Kamu mali tablolarının analizinde kullanılabilecek yöntemlere ilişkin bilgilerin yer aldığı ve ilk kez 2017 yılında yayımlanan Kamu İdareleri İçin Mali Analiz Rehberi, var olan göstergelerdeki değişimler ile yeni göstergeleri içerecek şekilde belediyeler için özelleştirilerek yeniden düzenlenmiştir. Bu çerçevede hazırlanan Belediyeler Mali Analiz Rehberi paydaşların kullanımına sunulmaktadır.
MALİ ANALİZ NEDİR?
Mali analiz, kamu idarelerinin mali tablolarında ve muhasebe sistemlerinde yer alan mali verilerin, ilgililerin amaçlarına uygun olarak gerek kendi aralarındaki gerekse bütünle olan ilişkilerinin çeşitli analiz tekniklerinden yararlanılarak incelenmesi, yorumlanması ve içinde bulunulan koşulların da göz önünde bulundurulması suretiyle değerlendirilmesi işlemleridir.
MALİ ANALİZİN AMAÇLARI
Mali şeffaflık ve hesap verilebilirlik ilkeleri gereği, kamuoyunun kamu mali yönetimi konusunda bilgi sahibi olmasına katkı sağlamak,
Kamu kaynaklarının etkili, ekonomik ve verimli kullanılmasına, mali disiplinin tesis edilmesine katkı sağlayıp kurallara dayanan mali yönetim anlayışını geliştirmek,
Mali risk yönetimi politikalarının geliştirilme sürecinde, kamu idarelerinin geçmiş mali durumu ve mevcut mali potansiyeli hakkında karar alma mekanizmalarına ve idarecilere fayda sağlayacak bilgiler üretmek,
Yönetsel sorunları, planlama ve eşgüdüm eksikliklerini, mali sınırlılıkları ve benzeri kamu mali yönetimi için ortaya çıkabilecek riskleri öngörerek önlem alınmasını sağlamak,
Muhasebe kayıtlarının ve mali tablolarda yer alan verilerin, uluslararası standartlara uygun mali analiz teknikleri aracılığıyla dünya ülkeleri ile karşılaştırılabilir ve işlevsel çıktılara dönüşmesini sağlamak,
Kamu idarelerinin mali tablolarının hazırlanmasına esas muhasebe verilerinin kalitesinin artırılmasına, muhasebe sistemindeki hata ve noksanların giderilmesine katkı sağlamak.
KAMU KURUMLARININ MALİ ANALİZİNDE KULLANILAN TEKNİKLER
- Karşılaştırmalı Analiz (Yatay Analiz)
- Yüzde Yöntemi ile Analiz (Dikey Analiz)
- Eğilim Yüzdeleri Analizi (Trend Analizi)
- Oran Analizi (Rasyo Analizi)
KARŞILAŞTIRMALI ANALİZ (YATAY ANALİZ)
Birden fazla döneme ait bilgilerin birlikte değerlendirilmesine ve karşılaştırılmasına imkan veren bir mali analiz tekniğidir.
Karşılaştırmalı mali analizde, belediyelerin birkaç döneme ait birim bazlı veya konsolide verileri yan yana getirilerek idarelerin mali durumundaki değişimler konusunda önemli bilgiler elde edilir.
Karşılaştırmalı analiz tekniğiyle, belediyelerin geçmişteki durumu ile bugünkü durumunu mukayese etmek mümkün hale gelir ve bu suretle elde edilen bilgiler kamu mali yönetiminin geleceğiyle ilgili kararlara ışık tutar.
Mali tablolarda yer alan verilerin bu yöntemle analiz edilebilmesi için;
Faaliyet dönemleri eş değer olmalı,
Tablolarda yer alan bilgiler aynı muhasebe kavram ve ilkelerine göre hazırlanmış olmalıdır.
–ÖRNEK-
| A K T İ F ( VARLIKLAR) | 2022 | 2023 | …. BELEDİYESİ BİLANÇOSU 2024 P A S İ F ( KAYNAKLAR) |
…. BELEDİYESİ BİLANÇOSU 2024 P A S İ F ( KAYNAKLAR) |
2022 | 2023 | 2024 |
| 1 DÖNEN VARLIKLAR | 140.705.823 | 270.780.434 | 291.394.340 | 3 KISA VADELİ YABANCI KAYNAKLAR | 89.201.357 | 151.202.075 | 148.277.578 |
| 10 HAZIR DEĞERLER | 67.212.674 | 138.268.415 | 121.876.353 | 30 KISA VADELİ İÇ MALİ BORÇLAR | 13.050.232 | 12.369.174 | 6.540.817 |
| 102 BANKA HESABI | 58.468.000 | 124.713.421 | 102.635.160 | 300 BANKA KREDİLERİ HESABI | 13.050.232 | 12.369.174 | 6.540.817 |
| 108 DİĞER HAZIR DEĞERLER HESABI | 134.349 | 51.474 | 139.228 | 31 KISA VADELİ DIŞ MALİ BORÇLAR | 5.000.000 | 70.050.000 | 30.000.000 |
| 109 BANKA KREDİ KARTLARINDAN ALACAKLAR HESABI | 8.610.325 | 13.503.520 | 19.101.965 | 310 CARİ YILDA ÖDENECEK DIŞ MALİ BORÇLAR HESABI | 5.000.000 | 70.050.000 | 30.000.000 |
| 12 FAALİYET ALACAKLARI | 44.993.266 | 43.834.773 | 56.896.933 | 32 FAALİYET BORÇLARI | 52.800.300 | 52.621.000 | 86.520.310 |
| 120 GELİRLERDEN ALACAKLAR HESABI | 14.824.622 | 12.071.212 | 181.257 | 320 BÜTÇE EMANETLERİ HESABI | 52.800.300 | 52.621.000 | 86.520.310 |
| 121 GELİRLERDEN TAKİPLİ ALACAKLAR HESABI | 28.875.328 | 30.667.560 | 55.710.627 | 33 EMANET YABANCI KAYNAKLAR | 2.911.606 | 4.233.547 | 9.033.459 |
| 122 GELİRLERDEN TECİLLİ VE TEHİRLİ ALACAKLAR | 1.293.316 | 1.096.000 | 1.005.050 | 333 EMANETLER HESABI | 2.911.606 | 4.233.547 | 9.033.459 |
| 13 KURUM ALACAKLARI | 300.000 | 500.000 | 1.150.000 | 36 ÖDENECEK DİĞER YÜKÜMLÜLÜKLER | 2.043.081 | 2.117.834 | 3.206.911 |
| 132 KURUMCA VERİLEN BORÇLARDAN ALACAKLAR | 300.000 | 500.000 | 1.150.000 | 363 KAMU İDARELERİ PAYLARI HESABI | 2.043.081 | 2.117.834 | 3.206.911 |
| 14 DİĞER ALACAKLAR | 1.914.219 | 2.050.354 | 2.077.827 | 37 BORÇ VE GİDER KARŞILIKLARI | 10.166.645 | 9.358.129 | 11.649.125 |
| 140 KİŞİLERDEN ALACAKLAR HESABI | 1.914.219 | 2.050.354 | 2.077.827 | 372 KIDEM TAZMİNATI KARŞILIĞI HESABI | 10.166.645 | 9.358.129 | 11.649.125 |
| 15 STOKLAR | 13.500.200 | 46.520.300 | 78.521.030 | 38 GELECEK AYLARA AİT GELİRLER VE GİDER TAHAKKUKLARI | 3.229.494 | 452.391 | 1.326.956 |
| 150 İLK MADDE VE MALZEME HESABI | 13.500.200 | 46.520.300 | 78.521.030 | 381 GİDER TAHAKKUKLARI HESABI | 3.229.494 | 452.391 | 1.326.956 |
| 16 ÖN ÖDEMELER | 1.313.387 | 25.102.366 | 10.505.324 | 4 UZUN VADELİ YABANCI KAYNAKLAR | 88.467.782 | 73.410.074 | 147.661.130 |
| 162 BÜTÇE DIŞI AVANS VE KREDİLER HESABI | 1.313.387 | 3.168.579 | 8.860.837 | 40 UZUN VADELİ İÇ MALİ BORÇLAR | 19.647.544 | 10.578.784 | 10.220.358 |
| 165 MAHSUP DÖNEMİNE AKT. AVANS VE KREDİLER | 0 | 21.933.787 | 1.644.486 | 400 BANKA KREDİLERİ HESABI | 19.108.560 | 10.108.560 | 10.108.560 |
| 18 GELECEK AYLARA AİT GİDERLER | 1.530.685 | 1.609.997 | 1.729.063 | 403 KAMU İDARELERİNE MALİ BORÇLAR HESABI | 538.984 | 470.224 | 111.798 |
| 180 GELECEK AYLARA AİT GİDERLER HESABI | 1.530.685 | 1.609.997 | 1.729.063 | 41 UZUN VADELİ DIŞ MALİ BORÇLAR | 15.449.795 | 18.514.510 | 113.475.266 |
| 19 DİĞER DÖNEN VARLIKLAR | 9.941.392 | 12.894.231 | 18.637.811 | 410 DIŞ MALİ BORÇLAR HESABI | 15.449.795 | 18.514.510 | 113.475.266 |
| 190 DEVREDEN KATMA DEĞER VERGİSİ HESABI | 9.941.392 | 12.894.231 | 18.637.811 | 42 FAALİYET BORÇLARI | 2.500.000 | 2.800.000 | 3.520.000 |
| 2 DURAN VARLIKLAR | 495.691.652 | 621.222.495 | 949.363.597 | 429 DİĞER FAALİYET BORÇLARI HESABI | 2.500.000 | 2.800.000 | 3.520.000 |
| 21 MENKUL KIYMET VE VARLIKLAR | 6.000.000 | 8.000.000 | 11.500.000 | 43 DİĞER BORÇLAR | 35.229.593 | 26.360.341 | 14.398.912 |
| 217 MENKUL VARLIKLAR HESABI | 6.000.000 | 8.000.000 | 11.500.000 | 438 KAMUYA OLAN ERTELENMİŞ/TAKSİTLENDİRİLMİŞ BORÇLAR | 35.229.593 | 26.360.341 | 14.398.912 |
| 22 FAALİYET ALACAKLARI | 51.531.601 | 72.246.213 | 90.495.041 | 44 ALINAN AVANSLAR | 3.500.000 | 3.896.000 | 3.950.000 |
| 220 GELİRLERDEN ALACAKLAR HESABI | 51.531.601 | 72.246.213 | 90.495.041 | 440 ALINAN SİPARİŞ AVANSLARI HESABI | 3.500.000 | 3.896.000 | 3.950.000 |
| 24 MALİ DURAN VARLIKLAR | 30.000.500 | 37.820.000 | 47.000.600 | 47 BORÇ VE GİDER KARŞILIKLARI | 10.044.256 | 9.163.843 | 0 |
| 240 MALİ KURULUŞLARA YATIRILAN SERMAYELER | 30.000.500 | 37.820.000 | 47.000.600 | 472 KIDEM TAZMİNATI KARŞILIĞI HESABI | 10.044.256 | 9.163.843 | 0 |
| 25 MADDİ DURAN VARLIKLAR | 403.159.551 | 480.356.282 | 772.470.356 | 48 GELECEK YILLARA AİT GELİRLER VE GİDER TAHAKKUKLARI | 2.096.595 | 2.096.595 | 2.096.595 |
| 250 ARAZİ VE ARSALAR HESABI | 3.707.820 | 23.947.128 | 23.622.173 | 480 GELECEK YILLARA AİT GELİRLER | 1.096.595 | 1.000.595 | 1.096.595 |
| 251 YERALTI VE YERÜSTÜ DÜZENLERİ HESABI | 226.934.752 | 260.340.911 | 338.131.225 | 481 GİDER TAHAKKUKLARI HESABI | 1.000.000 | 1.096.000 | 1.000.000 |
| 252 BİNALAR HESABI | 63.549.578 | 67.432.219 | 69.360.265 | 5 ÖZ KAYNAKLAR | 458.728.336 | 667.390.781 | 944.819.229 |
| 253 TESİS, MAKİNE VE CİHAZLAR HESABI | 10.062.581 | 10.755.161 | 13.732.995 | 50 NET DEĞER | 76.585.409 | 157.998.255 | 269.353.687 |
| 254 TAŞITLAR HESABI | 7.516.310 | 9.004.698 | 61.201.286 | 500 NET DEĞER HESABI | 76.585.409 | 157.998.255 | 269.353.687 |
| 255 DEMİRBAŞLAR HESABI | 12.293.656 | 14.380.754 | 19.141.692 | 57 GEÇMİŞ YILLAR OLUMLU FAALİYET SONUÇLARI | 279.498.730 | 342.573.767 | 409.970.357 |
| 257 BİRİKMİŞ AMORTİSMANLAR HESABI ( – ) | -49.701.514 | -52.859.099 | -58.335.405 | 570 GEÇMİŞ YILLAR OLUMLU FAALİYET SONUÇLARI HESABI | 279.498.730 | 342.573.767 | 409.970.357 |
| 258 YAPILMAKTA OLAN YATIRIMLAR HESABI | 128.796.368 | 147.354.510 | 305.616.125 | 58 GEÇMİŞ YILLAR OLUMSUZ FAALİYET SONUÇLARI | 0 | 0 | 0 |
| 28 GELECEK YILLARA AİT GİDERLER | 5.000.000 | 22.800.000 | 27.897.600 | 59 DÖNEM FAALİYET SONUÇLARI | 102.644.197 | 166.818.759 | 265.495.185 |
| 280 GELECEK YILLARA AİT GİDERLER HESABI | 5.000.000 | 22.800.000 | 27.897.600 | 590 DÖNEM OLUMLU FAALİYET SONUCU HESABI | 102.644.197 | 166.818.759 | 265.495.185 |
| AKTİF TOPLAMI | 636.397.475 | 892.002.929 | 1.240.757.937 | PASİF TOPLAMI | 636.397.475 | 892.002.929 | 1.240.757.937 |
5
Mali analiz çalışmalarında grafik kullanımı çok yaygın ve işlevseldir. Grafikler, sayısal verileri görselleştirerek bunlar arasında karşılaştırmalar yapılabilmesine imkân tanır. Böylece yapılan analizler ile ulaşılan sonuçların anlaşılması ve yorumlanması daha kolay hale gelirken, sunumu daha profesyonel bir görünüme kavuşur.
Karşılaştırmalı analiz yöntemi ile ulaşılan sonuçlar kullanıcılarına, idarecilere veya kamuoyuna açıklanırken de grafiklerden yararlanılabilir. Bu analiz yöntemi ile ulaşılan sonuçların sunumunda genellikle “sütun grafik” kullanılır.
Sütun grafikler, verilerin belli bir zaman aralığındaki değişimlerini göstererek dönemler arası karşılaştırma yapılabilmesine olanak sağlar. Sütun grafikler belli bir seri verinin özellikle zamana bağlı değişiklilerini göstermek için kullanılır. Dolayısıyla karşılaştırmanın en kolay yapıldığı grafik türüdür.
YÜZDE YÖNTEMİ İLE ANALİZ (DİKEY ANALİZ)
Mali tablolar içerisinde yer alan her hesap kaleminin aynı tabloda yer alan bir başka hesap kalemi veya hesap toplamına oranlanması ile bulunan yüzdelere göre yapılan bir analiz türüdür. Mali durum, mali tablolarda yer alan kalemlerin, küme toplamları içindeki payının hesaplanması suretiyle analiz edilir. Yüzde yöntemi ile analiz sayesinde tek bir döneme ait mali tablolar analiz edilebileceği gibi birden fazla dönemin mali tabloları da analiz edilebilir.
Bilançolara yüzde yöntemi uygulanırken, genellikle aktif ve pasif toplamı yüzde yüz kabul edilir. Bu yöntemle aktifi oluşturan her hesap, aktif toplamına oranlanarak her hesabın aktif toplamı içindeki payı yüzde olarak bulunmuş olur. Aynı biçimde pasif bölümünü oluşturan her hesabın pasif içindeki payı da yüzde olarak bulunur.
Yüzde yöntemi ile analiz sayesinde mali tablolarda yer alan kalemlerin toplam içerisindeki önemini görebilmek mümkün olur. Ayrıca bu yöntemde hesap yüzde ile ifade edildiğinden, tabloların anlatılması ve anlaşılması daha kolay hale gelir.
–ÖRNEK-
| A K T İ F ( VARLIKLAR) | 2024 | …. BELEDİYESİ BİLANÇOSU % DAĞILIMI* P A S İ F ( KAYNAKLAR) |
…. BELEDİYESİ BİLANÇOSU % DAĞILIMI* P A S İ F ( KAYNAKLAR) |
2024 | % DAĞILIMI* |
| 1 DÖNEN VARLIKLAR | 291.394.340 | 23% | 3 KISA VADELİ YABANCI KAYNAKLAR | 148.277.578 | 12% |
| 10 HAZIR DEĞERLER | 121.876.353 | 10% | 30 KISA VADELİ İÇ MALİ BORÇLAR | 6.540.817 | 1% |
| 100 BANKA HESABI | 102.635.160 | 8% | 300 BANKA KREDİLERİ HESABI | 6.540.817 | 1% |
| 108 DİĞER HAZIR DEĞERLER HESABI | 139.228 | 0% | 31 KISA VADELİ DIŞ MALİ BORÇLAR | 30.000.000 | 2% |
| 109 BANKA KREDİ KARTLARINDAN ALACAKLAR HESABI | 19.101.965 | 2% | 310 CARİ YILDA ÖDENECEK DIŞ MALİ BORÇLAR HESABI | 30.000.000 | 2% |
| 12 FAALİYET ALACAKLARI | 56.896.933 | 5% | 32 FAALİYET BORÇLARI | 86.520.310 | 7% |
| 120 GELİRLERDEN ALACAKLAR HESABI | 181.257 | 0% | 320 BÜTÇE EMANETLERİ HESABI | 86.520.310 | 7% |
| 121 GELİRLERDEN TAKİPLİ ALACAKLAR HESABI | 55.710.627 | 4% | 33 EMANET YABANCI KAYNAKLAR | 9.033.459 | 1% |
| 122 GELİRLERDEN TECİLLİ VE TEHİRLİ ALACAKLAR | 1.005.050 | 0% | 333 EMANETLER HESABI | 9.033.459 | 1% |
| 13 KURUM ALACAKLARI | 1.150.000 | 0% | 36 ÖDENECEK DİĞER YÜKÜMLÜLÜKLER | 3.206.911 | 0% |
| 132 KURUMCA VERİLEN BORÇLARDAN ALACAKLAR | 1.150.000 | 0% | 363 KAMU İDARELERİ PAYLARI HESABI | 3.206.911 | 0% |
| 14 DİĞER ALACAKLAR | 2.077.827 | 0% | 37 BORÇ VE GİDER KARŞILIKLARI | 11.649.125 | 1% |
| 140 KİŞİLERDEN ALACAKLAR HESABI | 2.077.827 | 0% | 372 KIDEM TAZMİNATI KARŞILIĞI HESABI | 11.649.125 | 1% |
| 15 STOKLAR | 78.521.030 | 6% | 38 GELECEK AYLARA AİT GELİRLER/GİDER TAHAKKUKLARI | 1.326.956 | 0% |
| 150 İLK MADDE VE MALZEME HESABI | 78.521.030 | 6% | 381 GİDER TAHAKKUKLARI HESABI | 1.326.956 | 0% |
| 16 ÖN ÖDEMELER | 10.505.324 | 1% | 4 UZUN VADELİ YABANCI KAYNAKLAR | 147.661.130 | 12% |
| 162 BÜTÇE DIŞI AVANS VE KREDİLER HESABI | 10.505.324 | 1% | 40 UZUN VADELİ İÇ MALİ BORÇLAR | 10.220.358 | 1% |
| 18 GELECEK AYLARA AİT GİDERLER | 1.729.063 | 0% | 400 BANKA KREDİLERİ HESABI | 10.108.560 | 1% |
| 180 GELECEK AYLARA AİT GİDERLER HESABI | 1.729.063 | 0% | 403 KAMU İDARELERİNE MALİ BORÇLAR HESABI | 111.798 | 0% |
| 19 DİĞER DÖNEN VARLIKLAR | 18.637.811 | 2% | 41 UZUN VADELİ DIŞ MALİ BORÇLAR | 113.475.266 | 9% |
| 190 DEVREDEN KATMA DEĞER VERGİSİ HESABI | 18.637.811 | 2% | 410 DIŞ MALİ BORÇLAR HESABI | 113.475.266 | 9% |
| 2 DURAN VARLIKLAR | 949.363.597 | 77% | 42 FAALİYET BORÇLARI | 3.520.000 | 0% |
| 21 MENKUL KIYMET VE VARLIKLAR | 11.500.000 | 1% | 429 DİĞER FAALİYET BORÇLARI HESABI | 3.520.000 | 0% |
| 217 MENKUL VARLIKLAR HESABI | 11.500.000 | 1% | 43 DİĞER BORÇLAR | 14.398.912 | 1% |
| 22 FAALİYET ALACAKLARI | 90.495.041 | 7% | 438 KAMUYA ERTELENMİŞ/TAKSİTLENDİRİLMİŞ BORÇLAR | 14.398.912 | 1% |
| 220 GELİRLERDEN ALACAKLAR HESABI | 90.495.041 | 7% | 44 ALINAN AVANSLAR | 3.950.000 | 0% |
| 24 MALİ DURAN VARLIKLAR | 47.000.600 | 4% | 440 ALINAN SİPARİŞ AVANSLARI HESABI | 3.950.000 | 0% |
| 240 MALİ KURULUŞLARA YATIRILAN SERMAYELER | 47.000.600 | 4% | 47 BORÇ VE GİDER KARŞILIKLARI | 0 | 0% |
| 25 MADDİ DURAN VARLIKLAR | 772.470.356 | 62% | 472 KIDEM TAZMİNATI KARŞILIĞI HESABI | 0 | 0% |
| 250 ARAZİ VE ARSALAR HESABI | 23.622.173 | 2% | 48 GELECEK YILLARA AİT GELİRLER/GİDER TAHAKKUKLARI | 2.096.595 | 0% |
| 251 YERALTI VE YERÜSTÜ DÜZENLERİ HESABI | 338.131.225 | 27% | 481 GİDER TAHAKKUKLARI HESABI | 2.096.595 | 0% |
| 252 BİNALAR HESABI | 69.360.265 | 6% | 5 ÖZ KAYNAKLAR | 944.819.229 | 76% |
| 253 TESİS, MAKİNE VE CİHAZLAR HESABI | 13.732.995 | 1% | 50 NET DEĞER | 269.353.687 | 22% |
| 254 TAŞITLAR HESABI | 61.201.286 | 5% | 500 NET DEĞER HESABI | 269.353.687 | 22% |
| 255 DEMİRBAŞLAR HESABI | 19.141.692 | 2% | 57 GEÇMİŞ YILLAR OLUMLU FAALİYET SONUÇLARI | 409.970.357 | 33% |
| 257 BİRİKMİŞ AMORTİSMANLAR HESABI ( – ) | -58.335.405 | -5% | 570 GEÇMİŞ YILLAR OLUMLU FAALİYET SONUÇLARI HESABI | 409.970.357 | 33% |
| 258 YAPILMAKTA OLAN YATIRIMLAR HESABI | 305.616.125 | 25% | 58 GEÇMİŞ YILLAR OLUMSUZ FAALİYET SONUÇLARI | 0 | 0% |
| 28 GELECEK YILLARA AİT GİDERLER | 27.897.600 | 2% | 59 DÖNEM FAALİYET SONUÇLARI | 265.495.185 | 21% |
| 280 GELECEK YILLARA AİT GİDERLER HESABI | 27.897.600 | 2% | 590 DÖNEM OLUMLU FAALİYET SONUCU HESABI | 265.495.185 | 21% |
| AKTİF TOPLAMI | 1.240.757.937 | 100% | PASİF TOPLAMI | 1.240.757.937 | 100% |
Yüzde yöntemi ile analiz sonucunda ulaşılan sonuçlar, mali analiz sonuçlarının kullanıcılarına, idarecilere veya kamuoyuna açıklanırken grafiklerden yararlanılabilir. Bu analiz yöntemi ile ulaşılan sonuçların sunumunda genellikle “pasta grafik” ve “halka grafik” kullanılır.
Verilerin daire dilimleri biçiminde sunulmasına pasta grafiği denir. Bu tür grafiklerde, değişkenlerin bir bütün içerisindeki oranları, yüzde veya merkez açı ölçüleri gösterilerek hazırlanır.
Pasta grafik gibi, halka grafik de parçaların bütünle olan ilişkisini gösterir, ancak halka grafik birden çok veri serisi içerir.
EĞİLİM YÜZDELERİ ANALİZİ (TREND ANALİZİ)
Eğilim yüzdeleri analizinde, birbirini izleyen dönemlere ait mali tablolarda yer alan verilerin, temel alınan yılın mali tablo verilerine göre gösterdiği eğilim yüzde olarak hesaplanır. Böylelikle belediyelerin mali tablolarında yer alan her bir verinin temel kabul edilen yıla göre yüzde olarak değişme trendi bulunur. Temel yıla göre hesaplanan yüzdeler belli tarih veya dönemler arasındaki mali durumu ve faaliyet sonuçlarında meydana gelen değişimleri açık olarak gösterir.
Mali verilerin eğilim yüzdeleri yöntemi ile analizi yapılırken, doğru sonuçlara ulaşılabilmesi ve analizden elde edilecek faydanın maksimize edilebilmesi için dikkat edilmesi gereken hususlar vardır. Bunlar;
Eğilim yüzdeleri hesaplanmasında seçilecek temel yılın her bakımdan normal ve olağanüstü faktörlerin etkisinde kalmamış bir yıl olması gerekir.
Mali tablo içindeki nispi payı küçük kalemler için eğilim yüzdeleri hesaplanmayabilir.
Hesaplanan eğilim yüzdeleri yorumlanırken fiyatlar genel seviyesindeki değişimlerin de göz önünde bulundurulması gerekir.
–ÖRNEK-
| A K T İ F ( VARLIKLAR) | 2020 | …. BELEDİYESİ BİLANÇOSU 2021 2022 2023 |
…. BELEDİYESİ BİLANÇOSU 2021 2022 2023 |
…. BELEDİYESİ BİLANÇOSU 2021 2022 2023 |
2024 | 2020 | 2021 | 2022 | 2023 | 2024 |
| 1 DÖNEN VARLIKLAR | 98.083.143 | 122.654.634 | 140.705.823 | 270.780.434 | 291.394.340 | 100% | 125% | 143% | 276% | 297% |
| 10 HAZIR DEĞERLER | 46.243.795 | 58.613.425 | 67.212.674 | 138.268.415 | 121.876.353 | 100% | 127% | 145% | 299% | 264% |
| 100 BANKA HESABI | 43.058.744 | 51.355.353 | 58.468.000 | 124.713.421 | 102.635.160 | 100% | 119% | 136% | 290% | 238% |
| 108 DİĞER HAZIR DEĞERLER HESABI | 20.000 | 34.000 | 134.349 | 51.474 | 139.228 | 100% | 170% | 672% | 257% | 696% |
| 109 BANKA KREDİ KARTLARINDAN ALACAKLAR | 3.165.051 | 7.224.072 | 8.610.325 | 13.503.520 | 19.101.965 | 100% | 228% | 272% | 427% | 604% |
| 12 FAALİYET ALACAKLARI | 39.770.927 | 42.828.257 | 44.993.266 | 43.834.773 | 56.896.933 | 100% | 108% | 113% | 110% | 143% |
| 120 GELİRLERDEN ALACAKLAR HESABI | 1.248.480 | 12.815.925 | 14.824.622 | 12.071.212 | 181.257 | 100% | 1027% | 1187% | 967% | 15% |
| 121 GELİRLERDEN TAKİPLİ ALACAKLAR HESABI | 37.076.751 | 29.187.720 | 28.875.328 | 30.667.560 | 55.710.627 | 100% | 79% | 78% | 83% | 150% |
| 122 GELİRLERDEN TECİLLİ VE TEHİRLİ ALACAKLAR | 1.445.697 | 824.611 | 1.293.316 | 1.096.000 | 1.005.050 | 100% | 57% | 89% | 76% | 70% |
| 13 KURUM ALACAKLARI | 120.000 | 195.000 | 300.000 | 500.000 | 1.150.000 | 100% | 163% | 250% | 417% | 958% |
| 132 KURUMCA VERİLEN BORÇLARDAN ALACAKLAR | 120.000 | 195.000 | 300.000 | 500.000 | 1.150.000 | 100% | 163% | 250% | 417% | 958% |
| 14 DİĞER ALACAKLAR | 1.740.198 | 1.757.145 | 1.914.219 | 2.050.354 | 2.077.827 | 100% | 101% | 110% | 118% | 119% |
| 140 KİŞİLERDEN ALACAKLAR HESABI | 1.940.198 | 1.757.145 | 1.914.219 | 2.050.354 | 2.077.827 | 100% | 91% | 99% | 106% | 107% |
| 15 STOKLAR | 1.589.112 | 8.105.573 | 13.500.200 | 46.520.300 | 78.521.030 | 100% | 510% | 850% | 2927% | 4941% |
| 150 İLK MADDE VE MALZEME HESABI | 1.589.112 | 8.105.573 | 13.500.200 | 46.520.300 | 78.521.030 | 100% | 510% | 850% | 2927% | 4941% |
| 16 ÖN ÖDEMELER | 2.348.656 | 2.349.267 | 1.313.387 | 25.102.366 | 10.505.324 | 100% | 100% | 56% | 1069% | 447% |
| 162 BÜTÇE DIŞI AVANS VE KREDİLER HESABI | 1.348.656 | 1.149.267 | 1.313.387 | 3.168.579 | 8.860.837 | 100% | 85% | 97% | 235% | 657% |
| 165 MAHSUP DÖNEMİNE AKT. AVANS VE KREDİLER | 1.000.000 | 1.200.000 | 0 | 21.933.787 | 1.644.486 | 100% | 120% | 0% | 2193% | 164% |
| 18 GELECEK AYLARA AİT GİDERLER | 6.270.454 | 8.805.968 | 11.472.077 | 14.504.227 | 20.366.874 | 100% | 140% | 183% | 231% | 325% |
| 180 GELECEK AYLARA AİT GİDERLER HESABI | 1.270.454 | 1.458.387 | 1.530.685 | 1.609.997 | 1.729.063 | 100% | 115% | 120% | 127% | 136% |
| 190 DEVREDEN KATMA DEĞER VERGİSİ HESABI | 5.000.000 | 7.347.581 | 9.941.392 | 12.894.231 | 18.637.811 | 100% | 147% | 199% | 258% | 373% |
| 2 DURAN VARLIKLAR | 314.347.331 | 441.722.195 | 495.691.652 | 621.222.495 | 949.363.597 | 100% | 141% | 158% | 198% | 302% |
| 21 MENKUL KIYMET VE VARLIKLAR | 5.000.000 | 5.200.000 | 6.000.000 | 8.000.000 | 11.500.000 | 100% | 104% | 120% | 160% | 230% |
| 217 MENKUL VARLIKLAR HESABI | 5.000.000 | 5.200.000 | 6.000.000 | 8.000.000 | 11.500.000 | 100% | 104% | 120% | 160% | 230% |
| 22 FAALİYET ALACAKLARI | 2.450.136 | 27.245.000 | 51.531.601 | 72.246.213 | 90.495.041 | 100% | 1112% | 2103% | 2949% | 3693% |
| 220 GELİRLERDEN ALACAKLAR HESABI | 1.450.136 | 26.000.000 | 50.000.000 | 65.100.000 | 78.502.000 | 100% | 1793% | 3448% | 4489% | 5413% |
| 226 VERİLEN DEPOZİTO VE TEMİNATLAR HESABI | 1.000.000 | 1.245.000 | 1.531.601 | 7.146.213 | 11.993.041 | 100% | 125% | 153% | 715% | 1199% |
| 24 MALİ DURAN VARLIKLAR | 21.000.000 | 26.294.957 | 30.000.500 | 37.820.000 | 47.000.600 | 100% | 125% | 143% | 180% | 224% |
| 240 MALİ KURULUŞLARA YATIRILAN SERMAYELER | 21.000.000 | 26.294.957 | 30.000.500 | 37.820.000 | 47.000.600 | 100% | 125% | 143% | 180% | 224% |
| 25 MADDİ DURAN VARLIKLAR | 282.897.194 | 378.482.238 | 403.159.551 | 480.356.282 | 772.470.356 | 100% | 134% | 143% | 170% | 273% |
| 250 ARAZİ VE ARSALAR HESABI | 18.113.507 | 19.007.312 | 3.707.820 | 23.947.128 | 23.622.173 | 100% | 105% | 20% | 132% | 130% |
| 251 YERALTI VE YERÜSTÜ DÜZENLERİ HESABI | 120.323.531 | 209.018.365 | 226.934.752 | 260.340.911 | 338.131.225 | 100% | 174% | 189% | 216% | 281% |
| 252 BİNALAR HESABI | 50.137.391 | 63.289.628 | 63.549.578 | 67.432.219 | 69.360.265 | 100% | 126% | 127% | 134% | 138% |
| 253 TESİS, MAKİNE VE CİHAZLAR HESABI | 8.508.144 | 9.929.358 | 10.062.581 | 10.755.161 | 13.732.995 | 100% | 117% | 118% | 126% | 161% |
| 254 TAŞITLAR HESABI | 9.179.680 | 7.497.194 | 7.516.310 | 9.004.698 | 61.201.286 | 100% | 82% | 82% | 98% | 667% |
| 255 DEMİRBAŞLAR HESABI | 10.324.807 | 11.397.976 | 12.293.656 | 14.380.754 | 19.141.692 | 100% | 110% | 119% | 139% | 185% |
| 257 BİRİKMİŞ AMORTİSMANLAR HESABI ( – ) | -54.678.647 | -56.152.792 | -49.701.514 | -52.859.099 | -58.335.405 | 100% | 103% | 91% | 97% | 107% |
| 258 YAPILMAKTA OLAN YATIRIMLAR HESABI | 120.988.780 | 114.495.197 | 128.796.368 | 147.354.510 | 305.616.125 | 100% | 95% | 106% | 122% | 253% |
| 28 GELECEK YILLARA AİT GİDERLER | 3.000.000 | 4.500.000 | 5.000.000 | 22.800.000 | 27.897.600 | 100% | 150% | 167% | 760% | 930% |
| 280 GELECEK YILLARA AİT GİDERLER HESABI | 3.000.000 | 4.500.000 | 5.000.000 | 22.800.000 | 27.897.600 | 100% | 150% | 167% | 760% | 930% |
| AKTİF TOPLAMI | 412.430.473 | 564.376.829 | 636.397.475 | 892.002.929 | 1.240.757.937 | 100% | 137% | 154% | 216% | 301% |
–ÖRNEK-
| P A S İ F ( KAYNAKLAR) | 2020 | …. BELEDİYESİ BİLANÇOSU 2021 2022 2023 |
…. BELEDİYESİ BİLANÇOSU 2021 2022 2023 |
…. BELEDİYESİ BİLANÇOSU 2021 2022 2023 |
2024 | 2020 | 2021 | 2022 | 2023 | 2024 |
| 3 KISA VADELİ YABANCI KAYNAKLAR | 97.478.961 | 106.148.732 | 89.201.357 | 151.202.075 | 148.277.578 | 100% | 109% | 92% | 155% | 152% |
| 30 KISA VADELİ İÇ MALİ BORÇLAR | 12.538.358 | 12.789.000 | 13.050.232 | 12.369.174 | 6.540.817 | 100% | 102% | 104% | 99% | 52% |
| 300 BANKA KREDİLERİ HESABI | 12.538.358 | 12.789.000 | 13.050.232 | 12.369.174 | 6.540.817 | 100% | 102% | 104% | 99% | 52% |
| 31 KISA VADELİ DIŞ MALİ BORÇLAR | 3.020.000 | 3.000.000 | 5.000.000 | 70.050.000 | 30.000.000 | 100% | 99% | 166% | 2320% | 993% |
| 310 CARİ YILDA ÖDENECEK DIŞ MALİ BORÇLAR HESABI | 3.020.000 | 3.000.000 | 5.000.000 | 70.050.000 | 30.000.000 | 100% | 99% | 166% | 2320% | 993% |
| 32 FAALİYET BORÇLARI | 30.828.809 | 41.387.218 | 52.800.300 | 52.621.000 | 86.520.310 | 100% | 134% | 171% | 171% | 281% |
| 320 BÜTÇE EMANETLERİ HESABI | 30.828.809 | 41.387.218 | 52.800.300 | 52.621.000 | 86.520.310 | 100% | 134% | 171% | 171% | 281% |
| 33 EMANET YABANCI KAYNAKLAR | 5.649.121 | 2.344.069 | 2.911.606 | 4.233.547 | 9.033.459 | 100% | 41% | 52% | 75% | 160% |
| 333 EMANETLER HESABI | 5.649.121 | 2.344.069 | 2.911.606 | 4.233.547 | 9.033.459 | 100% | 41% | 52% | 75% | 160% |
| 36 ÖDENECEK DİĞER YÜKÜMLÜLÜKLER | 39.675.948 | 30.191.030 | 2.043.081 | 2.117.834 | 3.206.911 | 100% | 76% | 5% | 5% | 8% |
| 363 KAMU İDARELERİ PAYLARI HESABI | 39.675.948 | 30.191.030 | 2.043.081 | 2.117.834 | 3.206.911 | 100% | 76% | 5% | 5% | 8% |
| 37 BORÇ VE GİDER KARŞILIKLARI | 2.000.000 | 8.534.000 | 10.166.645 | 9.358.129 | 11.649.125 | 100% | 427% | 508% | 468% | 582% |
| 372 KIDEM TAZMİNATI KARŞILIĞI HESABI | 2.000.000 | 8.534.000 | 10.166.645 | 9.358.129 | 11.649.125 | 100% | 427% | 508% | 468% | 582% |
| 38 GELECEK AYLARA AİT GELİRLER VE GİDER TAHAKKUKLARI | 3.766.725 | 7.903.415 | 3.229.494 | 452.391 | 1.326.956 | 100% | 210% | 86% | 12% | 35% |
| 381 GİDER TAHAKKUKLARI HESABI | 3.766.725 | 7.903.415 | 3.229.494 | 452.391 | 1.326.956 | 100% | 210% | 86% | 12% | 35% |
| 4 UZUN VADELİ YABANCI KAYNAKLAR | 58.200.129 | 108.675.001 | 88.467.782 | 73.410.074 | 147.661.130 | 100% | 187% | 152% | 126% | 254% |
| 40 UZUN VADELİ İÇ MALİ BORÇLAR | 28.818.951 | 41.254.844 | 19.647.544 | 10.578.784 | 10.220.358 | 100% | 143% | 68% | 37% | 35% |
| 400 BANKA KREDİLERİ HESABI | 26.780.344 | 39.817.690 | 19.108.560 | 10.108.560 | 10.108.560 | 100% | 149% | 71% | 38% | 38% |
| 403 KAMU İDARELERİNE MALİ BORÇLAR HESABI | 2.038.607 | 1.437.153 | 538.984 | 470.224 | 111.798 | 100% | 70% | 26% | 23% | 5% |
| 41 UZUN VADELİ DIŞ MALİ BORÇLAR | 5.000.000 | 10.265.000 | 15.449.795 | 18.514.510 | 113.475.266 | 100% | 205% | 309% | 370% | 2270% |
| 410 DIŞ MALİ BORÇLAR HESABI | 5.000.000 | 10.265.000 | 15.449.795 | 18.514.510 | 113.475.266 | 100% | 205% | 309% | 370% | 2270% |
| 42 FAALİYET BORÇLARI | 2.000.000 | 2.200.000 | 2.500.000 | 2.800.000 | 3.520.000 | 100% | 110% | 125% | 140% | 176% |
| 429 DİĞER FAALİYET BORÇLARI HESABI | 2.000.000 | 2.200.000 | 2.500.000 | 2.800.000 | 3.520.000 | 100% | 110% | 125% | 140% | 176% |
| 43 DİĞER BORÇLAR | 10.107.729 | 45.240.679 | 35.229.593 | 26.360.341 | 14.398.912 | 100% | 448% | 349% | 261% | 142% |
| 438 KAMUYA OLAN ERTELENMİŞ/TAKSİTLENDİRİLMİŞ BORÇLAR | 10.107.729 | 45.240.679 | 35.229.593 | 26.360.341 | 14.398.912 | 100% | 448% | 349% | 261% | 142% |
| 44 ALINAN AVANSLAR | 2.676.854 | 2.200.000 | 3.500.000 | 3.896.000 | 3.950.000 | 100% | 82% | 131% | 146% | 148% |
| 440 ALINAN SİPARİŞ AVANSLARI HESABI | 2.676.854 | 2.200.000 | 3.500.000 | 3.896.000 | 3.950.000 | 100% | 82% | 131% | 146% | 148% |
| 47 BORÇ VE GİDER KARŞILIKLARI | 7.500.000 | 5.417.883 | 10.044.256 | 9.163.843 | 0 | 100% | 72% | 134% | 122% | 0% |
| 472 KIDEM TAZMİNATI KARŞILIĞI HESABI | 7.500.000 | 5.417.883 | 10.044.256 | 9.163.843 | 0 | 100% | 72% | 134% | 122% | 0% |
| 48 GELECEK YILLARA AİT GELİRLER VE GİDER TAHAKKUKLARI | 2.096.595 | 2.096.595 | 2.096.595 | 2.096.595 | 2.096.595 | 100% | 100% | 100% | 100% | 100% |
| 480 GELECEK YILLARA AİT GELİRLER | 1.096.595 | 1.096.595 | 1.096.595 | 1.096.595 | 1.096.595 | 100% | 100% | 100% | 100% | 100% |
| 481 GİDER TAHAKKUKLARI HESABI | 1.176.854 | 1.000.000 | 1.000.000 | 1.000.000 | 1.000.000 | 100% | 85% | 85% | 85% | 85% |
| 5 ÖZ KAYNAKLAR | 256.751.383 | 349.553.097 | 458.728.336 | 667.390.781 | 944.819.229 | 100% | 136% | 179% | 260% | 368% |
| 50 NET DEĞER | 37.621.581 | 37.136.414 | 76.585.409 | 157.998.255 | 269.353.687 | 100% | 99% | 204% | 420% | 716% |
| 500 NET DEĞER HESABI | 37.621.581 | 37.136.414 | 76.585.409 | 157.998.255 | 269.353.687 | 100% | 99% | 204% | 420% | 716% |
| 57 GEÇMİŞ YILLAR OLUMLU FAALİYET SONUÇLARI | 152.272.927 | 258.875.747 | 279.498.730 | 342.573.767 | 409.970.357 | 100% | 170% | 184% | 225% | 269% |
| 570 GEÇMİŞ YILLAR OLUMLU FAALİYET SONUÇLARI HESABI | 152.272.927 | 258.875.747 | 279.498.730 | 342.573.767 | 409.970.357 | 100% | 170% | 184% | 225% | 269% |
| 58 GEÇMİŞ YILLAR OLUMSUZ FAALİYET SONUÇLARI | 0 | 0 | 0 | 0 | 0 | |||||
| 59 DÖNEM FAALİYET SONUÇLARI | 66.856.875 | 53.540.936 | 102.644.197 | 166.818.759 | 265.495.185 | 100% | 80% | 154% | 250% | 397% |
| 590 DÖNEM OLUMLU FAALİYET SONUCU HESABI | 66.856.875 | 53.540.936 | 102.644.197 | 166.818.759 | 265.495.185 | 100% | 80% | 154% | 250% | 397% |
| PASİF TOPLAMI | 412.430.473 | 564.376.829 | 636.397.475 | 892.002.929 | 1.240.757.937 | 100% | 137% | 154% | 216% | 301% |
Eğilim yüzdeleri yöntemi ile analiz sonucunda ulaşılan sonuçlar için belli eşik değerler belirlenip bu değerleri aşan artış ve azalışlar daha ayrıntılı incelenebilir. Yukarıdaki uygulama örneğinde %150 eşik değer kabul edilmiş ve %50’yi aşan artışlar renklendirilmiştir.
Eğilim yüzdeleri analizi ile ulaşılan sonuçlar kullanıcılarına idarecilere veya kamuoyuna açıklanırken genellikle “çizgi grafik” kullanılır. Çizgi grafik; analiz sonuçlarından elde edilen bilgilerin, bir çizgi üzerinde noktalarla ifade edilerek gösterildiği grafik türüdür.
ORAN ANALİZİ (RASYO ANALİZİ)
Mali tablolarda yer alan en az iki hesap grubunun ya da hesabın oranlanarak karşılaştırıldığı oran analizi, mali verileri tek tek incelemekten daha anlamlıdır.
Oran analizi yapılırken dikkat edilmesi gereken hususlar;
Oran analizinde amaç, yorumlanabilir bilgi üretmek olduğundan anlamlı ilişki içinde bulunan kalemler seçilmeli ve anlamsız oran kullanmaktan kaçınılmalıdır.
Mali durumu fazla/eksik, farklı ve beklenmedik şekilde etkileyen olaylar, yanıltıcı sonuçlara ulaşılmasına sebep olabileceğinden, oranlar üzerindeki mevsimlik ve konjonktürel hareketlerin etkileri sonuçların yorumlanması sırasında dikkate alınmalıdır.
Oran sonuçları, oranda yer alan değerlerin tutarları da dikkate alınarak yorumlanmalıdır.
Belediyelere ilişkin mali analiz çalışmalarında kullanılmak üzere; ulusal/uluslararası akademik çalışmalar, uluslararası kuruluşların önerileri ve iyi uygulama örnekleri çerçevesinde genel kabul görmüş 24 mali gösterge belirlenmiştir. Bu göstergeler aracılığıyla gelirler, giderler, faaliyet sonuçları, yükümlülük yönetimi, varlık yönetimi, bütçe süreci ve hizmet
performansı analiz edilmektedir.
G1. Vergi Gelirleri Göstergesi
Vergi gelirleri göstergesi, devletin asli gelir kaynağı olan ve vatandaşlardan cebren, karşılıksız ve kamu hizmetlerinin gerektirdiği giderleri karşılamak üzere toplanan vergi ve benzeri gelirlerin toplam gelirler içindeki payını ölçmektedir. Vergi geliri göstergesi sonucunun olabildiğince yüksek olması beklenir.
Vergi gelirleri göstergesi; 800.01 Vergi Gelirleri Hesabı bakiyesi ile
810.01 Vergi Gelirleri hesabı bakiyesi arasındaki farkın 800 Bütçe Gelirleri Hesabı bakiyesi ile 810 Bütçe Gelirlerinden Ret ve İadeler Hesabı bakiyesi arasındaki farka oranlanmasıyla hesaplanır. Göstergeye ilişkin örnek uygulamaya aşağıda yer verilmiştir.
| Hesap Kodu | Ekod1 | Ekod2 | Ekod3 | Ekod4 | Borç | Alacak | Bakiye |
| 800 | 01 | – | – | – | 0 | 27.000.000 | 27.000.000 |
| 810 | 01 | – | – | – | 270.000 | 0 | 270.000 |
| 800 | – | – | – | – | 5.000.000 | 340.000.000 | 335.000.000 |
| 810 | – | – | – | – | 500.000 | 0 | 500.000 |
Vergi Gelirleri Göstergesi
= [(27.000.000 – 270.000) / (335.000.000 – 500.000)] = %8
G2. Vergi Tahsilat – Tahakkuk Göstergesi
Vergi ve benzeri gelirler, belediyelerin asli gelir kaynağıdır ve kamu hizmetlerinin finansmanında kullanılır. Dolayısıyla bu gelirlerin tahsilat- tahakkuk tutarlarının ayrıca analiz edilerek, belediyelerin asli gelirlerini tahsil edebilme kapasitelerinin değerlendirilmesi önemli bir husustur. Göstergeden beklenen tahakkuk kayıtlarının tam, doğru yapılması ve tahakkuk etmiş vergi gelirlerinin tamamının tahsil edilebilmesi, yani gösterge sonucunun %100 olmasıdır.
Vergi Tahsilat – Tahakkuk Göstergesi; 800.01 Vergi Gelirleri Hesabı bakiyesi ile 810.01 Vergi Gelirleri hesabı bakiyesi arasındaki farkın 600.01 Vergi Gelirleri Hesabı bakiyesi ile 630.12.01 Vergi Gelirlerinin Ret ve İadesinden Kaynaklanan Giderler Hesabı bakiyesi arasındaki farka oranlanmasıyla hesaplanır. Göstergeye ilişkin örnek uygulamaya aşağıda yer verilmiştir.
| Hesap Kodu | Ekod1 | Ekod2 | Ekod3 | Ekod4 | Borç | Alacak | Bakiye |
| 800 | 01 | – | – | – | 0 | 27.000.000 | 27.000.000 |
| 810 | 01 | – | – | – | 270.000 | 0 | 270.000 |
| 600 | 01 | – | – | – | 2.000.000 | 35.000.000 | 33.000.000 |
| 630 | 12 | 01 | – | – | 17.000 | 0 | 17.000 |
Vergi Tahsilat Tahakkuk Göstergesi
= [(27.000.000 – 270.000) / (33.000.000– 17.000)] = %81
G3. Tahsilat-Tahakkuk Göstergesi
Tahsilat – tahakkuk göstergesi; belediyelerin tahakkuk ettirdikleri gelirlerinin ne kadarının tahsil edilip bütçe gelirine dönüştüğünü, dolayısıyla belediyelerin tahsil kabiliyetini ölçmektedir. Göstergeden beklenen tahakkuk etmiş tüm gelirlerin tahsil edilebilmesi yani gösterge sonucunun %100 olmasıdır.
Faaliyet gelirleri içerisinde yer alan her gelir tahakkukunun nakite dönüşerek bütçe geliri olarak kaydedilmesi mümkün değildir.
Örneklendirmek gerekirse; değerleme işlemleri sonucunda tespit edilen, değer ve miktarlardaki artış, “Değer ve Miktar Değişimleri Gelirleri” olarak faaliyet gelirleri içerisinde yer alırken, nakden ya da mahsuben herhangi bir gelire dönüşmeyeceğinden bütçe gelirleri içerisinde yer almaz. Dolayısıyla gösterge hesaplanırken daha doğru sonuçlara ulaşabilmek amacıyla, faaliyet gelirleri içerisinde yer alan ve niteliği itibarıyla bütçe gelirine dönüşmesi mümkün olmayan gelirler, faaliyet gelirleri içerisinden elimine edilmelidir. Aynı şekilde tahakkuk kaydı yapılmadan bütçe geliri olarak kaydedilen işlemler de bütçe gelirleri içerisinden elimine edilmelidir.
Hesaplamalar sırasında bütçe ve faaliyet gelirlerinden elimine edilen detaylar aşağıdaki tabloda renklendirilerek gösterilmiştir.
| HESAP KODU | HESAP KODU | HESAP ADI | HESAP KODU | HESAP KODU | HESAP ADI |
| 800 | 01 | Vergi Gelirleri | 600 | 01 | Vergi Gelirleri |
| 800 | 03 | Teşebbüs ve Mülkiyet Gelirleri | 600 | 03 | Teşebbüs ve Mülkiyet Gelirleri |
| 800 | 04 | Alınan Bağış ve Yardımlar ile Özel Gelirle | 600 | 04 | Alınan Bağış ve Yardımlar ile Özel Gelirler |
| 800 | 05 | Diğer Gelirler | 600 | 05 | Diğer Gelirler |
| 800 | 06 | Sermaye Giderleri | 600 | 06 | Sermaye Gelirleri |
| 800 | 08 | Alacaklardan Tahsilat | 600 | 11 | Değer ve Miktar Değişimleri Gelirleri |
| 600 | 25 | Kamu İdarelerinden Bedelsiz Olarak Alınan Mali Olmayan Varlıklardan Elde Edilen Gelirler |
Tahsilat tahakkuk göstergesi; 800.01 Vergi Gelirleri Hesabı, 800.03 Teşebbüs ve Mülkiyet Gelirleri Hesabı, 800.04 Alınan Bağış ve Yardımlar ile Özel Gelirler Hesabı ve 800.05 Diğer Gelirler Hesabı toplam bakiyeleri ile 810.01 Vergi Gelirleri Hesabı, 810.03 Teşebbüs ve Mülkiyet Gelirleri Hesabı, 810.04 Alınan Bağış ve Yardımlar ile Özel Gelirler Hesabı ve 810.05 Diğer Gelirler Hesabı toplam bakiyeleri arasındaki farkın; 600.01 Vergi Gelirleri Hesabı, 600.03 Teşebbüs ve Mülkiyet Gelirleri Hesabı, 600.04 Alınan Bağış ve Yardımlar ile Özel Gelirler Hesabı ve 600.05 Diğer Gelirler Hesabı toplam bakiyeleri ile
630.12.01 Vergi Gelirlerinin Ret ve İadesinden Kaynaklanan Giderler Hesabı, 630.12.03 Teşebbüs ve Mülkiyet Gelirleri Hesabı, 630.12.04 Alınan Bağış ve Yardımlar ile Özel Gelirler Hesabı ve 630.12.05 Diğer Gelirlerin Ret ve İadesinden Kaynaklanan Giderler Hesabı toplam bakiyeleri arasındaki farka oranlanmasıyla hesaplanır. Göstergeye ilişkin örnek uygulamaya aşağıda yer verilmiştir.
| Hesap Kodu | Ekod1 | Ekod2 | Ekod3 | Ekod4 | Borç | Alacak | Bakiye |
| 800 | 01 | – | – | – | 0 | 27.000.000 | 27.000.000 |
| 800 | 03 | – | – | – | 25.000 | 28.000.000 | 27.975.000 |
| 800 | 04 | – | – | – | 5.000.000 | 10.000.000 | 5.000.000 |
| 800 | 05 | – | – | – | 200 | 255.000.000 | 254.999.800 |
| 810 | 01 | – | – | – | 360.000 | 0 | 360.000 |
| 810 | 03 | – | – | – | 810.000 | 10.000 | 800.000 |
| 810 | 04 | – | – | – | 10.000 | 0 | 10.000 |
| 810 | 05 | – | – | – | 182.000 | 5.000 | 177.000 |
| 600 | 01 | – | – | – | 2.000.000 | 35.000.000 | 33.000.000 |
| 600 | 03 | – | – | – | 1.000 | 30.600.000 | 30.599.000 |
| 600 | 04 | – | – | – | 5.000.000 | 10.400.000 | 5.400.000 |
| 600 | 05 | – | – | – | 16.000 | 257.000.000 | 256.984.000 |
| 630 | 12 | 01 | – | – | 17.000 | 0 | 17.000 |
| 630 | 12 | 03 | – | – | 1.000 | 0 | 1.000 |
| 630 | 12 | 04 | – | – | 50.000 | 0 | 50.000 |
| 630 | 12 | 05 | – | – | 23.000 | 0 | 23.000 |
Tahsilat-Tahakkuk Göstergesi
= [(27.000.000 + 27.975.000 + 5.000.000 + 254.999.800) – (360.000 +
800.000 + 10.000 + 177.000)] / [(33.000.000 + 30.599.000 + 5.400.000 +
256.984.000) – (17.000 + 1.000 + 50.000 + 23.000)] = %96
G4. Bağimlilik Göstergesi
Mahalli idarelerin varlıklarını ve hizmetlerini sürdürebilmek için ihtiyaç duydukları gelirlerin bir kısmını merkezi yönetimden aktarılan paylar oluştururken, bir kısmını öz gelir olarak nitelendirilen, tahsil edilen vergiler, belediyenin taşınır ve taşınmaz mallarının kira, satış veya başka bir surette değerlendirilmesinden elde edilen gelirler ve her türlü girişim, iştirak ve faaliyetler karşılığı sağlanacak gelirler oluşturmaktadır.
Bir belediyenin yeterli düzeyde ve kalitede hizmet sunabilmesi; yeterli gelirlere sahip olmasının yanı sıra öz gelirlerinin yüksek olması ile doğrudan ilişkilidir. Belediyelerin merkezi idareye bağımlı olmaksızın sahip olduğu öz gelirleri arttıkça mali özerkliği artmakta, artan mali özerklik belediyenin hizmet planlamasını daha iyi yapabilmesine, mali anlamda daha rahat hareket edebilmesine ve daha iyi hizmet sunabilmesine katkı sağlamaktadır. Dolayısıyla belediyelerin toplam gelirleri içinde öz gelirlerinin az veya fazla
olması, mahalli idarelerin merkezi yönetime bağımlılığını ölçmekte kıstas
olarak kullanılmaktadır. Bağımlılık göstergesi sonucunun olabildiğince düşük olması beklenir.
Bağımlılık göstergesi; 800.05.02.02.51 Merkezi İdare Vergi Gelirlerinden Alınan Paylar Hesabı bakiyesinin, 800 Bütçe Gelirleri Hesabı bakiyesi ile 810 Bütçe Gelirlerinden Ret ve İadeler Hesabı bakiyesi arasındaki farka oranlanmasıyla hesaplanır. Göstergeye ilişkin örnek uygulamaya aşağıda yer verilmiştir.
| Hesap Kodu | Ekod1 | Ekod2 | Ekod3 | Ekod4 | Borç | Alacak | Bakiye |
| 800 | 05 | 02 | 02 | 51 | 0 | 225.000.000 | 225.000.000 |
| 800 | – | – | – | – | 5.000.000 | 340.000.000 | 335.000.000 |
| 810 | – | – | – | – | 500.000 | 0 | 500.000 |
Bağımlılık Göstergesi
= [225.000.000 / (335.000.000-500.000)] = %67
G5. Personel Harcamalari Göstergesi
Personel harcaması göstergesi, personele nakden ya da mahsuben yapılan ödemelerin, ilgili yıl bütçe gelirleri içerisindeki payını ölçmektedir.
Personel harcamaları göstergesi; 830.01 Personel Giderleri Hesabı ve 830.02 Sosyal Güvenlik Kurumlarına Devlet Primi Giderleri Hesabı toplam bakiyelerinin, 800 Bütçe Gelirleri Hesabı bakiyesi ile 810 Bütçe Gelirlerinden Ret ve İadeler Hesabı bakiyesi arasındaki farka oranlanmasıyla hesaplanır. Göstergeye ilişkin örnek uygulamaya aşağıda yer verilmiştir.
| Hesap Kodu | Ekod1 | Ekod2 | Ekod3 | Ekod4 | Borç | Alacak | Bakiye |
| 830 | 01 | – | – | – | 63.000.000 | 0 | 63.000.000 |
| 830 | 02 | – | – | – | 10.000.000 | 0 | 10.000.000 |
| 800 | – | – | – | – | 5.000.000 | 340.000.000 | 335.000.000 |
| 810 | – | – | – | – | 500.000 | 0 | 500.000 |
Personel Harcamaları Göstergesi
= [(63.000.000 + 10.000.000) / (335.000.000 – 500.000)] = %21
G6. Personel Harcamasi Mali Kurali-1
Belediyelerin personel harcamalarına ilişkin 5393 sayılı Belediye Kanununun 49 uncu maddesinde önemli bir mali kural yer almaktadır. Bu maddeye göre; “Belediyenin yıllık toplam personel giderleri, gerçekleşen en son yıl bütçe gelirlerinin 213 sayılı Vergi Usul Kanununa göre belirlenecek yeniden değerleme katsayısı ile çarpımı sonucu bulunacak miktarın yüzde otuzunu aşamaz. Nüfusu 10.000’in altında olan belediyelerde bu oran yüzde kırk olarak uygulanır…”
Personel harcamalarına Kanunla getirilen söz konusu sınırlamanın temel amacı, aşırı istihdam yoluyla kamu kaynaklarının kötüye kullanılmasına engel olmaktır.
Personel harcaması mali kuralı-1 göstergesi; 830.01 Personel Giderleri Hesabı ve 830.02 Sosyal Güvenlik Kurumlarına Devlet Primi Giderleri Hesabı toplam bakiyelerinin, göstergenin hesaplandığı yıldan önceki yıla ait net gelir ile ilgili yıla ilişkin Hazine ve Maliye Bakanlığı tarafından yayımlanan yeniden değerleme oranın çarpılması sonucu bulunan değere oranlanmasıyla hesaplanır. 2024 yılı için gösterge örnek uygulamasına aşağıda yer verilmiştir.
| Yıl | Hesap Kodu | Ekod1 | Ekod2 | Ekod3 | Ekod4 | Borç | Alacak | Bakiye |
| 2024 | 830 | 1 | – | – | – | 63.000.000 | 0 | 63.000.000 |
| 2024 | 830 | 2 | – | – | – | 10.000.000 | 0 | 10.000.000 |
| 2023 | 800 | – | – | – | – | 430.000 | 260.000.000 | 259.570.000 |
| 2023 | 810 | – | – | – | – | 540.000 | 0 | 540.000 |
Yeniden Değerleme Oranı: 1,5846
Personel Harcaması Mali Kuralı-1
= [(63.000.000 + 10.000.000) / ((259.570.000- 540.000) x1,5846)] = %18
G6. Personel Harcamasi Mali Kurali-2
2017 yılında 375 sayılı Kanun Hükmünde Kararnameye eklenen 20 nci Ek Madde ile il özel idareleri, belediyeler ve bunların bağlı kuruluşları ile bunların üyesi oldukları mahalli idare birliklerine, personel çalıştırılmasına dayalı hizmetlerini, doğrudan hizmet alımı suretiyle, birlikte yada ayrı ayrı sermayesinin yarısından fazlasına sahip oldukları şirketlerden gördürebilmelerine imkan tanıyan bir düzenleme getirilmiştir. Böylelikle idareler mevcut şirketlerinden birinden veya bu nitelikte herhangi bir şirketi bulunmuyorsa münhasıran bu amaçla kurdukları bir istihdam şirketinden park ve bahçe bakım/onarımı, çöp toplama, temizlik, güvenlik vb. hizmetleri doğrudan temin etmeye başlamıştır.
2018 yılında yürürlüğe konulan İl Özel İdareleri, Belediyeler ve Bağlı Kuruluşları ile Bunların Üyesi Olduğu Mahalli İdare Birliklerinin Personel Çalıştırmasına Dayalı Hizmetlerinin Gördürülmesine İlişkin Usul ve Esaslar 5 inci maddesi ile şirketler aracılığıyla sağlanan istihdamı da kapsayan bir mali kural geliştirilmiştir. Bu maddeye göre; “İdarelerin, şirket personeli de dahil yıllık toplam personel giderleri, idarenin gerçekleşen en son yıl bütçe gelirleri toplamının her yıl, bir önceki yıla ilişkin olarak 213 sayılı Vergi Usul Kanununun mükerrer 298 inci maddesi uyarınca tespit ve ilan edilen yeniden değerleme oranında artırılması sonucu bulunacak miktarın yüzde kırkını aşamaz. Bu oran büyükşehir belediyelerinde yüzde otuz olarak uygulanır.”
Personel harcamalarına İl Özel İdareleri, Belediyeler ve Bağlı Kuruluşları ile Bunların Üyesi Olduğu Mahalli İdare Birliklerinin Personel Çalıştırmasına Dayalı Hizmetlerinin Gördürülmesine İlişkin Usul ve Esaslar ile getirilen söz konusu sınırlamanın temel amacı, şirketler aracılığıyla sağlanan istihdamın kamu kaynaklarının kötüye kullanımına yol açmasına engel olmaktır.
Personel harcaması mali kuralı-2 göstergesi; belediyenin 830.01 Personel Giderleri Hesabı ve 830.02 Sosyal Güvenlik Kurumlarına Devlet Primi Giderleri Hesabı toplam bakiyeleri ile personel şirketi aracığılıyla belediyede istihdam edilen personel giderleri ve sosyal güvenlik prim giderleri toplamının, göstergenin hesaplandığı yıldan önceki yıla ait net gelir ile ilgili yıla ilişkin Hazine ve Maliye Bakanlığı tarafından yayımlanan yeniden değerleme oranın çarpılması sonucu bulunan değere oranlanmasıyla hesaplanır.
2024 yılı için gösterge örnek uygulamasına aşağıda yer verilmiştir.
| Belediyenin Mali Verileri | Belediyenin Mali Verileri | Belediyenin Mali Verileri | Belediyenin Mali Verileri | Belediyenin Mali Verileri | Belediyenin Mali Verileri | Belediyenin Mali Verileri | Belediyenin Mali Verileri | Belediyenin Mali Verileri |
| Yıl | Hesap Kodu | Ekod1 | Ekod2 | Ekod3 | Ekod4 | Borç | Alacak | Bakiye |
| 2024 | 830 | 1 | – | – | – | 63.000.000 | 0 | 63.000.000 |
| 2024 | 830 | 2 | – | – | – | 10.000.000 | 0 | 10.000.000 |
| 2023 | 800 | – | – | – | – | 430.000 | 260.000.000 | 259.570.000 |
| 2023 | 810 | – | – | – | – | 540.000 | 0 | 540.000 |
| Belediyenin Personel Şirketi Aracılığıyla Yaptığı Personel Harcamalarına İlişkin Mali Verileri | Belediyenin Personel Şirketi Aracılığıyla Yaptığı Personel Harcamalarına İlişkin Mali Verileri | Belediyenin Personel Şirketi Aracılığıyla Yaptığı Personel Harcamalarına İlişkin Mali Verileri | Belediyenin Personel Şirketi Aracılığıyla Yaptığı Personel Harcamalarına İlişkin Mali Verileri | Belediyenin Personel Şirketi Aracılığıyla Yaptığı Personel Harcamalarına İlişkin Mali Verileri |
| Yıl | Harcama Türü | Borç | Alacak | Bakiye |
| 2024 | Belediye Hizmetleri İçin Personel Şirketinde İstihdam Edilen Personel Giderleri | 20.000.000 | 0 | 20.000.000 |
| 2024 | Belediye Hizmetleri İçin Personel Şirketinde İstihdam Edilen Personelin Sosyal Güvenlik Prim Giderleri |
5.000.000 | 0 | 5.000.000 |
Yeniden Değerleme Oranı: 1,5846
Personel Harcaması Mali Kuralı-2
=[(63.000.000 + 10.000.000 + 20.000.000 + 5.000.000) / ((259.570.000-
540.000) x 1,5846)] = %24
G7. Mal ve Hizmet Harcamasi Göstergesi
Belediyeler, belde sakinlerinin mahallî müşterek nitelikteki ihtiyaçlarını karşılamak amacıyla her türlü faaliyet ve girişimde bulunmakla yetkilidirler ve bu kapsamda mal ve hizmet alımları yaparlar. Bütçe gelirlerinin ne kadarının mal ve hizmet alımlarında kullandığının tespit edilmesi, sunulan mal ve hizmet düzeyi ile bunlar için katlanılan maliyeti yorumlamak açısından önemlidir. Mal ve hizmet harcaması göstergesi, belediyeler arasında hizmet verimliliğini karşılaştırma fırsatı da sunmaktadır.
Mal ve hizmet harcaması göstergesi; 830.03 Mal ve Hizmet Alım Giderleri Hesabı bakiyesinin, 800 Bütçe Gelirleri Hesabı bakiyesi ile 810 Bütçe Gelirlerinden Ret ve İadeler Hesabı bakiyesi arasındaki farka oranlanmasıyla hesaplanır. Göstergeye ilişkin örnek uygulamaya aşağıda yer verilmiştir.
| Hesap Kodu | Ekod1 | Ekod2 | Ekod3 | Ekod4 | Borç | Alacak | Bakiye |
| 830 | 03 | – | – | – | 157.000.000 | 0 | 157.000.000 |
| 800 | – | – | – | – | 5.000.000 | 340.000.000 | 335.000.000 |
| 810 | – | – | – | – | 500.000 | 0 | 500.000 |
Mal ve Hizmet Harcaması Göstergesi
= [157.000.000 / (335.000.000 – 500.000)] = %47
G8. Faiz Gideri Göstergesi
Faiz gideri göstergesi, bütçe gelirlerinin ne kadarının faiz gideri olarak ödendiğini ölçen önemli bir göstergedir.
Faiz gideri göstergesi; 830.04 Faiz Giderleri Hesabı bakiyesinin, 800 Bütçe Gelirleri Hesabı bakiyesi ile 810 Bütçe Gelirlerinden Ret ve İadeler Hesabı bakiyesi arasındaki farka oranlanmasıyla hesaplanır. Göstergeye ilişkin örnek uygulamaya aşağıda yer verilmiştir.
| Hesap Kodu | Ekod1 | Ekod2 | Ekod3 | Ekod4 | Borç | Alacak | Bakiye |
| 830 | 04 | – | – | – | 4.800.000 | 0 | 4.800.000 |
| 800 | – | – | – | – | 5.000.000 | 340.000.000 | 335.000.000 |
| 810 | – | – | – | – | 500.000 | 0 | 500.000 |
Faiz Gideri Göstergesi
= [4.800.000 / (335.000.000 – 500.000] = %1
G9. Yatirim Harcamasi Göstergesi
Belediyelerin imar, su ve kanalizasyon, ulaşım gibi kentsel alt yapı; çevre ve çevre sağlığı, temizlik ve katı atık; şehir içi trafik; defin ve mezarlıklar; ağaçlandırma, park ve yeşil alanlar vs. birçok alanda yatırım ve alt yapı harcaması yapma görev ve sorumluluğu bulunmaktadır. Belediyelerin bütçe gelirlerinden yatırımlar için ayırdıkları payın tespit edilmesi, yatırım düzeyi ve yatırım maliyetinin yorumlanması açısından önemlidir. Yatırım harcaması göstergesi, yapılan yatırımlar çerçevesinde belediyeler arasında karşılaştırma imkanı da sunmaktadır.
Sermaye giderleri, normal ömrü bir yıldan fazla olan mal ve hizmet alımları ile sabit sermaye edinimleri ve gayri maddi aktiflerin edinimi için yapılan harcamalardır. Sermaye transferleri ise ilgili idare bütçesinden, kişi veya kurumların sermaye nitelikli ihtiyaçlarını karşılamak amacıyla karşılıksız olarak yapılan kaynak aktarımlarıdır.
Yatırım harcaması göstergesi; 830.06 Sermaye Giderleri Hesabı ve
830.07 Sermaye Transferleri Hesabı toplam bakiyelerinin, 800 Bütçe Gelirleri Hesabı bakiyesi ile 810 Bütçe Gelirlerinden Ret ve İadeler Hesabı bakiyesi arasındaki farka oranlanmasıyla hesaplanır. Göstergeye ilişkin örnek uygulamaya aşağıda yer verilmiştir.
| Hesap Kodu | Ekod1 | Ekod2 | Ekod3 | Ekod4 | Borç | Alacak | Bakiye |
| 830 | 06 | – | – | – | 58.800.000 | 0 | 58.800.000 |
| 830 | 07 | – | – | – | 2.500.000 | 1.200.000 | 1.300.000 |
| 800 | – | – | – | – | 5.000.000 | 340.000.000 | 335.000.000 |
| 810 | – | – | – | – | 500.000 | 0 | 500.000 |
Yatırım Harcaması Göstergesi
=[(58.800.000 + 1.300.000) / (335.000.000 – 500.000)] = %17
G10. Ödeme – Tahakkuk Göstergesi
Ödeme – tahakkuk göstergesi, belediyelerin ilgili yılda tahakkuk ettirdikleri giderlerin, ne kadarını ödeyebildiklerini ölçmektedir. Göstergeden beklenen, giderlerin tamamının tahakkuk ettirilmesi ve tahakkuk ettirilen faaliyet giderlerinin ödenebilmesi, yani gösterge sonucunun %100 olmasıdır.
Faaliyet giderleri içerisinde yer alan her gider tahakkukunun nakde dönüşerek bütçe gideri olarak kaydedilmesi mümkün değildir. Örneklendirmek gerekirse; değerleme işlemleri sonucunda tespit edilen, değer ve miktarlardaki azalış, “Değer ve Miktar Değişimleri Giderleri” olarak faaliyet giderleri içerisinde yer alırken, nakden ya da mahsuben herhangi bir ödeme yapılmadığından, bütçe giderleri içerisinde yer almaz. Dolayısıyla gösterge hesaplanırken daha doğru sonuçlara ulaşabilmek amacıyla, faaliyet giderleri içerisinde yer alan ve niteliği itibarıyla bütçe giderine
dönüşmesi mümkün olmayan giderler, faaliyet giderleri içerisinden elimine edilmelidir. Aynı şekilde tahakkuk kaydı yapılmadan bütçe gideri olarak kaydedilen işlemler de bütçe giderleri içerisinden elimine edilmelidir.
Hesaplamalar sırasında bütçe ve faaliyet giderlerinden elimine edilen detaylar tabloda renklendirilerek gösterilmiştir.
| HESAP KODU | HESAP KODU | HESAP ADI | HESAP KODU | HESAP KODU | HESAP ADI |
| 830 | 01 | Personel Giderleri | 630 | 01 | Personel Giderleri |
| 830 | 02 | Sosyal Güvenlik Kurumlarına Devlet Primi Giderleri |
630 | 02 | Sosyal Güvenlik Kurumlarına Devlet Primi Giderleri |
| 830 | 03 | Mal ve Hizmet Alım Giderleri | 630 | 03 | Mal ve Hizmet Alım Giderleri |
| 830 | 04 | Faiz Giderleri | 630 | 04 | Faiz Giderleri |
| 830 | 05 | Cari Transferler | 630 | 05 | Cari Transferler |
| 830 | 06 | Sermaye Giderleri | |||
| 830 | 07 | Sermaye Transferleri | 630 | 07 | Sermaye Transferleri |
| 830 | 08 | Borç Verme | 630 | 11 | Değer ve Miktar Değişimleri Giderleri |
| 630 | 12 | Gelirlerin Red ve İadesinden Kaynaklanan Giderler |
|||
| 630 | 13 | Amortisman Giderleri | |||
| 630 | 14 | İlk Madde ve Malzeme Giderleri | |||
| 630 | 15 | Karşılık Giderleri | |||
| 630 | 20 | Silinen Alacaklardan Kaynaklanan Giderler | |||
| 630 | 25 | Kamu İdarelerine Bedelsiz Olarak Devredilen Mali Olmayan Varlıklardan Kaynaklanan Giderler |
|||
| 630 | 30 | Proje Kapsamında Yapılan Cari Giderler | |||
| 630 | 99 | Diğer Giderler |
Ödeme tahakkuk göstergesi; 830.01 Personel Giderleri Hesabı,
830.02 Sosyal Güvenlik Kurumlarına Devlet Primi Giderleri Hesabı,
830.03 Mal ve Hizmet Alım Giderleri Hesabı, 830.04 Faiz Giderleri Hesabı, 830.05 Cari Transferler Hesabı ve 830.7 Sermaye Transferleri Hesabı toplam bakiyelerinin, 630.01 Personel Giderleri Hesabı, 630.02 Sosyal Güvenlik Kurumlarına Devlet Primi Giderleri Hesabı, 630.03 Mal ve Hizmet Alım Giderleri Hesabı, 630 4 Faiz Giderleri Hesabı, 630 5
Cari Transferler Hesabı, 630 7 Sermaye Transferleri Hesabı ve 630 14 İlk Madde ve Malzeme Giderleri Hesabı toplam bakiyelerine oranlanmasıyla hesaplanır. Göstergeye ilişkin örnek uygulamaya aşağıda yer verilmiştir.
| Hesap Kodu | Ekod1 | Ekod2 | Ekod3 | Ekod4 | Borç | Alacak | Bakiye |
| 830 | 01 | – | – | – | 30.000.000 | 0 | 30.000.000 |
| 830 | 02 | – | – | – | 5.490.000 | 0 | 5.490.000 |
| 830 | 03 | – | – | – | 172.800.000 | 9.000 | 172.791.000 |
| 830 | 04 | – | – | – | 1.170.000 | 0 | 1.170.000 |
| 830 | 05 | – | – | – | 10.000.000 | 0 | 10.000.000 |
| 830 | 07 | – | – | – | 2.500.000 | 1.200.000 | 1.300.000 |
| 630 | 01 | – | – | – | 31.300.000 | 0 | 31.300.000 |
| 630 | 02 | – | – | – | 5.550.000 | 0 | 5.550.000 |
| 630 | 03 | – | – | – | 141.000.000 | 9.900 | 140.990.100 |
| 630 | 04 | – | – | – | 1.500.000 | 0 | 1.500.000 |
| 630 | 05 | – | – | – | 11.300.000 | 0 | 11.300.000 |
| 630 | 07 | – | – | – | 1.800.000 | 3.000 | 1.500.000 |
| 630 | 14 | – | – | – | 32.370.000 | 0 | 32.370.000 |
Ödeme Tahakkuk Göstergesi
= [(30.000.000 + 5.490.000 + 172.731.000 + 1.170.000 + 10.000.000+
1.300.000) / (31.300.000 + 5.550.000 + 140.990.100 + 1.500.000 +
11.300.000 + 1.500.000+32.370.000)] = %98
G11. Bütçe Dengesi Göstergesi
Bütçe dengesi göstergesi, belediyelerin bir mali yılda tahsil ettikleri gelirlerden ödedikleri giderlerin çıkartılması suretiyle hesaplanan bütçe dengesinin, ilgili yılda tahsil edilen gelirlerin ne kadarına tekabül ettiğini ölçmektedir.
5018 sayılı Kanunun 13 üncü maddesi h bendi, “Bütçelerde gelir ve gider denkliğinin sağlanması esastır.” şeklinde düzenlenmiştir. Dolayısıyla göstergeden öncelikli olarak beklenen 0’a eşit olmasıdır.
Bütçe dengesi göstergesi; 800 Bütçe Gelirleri Hesabı bakiyesi ile 810 Bütçe Gelirlerinden Ret ve İadeler Hesabı bakiyesi arasındaki farktan 830 Bütçe Giderleri Hesabı bakiyesinin çıkarılmasıyla bulunan değerin, 800 Bütçe Gelirleri Hesabı bakiyesi ile 810 Bütçe Gelirlerinden Ret ve İadeler Hesabı bakiyesi arasındaki farka oranlanmasıyla hesaplanır. Göstergeye ilişkin örnek uygulamaya aşağıda yer verilmiştir.
| Hesap Kodu | Ekod1 | Ekod2 | Ekod3 | Ekod4 | Borç | Alacak | Bakiye |
| 800 | – | – | – | – | 5.000.000 | 340.000.000 | 335.000.000 |
| 810 | – | – | – | – | 500.000 | 0 | 500.000 |
| 830 | – | – | – | – | 365.000.000 | 0 | 365.000.000 |
Bütçe Dengesi Göstergesi
=[(335.000.000–500.000)–365.000.000] / (335.000.000 – 500.000) = (-)%9
G12. Faaliyet Dengesi Göstergesi
Faaliyet dengesi göstergesi, belediyelerin bir mali yılda tahakkuk ettirdikleri gelir ve giderler kullanılarak hesaplanan faaliyet dengesinin, ilgili yılda tahakkuk ettirilen gelirlerin ne kadarına tekabül ettiğini ölçmektedir.
Faaliyet dengesi göstergesi; 600 Faaliyet Gelirleri Hesabı bakiyesi ile 630 Faaliyet Giderler Hesabı bakiyesi arasındaki farkın 600 Faaliyet Gelirleri Hesabı bakiyesine oranlanmasıyla hesaplanır. Göstergeye ilişkin örnek uygulamaya aşağıda yer verilmiştir.
| Hesap Kodu | Ekod1 | Ekod2 | Ekod3 | Ekod4 | Borç | Alacak | Bakiye |
| 600 | – | – | – | – | 21.800.000 | 350.000.000 | 328.200.000 |
| 630 | – | – | – | – | 231.000.000 | 9.000 | 230.991.000 |
Faaliyet Dengesi Göstergesi
= [(328.200.000 – 230.991.000) / 328.200.000] = %29
G13. Yükümlülük Göstergesi
Yükümlülük göstergesi, yükümlülüklerin tamamının tahsil edilen gelirlerin ne kadarı ile yerine getirilebileceğini ölçmektedir. Göstergeden beklenen olabildiğince düşük olmasıdır.
Yükümlülük göstergesi; 3 Kısa Vadeli Yabancı Kaynaklar hesap grubunda yer alan hesapların bakiyeleri ile 4 Uzun Vadeli Yabancı Kaynaklar hesap grubunda yer alan hesapların bakiyelerinin toplanmasıyla bulunan değerin 800 Bütçe Gelirleri Hesabı bakiyesi ile 810 Bütçe Gelirlerinden Ret ve İadeler Hesabı bakiyesi arasındaki farka oranlanmasıyla hesaplanır. Göstergeye ilişkin örnek uygulamaya aşağıda yer verilmiştir.
| Grup/Hesap Kodu | Ekod1 | Ekod2 | Ekod3 | Ekod4 | Borç | Alacak | Bakiye |
| 3 | – | – | – | – | 270.000.000 | 319.000.000 | 49.000.000 |
| 4 | – | – | – | – | 47.000.000 | 114.000.000 | 67.000.000 |
| 800 | – | – | – | – | 5.000.000 | 340.000.000 | 335.000.000 |
| 810 | – | – | – | – | 500.000 | 0 | 500.000 |
Yükümlülük Göstergesi
= [(49.000.000 + 67.000.000) / (335.000.000 – 500.000)] = %35
G14. Yükümlülük Dağilimi Göstergesi
Belediyeler için yükümlülüklerin vadesine göre dağılımının takip edilmesi likidite yönetimi ve nakit planlaması açısından önemlidir. Şöyle ki kısa vadeli yükümlülüklerin fazla olması, belediyenin ilgili yılda yapacağı yükümlülük finansmanı için nakit ihtiyacı olacağı anlamına gelmektedir. Belediyeler yükümlülüklerinin dağılımını takip etmezlerse, yükümlülükleri yerine getirememekten kaynaklanan gecikme zammı, gecikme faizi gibi fer’i yükümlülüklere katlanmak ya da yükümlülükleri finanse edebilmek için yüksek maliyetli borçlanma araçlarına başvurmak zorunda kalabilirler.
Yükümlülük dağılımı göstergesi; 3 Kısa Vadeli Yabancı Kaynaklar hesap grubunda yer alan hesapların toplam bakiyelerinin, 3 Kısa Vadeli Yabancı Kaynaklar hesap grubunda yer alan hesapların bakiyeleri ile 4 Uzun Vadeli Yabancı Kaynaklar hesap grubunda yer alan hesapların bakiyelerinin toplanmasıyla bulunan değere oranlanmasıyla hesaplanır. Göstergeye ilişkin örnek uygulamaya aşağıda yer verilmiştir.
| Grup Kodu | Ekod1 | Ekod2 | Ekod3 | Ekod4 | Borç | Alacak | Bakiye |
| 3 | – | – | – | – | 270.000.000 | 319.000.000 | 49.000.000 |
| 4 | – | – | – | – | 47.000.000 | 114.000.000 | 67.000.000 |
Yükümlülük Dağılımı Göstergesi
= [49.000.000 / (49.000.000 + 67.000.000)] = %42
G15. Vadesi Geçmiş Yükümlülükler Göstergesi
Vadesi geçmiş yükümlülükler göstergesi, belediyelerin yükümlülük yönetimi konusundaki kabiliyetini ölçmektedir. Yükümlülüklerin tam ve zamanında yerine getirilmemesi gecikme zammı, gecikme faizi ve benzeri nitelikte yeni yükümlülükler meydana getireceği için, bu göstergeden beklenen olabildiğince düşük olmasıdır. Bu gösterge yardımıyla belediyelerin yükümlülüklerinin vadesini ve vadesi geçmiş yükümlülüklerini değerlendirmek, bu sayede yeni yükümlülüklerin ortaya çıkmasına engel olmak mümkündür.
Vadesi geçmiş yükümlülükler göstergesi; 368 Vadesi Geçmiş, Ertelenmiş veya Taksitlendirilmiş Vergi ve Diğer Yükümlülükler Hesabı ve 438 Kamuya Olan Ertelenmiş veya Taksitlendirilmiş Borçlar Hesabı toplam bakiyelerinin 3 Kısa Vadeli Yabancı Kaynaklar hesap grubunda yer alan hesapların bakiyeleri ile 4 Uzun Vadeli Yabancı Kaynaklar hesap grubunda yer alan hesapların bakiyelerinin toplanmasıyla bulunan değere oranlanmasıyla hesaplanır. Göstergeye ilişkin örnek uygulamaya aşağıda yer verilmiştir.
| Grup/Hesap Kodu | Ekod1 | Ekod2 | Ekod3 | Ekod4 | Borç | Alacak | Bakiye |
| 368 | – | – | – | – | 130.000 | 600.000 | 470.000 |
| 438 | – | – | – | – | 19.900.000 | 55.000.000 | 35.100.000 |
| 3 | – | – | – | – | 270.000.000 | 319.000.000 | 49.000.000 |
| 4 | – | – | – | – | 47.000.000 | 114.000.000 | 67.000.000 |
Vadesi Geçmiş Yükümlülükler Göstergesi
= [(470.000 + 35.100.000) / (49.000.000 + 67.000.000)] = %30
G16. Borçlanma Mali Kuralı
5393 sayılı Belediye Kanunu’nun 68. maddesinde “Belediye ve bağlı kuruluşları ile bunların sermayesinin yüzde ellisinden fazlasına sahip oldukları şirketlerin, faiz dâhil iç ve dış borç stok tutarı, en son kesinleşmiş bütçe gelirleri toplamının 213 sayılı Vergi Usul Kanununa göre belirlenecek yeniden değerleme oranıyla artırılan miktarını aşamaz. Bu miktar büyükşehir belediyeleri için bir buçuk kat olarak uygulanır.” şeklinde bir mali kurala yer verilmiştir. Borçlanma Mali Kuralı Göstergesi bu mali kurala uyumu ölçmektedir.
Borçlanma mali kuralı göstergesi; 300 Banka Kredileri Hesabı, 303 Kamu İdarelerine Mali Borçlar Hesabı, 304 Cari Yılda Ödenecek Tahviller Hesabı, 307 Finansal Kiralama İşlemlerinden Borçlar Hesabı, 308 Ertelenmiş Finansal Kiralama Borçlanma Maliyetleri Hesabı, 309 Kısa Vadeli Diğer İç Mali Borçlar Hesabı, 310 Cari Yılda Ödenecek Dış Mali Borçlar Hesabı, 320 Bütçe Emanetleri Hesabı, 322 Bütçeleştirilecek Borçlar Hesabı, 329 Diğer Çeşitli Borçlar Hesabı, 360 Ödenecek Vergi ve Fonlar Hesabı, 361 Ödenecek Sosyal Güvenlik Kesintileri Hesabı, 368 Vadesi Geçmiş, Ertelenmiş veya Taksitlendirilmiş Vergi ve Diğer Yükümlülükler Hesabı, 381 Gider Tahakkukları Hesabı, 399 Diğer Çeşitli Kısa Vadeli Yabancı Kaynaklar Hesabı, 400 Banka Kredileri Hesabı, 403 Kamu İdarelerine Mali Borçlar Hesabı, 404 Tahviller Hesabı, 407 Finansal Kiralama İşlemlerinden Borçlar Hesabı, 408 Ertelenmiş Finansal Kiralama Borçlanma Maliyetleri Hesabı, 409 Uzun Vadeli Diğer İç Mali Borçlar Hesabı, 410 Dış Mali Borçlar Hesabı, 429 Diğer Faaliyet Borçları Hesabı, 438 Kamuya Olan Ertelenmiş veya Taksitlendirilmiş Borçlar
Hesabı, 481 Gider Tahakkukları Hesabı, 499 Diğer Uzun Vadeli Yabancı Kaynaklar Hesabı toplam bakiyelerinin, göstergenin hesaplandığı yıldan önceki yıla ait net gelir ile ilgili yıla ilişkin Hazine ve Maliye Bakanlığı tarafından yayımlanan yeniden değerleme oranın çarpılması sonucu bulunan değere oranlanmasıyla hesaplanır. Net gelir 800 Bütçe Gelirleri Hesabı bakiyesi ile 810 Bütçe Gelirlerinden Ret ve İadeler Hesabı bakiyesi arasındaki farka eşittir.
2024 yılı için gösterge örnek uygulamasına aşağıda yer verilmiştir.
| Yıl | Hesap Kodu | Ekod1 | Ekod2 | Ekod3 | Ekod4 | Borç | Alacak | Bakiye |
| 2024 | 300 | – | 10.640.000 | 23.000.000 | 12.360.000 | |||
| 2024 | 303 | – | – | – | – | 2.000.000 | 5.000.000 | 3.000.000 |
| 2024 | 304 | – | – | – | – | 950.000 | 1.500.000 | 550.000 |
| 2024 | 307 | – | – | – | – | 3.500.000 | 7.000.000 | 3.500.000 |
| 2024 | 308 | – | – | – | – | 500.000 | 500.000 | 0 |
| 2004 | 309 | – | – | – | – | 100.000 | 800.000 | 700.000 |
| 2024 | 310 | – | – | – | – | 800.000 | 2.000.000 | 1.200.000 |
| 2024 | 320 | – | – | – | – | 283.000.000 | 298.000.000 | 15.000.000 |
| 2024 | 322 | – | – | – | – | 1.700.000 | 1.700.000 | 0 |
| 2024 | 329 | – | – | – | – | 700.000 | 700.000 | 0 |
| 2024 | 360 | – | – | – | – | 15.400.000 | 15.400.000 | 0 |
| 2024 | 361 | – | – | – | – | 18.900.000 | 18.900.000 | 0 |
| 2024 | 368 | – | – | – | – | 457.000 | 457.000 | 0 |
| 2024 | 381 | – | – | – | – | 2.700.000 | 3.000.000 | 300.000 |
| 2024 | 399 | – | – | – | – | 1.800.000 | 4.000.000 | 2.200.000 |
| 2024 | 400 | – | – | – | – | 9.000.000 | 19.000.000 | 10.000.000 |
| 2024 | 403 | – | – | – | – | 1.000.000 | 1.486.000 | 486.000 |
| 2024 | 404 | – | – | – | – | 100.000 | 900.000 | 800.000 |
| 2024 | 407 | – | – | – | – | 2.500.000 | 2.750.000 | 250.000 |
| 2024 | 408 | – | – | – | – | 0 | 330.000 | 330.000 |
| 2024 | 409 | – | – | – | – | 4.200.000 | 5.000.000 | 800.000 |
| 2024 | 410 | – | – | – | – | 200.000 | 200.000 | 0 |
| 2024 | 429 | – | – | – | – | 6.350.000 | 7.000.000 | 650.000 |
| 2024 | 438 | – | – | – | – | 21.000.000 | 47.000.000 | 26.000.000 |
| 2024 | 481 | – | – | – | – | 0 | 2.000.000 | 2.000.000 |
| 2024 | 499 | – | – | – | – | 380.000 | 380.000 | 0 |
| 2023 | 800 | – | – | – | – | 430.000 | 260.000.000 | 259.570.000 |
| 2023 | 810 | – | – | – | – | 540.000 | 0 | 540.000 |
Yeniden Değerleme Oranı: 1,5846
Borçlanma Mali Kuralı
= [(12.360.000 + 3.000.000 + 550.000 + 3.500.000 + 700.000 + 1.200.000 +
15.000.000 + 300.000 + 2.200.000 + 10.000.000 + 486.000 + 800.000 +
250.000 + 330.000 + 800.000 + 650.000 + 26.000.000 + 2.000.000) /
(259.570.000 – 540.000) x 1,5846)] = %20
G17. Kamu Borcu Göstergesi
Kamu borcu göstergesi, belediyelerin vergi ve sosyal güvenlik kesintilerine ilişkin vadesi gelmiş ve vadesi geçmiş yükümlülüklerinin toplam yükümlülükleri içerisindeki payını ölçmektedir. Söz konusu borçların ödenmemesi genel yönetim kapsamında yer alan diğer idareler açısından alacakların tahsili konusunda riskler oluşturduğundan ve söz konusu borçlar genel bütçe vergi gelirlerinden belediyelere aktarılan paylardan yapılan kesintilere konu olduğundan kamu borcu göstergesi önemli bir göstergedir.
Kamu borcu göstergesi; 360 Ödenecek Vergi ve Fonlar Hesabı, 361 Ödenecek Sosyal Güvenlik Kesintileri Hesabı, 368 Vadesi Geçmiş, Ertelenmiş Veya Taksitlendirilmiş Vergi ve Diğer Yükümlülükler Hesabı, 438 Kamuya Olan Ertelenmiş veya Taksitlendirilmiş Borçlar Hesabı toplam bakiyelerinin, 3 Kısa Vadeli Yabancı Kaynaklar hesap grubunda yer alan hesapların bakiyeleri ile 4 Uzun Vadeli Yabancı Kaynaklar hesap grubunda yer alan hesapların bakiyelerinin toplanmasıyla bulunan değere oranlanmasıyla hesaplanır.
| Grup Kodu | Ekod1 | Ekod2 | Ekod3 | Ekod4 | Borç | Alacak | Bakiye |
| 360 | – | – | – | – | 10.400.000 | 15.400.000 | 5.000.000 |
| 361 | – | – | – | – | 15.900.000 | 18.900.000 | 3.000.000 |
| 368 | – | – | – | – | 130.000 | 600.000 | 470.000 |
| 438 | 19.900.000 | 55.000.000 | 35.100.000 | ||||
| 3 | – | – | – | – | 270.000.000 | 319.000.000 | 49.000.000 |
| 4 | – | – | – | – | 47.000.000 | 114.000.000 | 67.000.000 |
= [(5.000.000 + 3.000.000 + 470.000 + 35.100.000) / (49.000.000 +
67.000.000)] = %37
G18. Cari Oran
Dönen varlıkların, kısa vadeli yükümlülükleri karşılama kabiliyetini ve belediyenin likiditesini ölçen bu gösterge farklı formlarda hem uluslararası referans kaynaklarda hem de birçok ülke uygulamasında kullanılmaktadır. Göstergeden beklenen sonuç, belediyelerin dönen varlıkları ile kısa vadeli yükümlülüklerinin tamamını karşılayabiliyor olması, yani sonucun en az
%100 olmasıdır.
Cari oran göstergesi; 1 Dönen Varlıklar hesap grubunda yer alan hesapların toplam bakiyelerinin, 3 Kısa Vadeli Yabancı Kaynaklar hesap grubunda yer alan hesapların toplam bakiyelerine oranlanmasıyla hesaplanır. Göstergeye ilişkin örnek uygulamaya aşağıda yer verilmiştir.
| Grup Kodu | Ekod1 | Ekod2 | Ekod3 | Ekod4 | Borç | Alacak | Bakiye |
| 1 | 1.600.000.000 | 1.510.000.000 | 90.000.000 | ||||
| 3 | – | – | – | – | 270.000.000 | 319.000.000 | 49.000.000 |
Cari Oran
= (90.000.000 / 49.000.000) = %183
G19. Vadesi Geçmiş Alacaklar Göstergesi
Vadesi geçmiş alacaklar göstergesi, belediyelerin tahsil edemedikleri alacaklarının gelirlerinin ne kadarına tekabül ettiğini ölçmektedir. Vadesi geçmiş alacakların yüksek olması olumsuz ekonomik durumdur. Bu göstergeden beklenen olabildiğince düşük sonuçlar vermesidir. Çünkü gösterge sonucunun düşük olması, alacakların tahsil kabiliyetinin yüksek olduğu anlamına gelmektedir.
Vadesi geçmiş alacaklar göstergesi; 121 Gelirlerden Takipli Alacaklar Hesabı, 122 Gelirlerden Tecilli ve Tehirli Alacaklar Hesabı ve 222 Gelirlerden Tecilli ve Tehirli Alacaklar Hesabı toplam bakiyelerinin, 600 Gelirler Hesabı bakiyesi ile 630.12 Gelirlerin Ret ve İadesinden Kaynaklanan Giderler Hesabı bakiyesi arasındaki farka oranlanmasıyla hesaplanır.
| Hesap Kodu | Ekod1 | Ekod2 | Ekod3 | Ekod4 | Borç | Alacak | Bakiye |
| 121 | – | – | – | – | 44.000.000 | 13.000.000 | 31.000.000 |
| 122 | – | – | – | – | 9.000.000 | 8.900.000 | 100.000 |
| 222 | – | – | – | – | 44.500 | 44.500 | 0 |
| 600 | – | – | – | 21.800.000 | 350.000.000 | 328.200.000 | |
| 630 | 12 | – | – | – | 40.000 | 0 | 40.000 |
Vadesi Geçmiş Alacaklar Göstergesi:
= [(31.000.000 + 100.000) / (328.200.000 – 40.000)] = %9
G20. Gelir Tahmini Göstergesi
Gelir tahmini göstergesi, belediyelerin bütçeleri hazırlanırken elde edeceklerini öngördükleri gelir tahminlerinin ne kadarını ilgi yılda tahsil edebildiklerini ölçmekte, bütçede yer alan gelir tahmini tutarıyla gerçekleşen gelirler arasında ilişki kurmaktadır. Göstergeden beklenen
%100’e eşit olmasıdır.
Gelir tahmini göstergesi %100’e eşit olduğunda, belediye o yıl hedeflediği kadar geliri elde etmiş demektir ve bütçe ile planlandığı şekilde harcama yapabilecektir. Ayrıca belediye, tahmin ve bütçeleme sürecinde etkin, kurumsal niteliklerinin ve kapasitesinin farkında olup gerçekleşebilecek öngörülerde bulunmuştur.
Gelir tahmini göstergesi, bütçeleme sürecinde idarenin başarısını da ölçme özelliğiyle mali gösterge olmanın yanı sıra performans göstergesi olarak da değerlendirilir. Dolayısıyla bir belediyenin gelir tahmini göstergesinin %100’e yakın gerçekleşmesi belediyenin bütçeleme ve tahmin konusundaki başarısını ölçerken, birkaç yıl üst üste %100’den fazla veya
eksik olması, belediyenin, tahmin ve öngörü sürecinde daha etkin çalışmalar yürütmesi gerektiği anlamına gelmektedir.
Gelir tahmini göstergesi; 800 Bütçe Gelirleri Hesabı bakiyesi ile 810 Bütçe Gelirlerinden Ret ve İadeler Hesabı bakiyesi arasındaki farkın, göstergenin hesaplandığı yıla ilişkin ilgili belediye tarafından yapılmış bütçe gelir tahmini tutarına oranlanmasıyla hesaplanır. Göstergeye ilişkin örnek uygulamaya aşağıda yer verilmiştir.
| Hesap Kodu | Ekod1 | Ekod2 | Ekod3 | Ekod4 | Borç | Alacak | Bakiye |
| 800 | – | – | – | – | 5.000.000 | 340.000.000 | 335.000.000 |
| 810 | – | – | – | – | 500.000 | 0 | 500.000 |
İlgili yılı bütçe gelir tahmini: 380.000.000
Gelir Tahmini Göstergesi
= [(335.000.000 – 500.000) / 380.000.000] = %88
G21. Gider Tahmini Göstergesi
Gider tahmini göstergesi, belediyelerin bütçeleri hazırlanırken öngördükleri giderin ne kadarının ilgi yılda ödendiğini ölçmekte, bütçede yer alan gider tahmini tutarıyla ödenen giderler arasında ilişki kurmaktadır. Göstergeden beklenen 1’e eşit olmasıdır. Bu durum, belediyenin o yıl hedeflediği kadar gider yaptığı ve belediyenin tahmin ve bütçeleme sürecinde etkin, kurumsal niteliklerinin ve kapasitesinin farkında olduğu ve gerçekleşebilecek öngörülerde bulunduğu anlamına gelmektedir.
Gider tahmini gösterge sonucunun %100’ün üzerinde olması ilgili yılda öngörülenden daha fazla bütçe gideri gerçekleştirdiği anlamına gelmektedir ve bu durum belediyenin harcamalarında/kamu hizmetlerinde kısıntıya gitmesine veya borçlanmasına sebep olabilmektedir. Gösterge sonucunun birkaç yıl üst üste %100’den fazla veya eksik olması, belediyenin tahmin ve öngörü sürecinde daha etkin çalışmalar yürütmesi gerektiği anlamına gelmektedir.
Gider tahmini göstergesi; 830 Bütçe Giderleri Hesabı bakiyesinin, göstergenin hesaplandığı yıla ilişkin ilgili belediye tarafından yapılmış
bütçe gider tahmini tutarına oranlanmasıyla hesaplanır. Göstergeye ilişkin örnek uygulamaya aşağıda yer verilmiştir.
| Hesap Kodu | Ekod1 | Ekod2 | Ekod3 | Ekod4 | Borç | Alacak | Bakiye |
| 830 | – | – | – | – | 400.000.000 | 0 | 400.000.000 |
İlgili yılı bütçe gider tahmini: 350.000.000
Gider Tahmini Göstergesi
= (400.000.000 / 350.000.000) = %114
G22. Kişi Başına Düşen Gelir Göstergesi
Bir belediye sınırları içerisinde elde edilen gelirlerin, kişi başına düşen miktarını hesaplamak için geliştirilen bu gösterge, belediyelerin elde ettiği gelirlerin belediye sınırları içerisinde yaşayan bir vatandaş için harcanabilecek kısmını gösterir. Dolayısıyla, bu göstergenin sonucunun yüksek olması, o belediyenin vatandaşlara götürebileceği kamu hizmetlerinin kalitesi ve miktarının fazla olabileceği anlamına gelmektedir.
Kişi başına düşen gelir göstergesi; 800 Bütçe Gelirleri Hesabı bakiyesi ile 810 Bütçe Gelirlerinden Ret ve İadeler Hesabı bakiyesi arasındaki farkın, göstergenin hesaplandığı yıla ilişkin Türkiye İstatistik Kurumu tarafından yayımlanan nüfus verisine oranlanmasıyla hesaplanır.
| Hesap Kodu | Ekod1 | Ekod2 | Ekod3 | Ekod4 | Borç | Alacak | Bakiye |
| 800 | – | – | – | – | 5.000.000 | 340.000.000 | 335.000.000 |
| 810 | – | – | – | – | 500.000 | 0 | 500.000 |
İlgili yıl nüfus verisi: 700.000
Kişi Başına Düşen Gelir Göstergesi
= (335.000.000 – 500.000) / 700.000 = 478
G23. Kişi Başına Düşen Gider Göstergesi
Bir belediye sınırları içerisinde ilgili yılda gerçekleştirilen bütçe giderlerinin, kişi başına düşen miktarını hesaplamak için geliştirilen bu gösterge, belediyelerin bütçe giderlerinin belediye sınırları içerisinde yaşayan bir vatandaş için harcanan kısmını gösterir. Bu gösterge sonucunun yüksek olması, o belediyenin vatandaşlara götürdüğü kamu hizmetlerinin kalitesi ve miktarının fazla olduğu şeklinde yorumlanabileceği gibi, belediyenin kamu hizmetlerine ilişkin olmayan, verimsiz harcamalarının fazla olması durumunda tam tersi bir durumla karşılaşılabilir. Bu nedenle gösterge sonucu değerlendirilirken, bütçe giderlerinin niteliği de göz önünde bulundurulmalıdır.
Kişi başına düşen gider göstergesi; 830 Bütçe Giderleri Hesabı bakiyesinin, göstergenin hesaplandığı yıla ilişkin Türkiye İstatistik Kurumu tarafından yayımlanan nüfus verisine oranlanmasıyla hesaplanır.
| Hesap Kodu | Ekod1 | Ekod2 | Ekod3 | Ekod4 | Borç | Alacak | Bakiye |
| 830 | – | – | – | – | 400.000.000 | 0 | 400.000.000 |
İlgili yıl nüfus verisi: 700.000
Kişi Başına Düşen Gider Göstergesi
= 400.000.000 / 700.000 = 571
-ÖZET GÖSTERGE TABLOSU-
| ANALİTİK ÇERÇEVE | GÖSTERGE NUMARASI | GÖSTERGE FORMÜLÜ |
| GELİRLER | G1 | VERGİ GELİRLERİ GÖSTERGESİ VERGİ VE BENZERİ GELİRLER / BÜTÇE GELİRLERİ |
| GELİRLER | G2 | VERGİ TAHSİLAT – TAHAKKUK GÖSTERGESİ TAHSİL EDİLEN VERGİ GELİRLERİ / TAHAKKUK ETTİRİLEN VERGİ GELİRLERİ |
| GELİRLER | G3 | TAHSİLAT-TAHAKKUK GÖSTERGESİ BÜTÇE GELİRLERİ / FAALİYET GELİRLERİ |
| GELİRLER | G4 | BAĞIMLILIK GÖSTERGESİ MERKEZİ YÖNETİMDEN YAPILAN TRANSFERLER / BÜTÇE GELİRLERİ |
| GİDERLER | G5 | PERSONEL HARCAMALARI GÖSTERGESİ PERSONEL HARCAMASI / BÜTÇE GELİRLERİ |
| GİDERLER | G6/1 | PERSONEL HARCAMASI MALİ KURALI – 1 PERSONEL HARCAMASI / (GERÇEKLEŞEN EN SON YIL BÜTÇE GELİRİ X YDO) |
| GİDERLER | G6/2 | PERSONEL HARCAMASI MALİ KURALI – 2 PERSONEL HARCAMASI / (GERÇEKLEŞEN EN SON YIL BÜTÇE GELİRİ X YDO) |
| GİDERLER | G7 | MAL VE HİZMET HARCAMASI GÖSTERGESİ MAL VE HİZMET ALIM GİDERLERİ / BÜTÇE GELİRLERİ |
| GİDERLER | G8 | FAİZ GİDERİ GÖSTERGESİ FAİZ GİDERLERİ / BÜTÇE GELİRLERİ |
| GİDERLER | G9 | YATIRIM HARCAMASI GÖSTERGESİ (SERMAYE GİDERLERİ + SERMAYE TRANSFERLERİ) / BÜTÇE GİDERLERİ |
| GİDERLER | G10 | ÖDEME – TAHAKKUK GÖSTERGESİ BÜTÇE GİDERLERİ / FAALİYET GİDERLERİ |
| FAALİYET SONUÇLARI | G11 | BÜTÇE DENGESİ GÖSTERGESİ BÜTÇE DENGESİ / BÜTÇE GELİRLERİ |
| FAALİYET SONUÇLARI | G12 | FAALİYET DENGESİ GÖSTERGESİ FAALİYET DENGESİ / FAALİYET GELİRLERİ |
| YÜKÜMLÜLÜK YÖNETİMİ | G13 | YÜKÜMLÜLÜK GÖSTERGESİ TOPLAM YÜKÜMLÜLÜKLER / FAALİYET GELİRLERİ |
| YÜKÜMLÜLÜK YÖNETİMİ | G14 | YÜKÜMLÜLÜK DAĞILIMI GÖSTERGESİ KISA VADELİ YÜKÜMLÜLÜKLER / TOPLAM YÜKÜMLÜLÜKLER |
| YÜKÜMLÜLÜK YÖNETİMİ | G15 | VADESİ GEÇMİŞ YÜKÜMLÜLÜKLER GÖSTERGESİ VADESİ GEÇMİŞ YÜKÜMLÜLÜKLER / TOPLAM YÜKÜMLÜLÜKLER |
| YÜKÜMLÜLÜK YÖNETİMİ | G16 | BORÇLANMA KURALI İÇ VE DIŞ BORÇ STOĞU/ (EN SON KESİNLEŞMİŞ BÜTÇE GELİRLERİ X YDO) |
| YÜKÜMLÜLÜK YÖNETİMİ | G17 | KAMU BORCU GÖSTERGESİ VERGİ VE SGK BORÇLARI / TOPLAM YÜKÜMLÜLÜKLER |
| VARLIK YÖNETİMİ | G18 | CARİ ORAN DÖNEN VARLIKLAR / KISA VADELİ YABANCI KAYNAKLAR |
| VARLIK YÖNETİMİ | G19 | VADESİ GEÇMİŞ ALACAKLAR GÖSTERGESİ VADESİ GEÇMİŞ ALACAKLAR / FAALİYET GELİRİ |
| BÜTÇE SÜRECİ | G20 | GELİR TAHMİNİ GÖSTERGESİ BÜTÇE GELİRLERİ / BÜTÇE GELİR TAHMİNİ |
| BÜTÇE SÜRECİ | G21 | GİDER TAHMİNİ GÖSTERGESİ BÜTÇE GİDERLERİ / BÜTÇE GİDER TAHMİNİ |
| HİZMET PERFORMANSI | G22 | KİŞİ BAŞINA DÜŞEN GELİR GÖSTERGESİ BÜTÇE GELİRLERİ / NÜFUS |
| HİZMET PERFORMANSI | G23 | KİŞİ BAŞINA DÜŞEN GİDER GÖSTERGESİ BÜTÇE GİDERLERİ / NÜFUS |
SONUÇ
Kamu mali yönetimi alanında yaşanan gelişmeler, yalnızca muhasebe sisteminin teknik anlamda geliştirilmesini değil, aynı zamanda yönetişim ilkelerine dayalı, şeffaf, hesap verebilir ve performans odaklı bir kamu mali yönetimi anlayışının inşasını da beraberinde getirmektedir. Bu bağlamda, kamu mali tablolarının analizi; mevcut mali durumun izlenmesi, kamu hizmetlerinin etkinliğinin değerlendirilmesi, mali risklerin erken tespiti ve kamu kaynaklarının etkin kullanımına yönelik karar alma süreçlerinin desteklenmesi açısından stratejik bir rol üstlenmektedir.
Günümüzde kamu sektörü, bütçe ve performans hedeflerine ulaşmanın yanı sıra, mali sürdürülebilirliği sağlamak, kamu hizmetlerinin kalitesini artırmak ve kamusal değer üretmek gibi çok boyutlu hedef ve sorumluluklara sahiptir. Bu doğrultuda, geleneksel muhasebe yaklaşımlarının ötesine geçilerek kamu mali yönetiminin bütüncül bir analiz yaklaşımıyla değerlendirilmesi gerekliliği ortaya çıkmaktadır. Mali analiz teknikleri bu ihtiyaca yanıt veren temel araçlar arasında yer almakta ve kamu işletmeciliği perspektifiyle değerlendirildiğinde, kamu idarelerinin mali durum ve performanslarının izlenmesini mümkün kılmaktadır.
Yerel yönetimler kamu hizmetlerinin halka en yakın düzeyde sunulması, mali kaynakların etkin ve adil biçimde yönetilmesi ve demokratik katılımın güçlendirilmesi açısından kamu sektörünün yerinden yönetim esasına dayalı tamamlayıcı bir unsurunu oluşturmaktadır. Yeni kamu işletmeciliği anlayışı doğrultusunda yerel yönetimler, yalnızca hizmet sunan idari birimler değil aynı zamanda performans ölçen, mali riskleri yöneten ve kaynak kullanımını optimize eden kurumsal yapılar olarak tanımlanmaktadır.
Yerel yönetimlerin mali analiz uygulamalarını sistematik biçimde kullanması, karar alma süreçlerinin veriye dayalı hale gelmesini sağlarken, performans esaslı yönetişim ilkelerinin kurumsallaşmasına da katkıda bulunmaktadır. Böylece kamu kaynaklarının daha verimli ve hesap verebilir biçimde yönetilmesi mümkün hale gelmektedir.
Muhasebat Genel Müdürlüğüne 1 Sayılı Cumhurbaşkanlığı Kararnamesinin 221 inci maddesinin (a) bendiyle; “Devlet hesaplarının kayıtlarını tutmak, uygulamaları izlemek, dönem sonuçlarını çıkarmak, değerlendirmek ve yayımlamak” görevi verilmiştir. Bu görev kapsamında mali analiz tekniklerine ilişkin ulusal/uluslararası akademik çalışmalar, uluslararası kuruluşların rehber ve önerileri ile dünya ülkelerinden iyi uygulama örnekleri detaylı şekilde incelenmiş ve ülkemizde uygulanabilirliği hususunda çalışmalar yapılmıştır. Yapılan çalışmaların çıktılarından biri olan Belediyeler Mali Analiz Rehberi; kamu mali yönetiminde şeffaflık, hesap verebilirlik ve mali disiplinin güçlendirilmesi amacıyla, belediyelere ilişkin mali verilerin sistematik bir biçimde analiz edilmesine yönelik kapsamlı bir çerçeve sunmaktadır.
HAZİNE VE MALİYE KABANLIĞI