygunluk Yönünden Değerlendirme 8. Başvuran, 5510 sayılı kanununun ek 3 üncü maddesi gereği rızası olmadan alması gereken ek ödemelerden aylık düzenli kesinti yapıldığını, 7146 sayılı Kanunun 12 ve 13 üncü maddeleri ile kesinti yapılmasını sağlayan kanun maddesini ilga edilip zorunlu ek prim kesintisi uygulamasının son bulduğunu, şimdiye dek kesilen primlerin tarafına toplu şekilde iadesini talep etmektedir.

9. İdare mevzuat gereğince, söz konusu madde kapsamında ödenen ilave sigorta primlerinin iade edilmesine imkân bulunmadığını, primlerin yalnızca ilgililerin tabi oldukları Kanunlar gereği aylığa veya sürekli tam iş göremezlik gelirine ve yahut toptan ödeme veya kesenek iadesine hak kazanmaları hallerinde ilgililere ilave aylık bağlanması veya ilave toptan ödeme yapılması şeklinde değerlendirilebildiğini belirtmiştir.

10. Başvuruya konu mevzuat hükümleri incelendiğinde; 5 ve 6 numaralı paragraflarda yer verildiği üzere; ek 3 üncü madde kapsamında ödenen sigorta primlerinin daha sonra geri talep edilemeyeceği ve 5510 sayılı Kanunun ihya hükümlerinin ilave aylıklar hakkında uygulanmayacağının açık şekilde belirtildiği, yine mevzuat uyarınca ek 3 üncü madde kapsamında ödenmiş olan sigorta primleri hakkında mülga ek üçüncü madde hükümlerine göre işlem yapılacağının sarih olduğu anlaşılmaktadır.

11. Söz konusu uyuşmazlığın daha önce Kurumumuz tarafından 04/09/2019 tarihli ve 2019/6315 numaralı dosyada karara bağlandığı, söz konusu kararda da belirtildiği gibi; bilindiği üzere sosyal sigorta iktisadi açıdan zayıf olan çalışan kesimin, aktif işgücü dışına çıkacağı dönemlerde, asgari gelir seviyesini koruma suretiyle toplumda sosyal güvenliği tesis etmeye yönelik zorunlu bir sistemdir. Bu doğrultuda bir devletin egemenlik alanı içerisinde çalışan kişilerin sosyal sigorta sistemine dahil olup olmamaları hususunda, Kanunla tanınan istisnalar haricinde bir serbesti bulunmamaktadır. Aynı şekilde sistemin nasıl işleyeceğine dair kurallar, politika yapıcılar tarafından aktüeryal dengeler gözetilerek kararlaştırılmaktadır. Söz konusu kuralların çalışan ya da işveren kesimin çıkarları ile bütünüyle örtüşmediği durumlar olması mümkündür. Zira sosyal sigorta sistemi içerisinde yer alan her bir bireyin faydasını azami ölçüye çıkarmak mümkün değildir. Esas olan sosyal sigorta sistemi ile üretilen toplumsal faydayı optimuma çıkarmaktır. Bu amaç doğrultusunda, somut olayda olduğu gibi sosyal sigorta sistemi dahilinde çalışmakta olan kişilere, çalışılan mesleklere ya da elde edilen gelirin farklılığına dayalı surette farklı uygulamalar yapılması da doğaldır. Bu itibarla başvurandan rızası olmaksızın ek prim alınmasında ya da söz konusu primlerin alınmasından vazgeçilmesi sonrasında iade edilmek yerine; başvuranın aylığa veya sürekli tam iş göremezlik gelirine yahut toptan ödeme veya kesenek iadesine hak kazandığında kendisine ilave aylık bağlanması, ilave toptan ödeme yapılması şeklinde değerlendirilmesinde hakkaniyet yönüyle bir beis bulunmamaktadır.

12. Kurumumuzca yapılan değerlendirme neticesinde; başvuranın talebine yönelik olarak idarece yapılmış işlemlerde hukuka ve hakkaniyete aykırı bir durum bulunmadığı sonuç ve kanaatine varılmıştır.

B. İyi Yönetim İlkeleri Yönünden Değerlendirme 13. 28/03/2013 tarihli ve 28601 mükerrer sayılı Resmi Gazetede yayımlanan Kamu Denetçiliği

Kurumu Kanununun Uygulanmasına İlişkin Usul ve Esaslar Hakkında Yönetmeliğin “İyi yönetim ilkeleri” başlıklı 6 ncı maddesinde yer verilmiş olup; İdarelerin Kurumumuz tarafından istenen bilgi ve belgeleri süresinde gönderdiği ve “makul sürede karar verme” ve “kararın geciktirilmeksizin bildirilmesi” ilkelerine uygun davrandığı, yine idare tarafından şikâyetçiye makul sürede cevapların verildiği ancak şikâyetçiye verilen cevaplarda işleme karşı hangi sürede hangi mercilere başvurulabileceğinin gösterilmemiş olması sebebiyle

“karara karşı başvuru yollarının ve süresinin gösterilmesi” ilkesine uygun davranmadığı görülmüş olup, idarenin bahse konu ilkelere de uygun davranması önerilmektedir

VI. HAK ARAMA ÖZGÜRLÜĞÜNE İLİŞKİN YASAL MEVZUAT

14. 14/06/2012 tarihli ve 6328 sayılı Kamu Denetçiliği Kurumu Kanununun 21 inci maddesinin birinci fıkrası uyarınca, bu Ret Kararının başvurana tebliğ tarihinden itibaren, ilgili idarenin işlemine karşı (varsa) dava açma süresinden kalan süre kaldığı yerden işlemeye devam edecek olup, Ankara İş Mahkemesine yargı yolu açıktır.

VII. KARAR

Yukarıda açıklanan gerekçelerle BAŞVURUNUN REDDİ, Kararın BAŞVURANA ve SOSYAL GÜVENLİK KURUMU BAŞKANLIĞI’NA tebliğine, Türkiye Cumhuriyeti Kamu Başdenetçisince karar verildi.

e-imzalıdır

Şeref MALKOÇ

Kamu Başdenetçisi