|
ÖZET: Başvuru, 2002-2007 yılları arasında ücretli öğretmen olarak çalıştığı sürelerdeki eksik prim günlerinin borçlanması talebinin reddedilmesi üzerine yapılmıştır. Başvuran, Sosyal Güvenlik Kurumu Başkanlığı’na yaptığı başvuruda, bu eksik günlerin borçlandırılmasını istemektedir. Ancak, Sosyal Güvenlik Kurumu, 5510 sayılı Kanun’un 41. maddesi ve 2013/11 sayılı Genelge çerçevesinde, başvuranın talep ettiği sürelerin borçlanmasına olanak tanımadığını belirtmiştir. Başvuranın, 25/02/2011 tarihinden önceki uzman veya usta öğretici olarak çalıştığı süreleri belgelendirmesi gerektiği ifade edilmiştir.
Kamu Denetçiliği Kurumu, başvuranın iddialarını ve idarenin açıklamalarını değerlendirerek, Sosyal Güvenlik Kurumu’nun başvuruya ilişkin ret kararının hukuka uygun olduğunu tespit etmiştir. 5510 sayılı Kanun’un Geçici 31. maddesi uyarınca, yalnızca belirli şartları taşıyan kişilerin borçlanma hakkına sahip olduğu vurgulanmıştır. Başvuranın talebinin reddedilmesi, ilgili mevzuat hükümlerinin uygulanmasından kaynaklanmaktadır. Sonuç olarak, başvuranın talebi, Sosyal Güvenlik Kurumu tarafından uygun görülmemiştir. Ret kararı, başvurana ve Sosyal Güvenlik Kurumu Başkanlığı’na tebliğ edilmiştir. Başvuran, bu karara karşı yargı yoluna başvurabilecektir. |
T.C. TÜRKİYE BÜYÜK MİLLET MECLİSİ KAMU DENETÇİLİĞİ KURUMU
(OMBUDSMANLIK)
SAYI : 2024/6316-S.24.9904
BAŞVURU NO : 2024/1736
KARAR TARİHİ : 10.06.2024
RET KARARI
BAŞVURUYA KONU İDARE : SOSYAL GÜVENLİK KURUMU BAŞKANLIĞI
BAŞVURUNUN KONUSU : Borçlanma işlemi hakkındadır.
BAŞVURU TARİHİ : 31.01.2024
I. BAŞVURANIN İDDİA VE TALEPLERİ
1. Kurumumuza yapılan başvuruda, başvuran özetle; 2002-2007 yılları arasında ücretli öğretmen olarak yerine getirdiği hizmet sürelerindeki eksik prim günlerini borçlanma talebinin reddedildiğini beyan ederek eksik prim günlerine ilişkin borçlanma isteğinin kabul edilmesini talep etmektedir.
II. İDARENİN BAŞVURUYA İLİŞKİN AÇIKLAMALARI
2. Başvuru konusuna ilişkin Sosyal Güvenlik Kurumu Başkanlığı Emeklilik Hizmetleri Genel
Müdürlüğünün 19/04/2024 tarihli ve – – sayılı yazısında özetle;
2.1. 5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunun 41 inci maddesinde sigortalıların borçlanabileceği sürelerin belirtildiği, 2013/11 sayılı Genelgede; “Kanunun 41 inci maddesine eklenen (i)
bendi ile 25/2/2011 tarihinden sonraki sürelere ilişkin olmak üzere, 4857 sayılı Kanuna göre kısmi süreli iş sözleşmesi ile çalışan sigortalıların kısmi süreli çalıştıkları aylara ait eksik kalan sürelerini borçlanmalarına imkan sağlanmış olup bu bent uyarınca yapılacak borçlanmaların Kanunun 4 üncü maddesinin birinci fıkrasının (a) bendi kapsamında sigortalılık süresi olarak değerlendirilecektir.” hükmünün yer aldığı, başvuru sahibinin Kanunun 41 inci maddesinde borçlanılacak süresi olmadığından talep ettiği sürelere ilişkin borçlanma işleminin yapılmasına imkan bulunmadığı, 2013/11 sayılı Genelgede belirtildiği üzere; “Milli Eğitim Bakanlığına bağlı her derece ve türdeki örgün ve yaygın eğitim kurumlarında ek ders ücreti karşılığında ilgili mevzuatı çerçevesinde uzman ve usta öğretici olarak çalıştırılanlar, bu durumlarını milli eğitim il veya ilçe müdürlüklerince belgelendirmeleri kaydıyla, 25/2/2011 tarihinden önceki çalışmalarından dolayı ay içinde 30 günden eksik kalan süreleri kendileri
veya hak sahiplerince borçlanılabilecekleri ve borçlanılan sürelerin Kanunun 4 üncü maddesinin birinci fıkrasının (a) bendi kapsamında sigortalılık süresi sayılacağı” ifade edildiği, bu itibarla, başvuru sahibinin
Kanunun Geçici 31 inci maddesi kapsamında borçlanabilmesi için yukarıda belirtildiği üzere 25.02.2011 tarihinden önce uzman veya usta öğretici olarak çalışma sürelerinin bulunması ve bu çalışma sürelerini milli eğitim veya ilçe müdürlüklerince belgelendirmesi gerekmekte olduğu açıklamalarına yer verilmiştir.
III. İLGİLİ MEVZUAT
3. Türkiye Cumhuriyeti Anayasası’nın “Dilekçe, bilgi edinme ve kamu denetçisine başvurma hakkı” başlıklı 74. maddesinin üçüncü ve dördüncü fıkralarında;
“Herkes, bilgi edinme ve kamu denetçisine başvurma hakkına sahiptir. Türkiye Büyük Millet Meclisi
Başkanlığına bağlı olarak kurulan Kamu Denetçiliği Kurumu idarenin işleyişiyle ilgili şikâyetleri inceler.”,
4. 6328 sayılı Kamu Denetçiliği Kurumu Kanunu’nun “Kurumun Görevi” başlıklı 5. maddesinin birinci fıkrasında;
“Kurum, idarenin işleyişiyle ilgili şikâyet üzerine, idarenin her türlü eylem ve işlemleri ile tutum ve davranışlarını; insan haklarına dayalı adalet anlayışı içinde, hukuka ve hakkaniyete uygunluk yönlerinden incelemek, araştırmak ve idareye önerilerde bulunmakla görevlidir.”,
5. 5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu’nun;
5.1. “Sigortalıların borçlanabileceği süreler” başlıklı 41 inci maddesinde; “Bu Kanuna göre sigortalı sayılanların; a) (Değişik: 10/9/2014-6552/43 md.) Kanunları gereği verilen ücretsiz doğum ya da analık izni süreleri ile
4 üncü maddenin birinci fıkrasının (a), (b) ve (c) bentleri kapsamındaki sigortalı kadının, üç defaya mahsus
olmak üzere doğum tarihinden sonra iki yıllık süreyi geçmemek kaydıyla borçlanılacak sürelerde uzun vadeli sigorta kolları açısından sigortalı sayılmaması ve çocuğunun yaşaması şartlarıyla talepte bulunulan süreleri, b) Er veya erbaş olarak silâh altında veya yedek subay, yedek astsubay okulunda geçen süreleri, c) 4 üncü maddenin birinci fıkrasının (c) bendi kapsamında olanların, personel mevzuatına göre aylıksız izin süreleri, d) Sigortalı olmaksızın doktora öğrenimi veya tıpta uzmanlık için yurt içinde veya yurt dışında geçirdikleri normal doktora veya uzmanlık öğrenim süreleri, e) Sigortalı olmaksızın avukatlık stajını yapanların normal staj süreleri, f) Sigortalı iken herhangi bir suçtan tutuklanan veya gözaltına alınanlardan bu suçtan dolayı beraat edenlerin tutuklulukta veya gözaltında geçen süreleri, g) Grev ve lokavtta geçen süreleri (…)64 , h) Hekimlerin fahrî asistanlıkta geçen süreleri, ı) Seçim kanunları gereğince görevlerinden istifa edenlerin, istifa ettikleri tarih ile seçimin yapıldığı tarihi takip eden ay başına kadar açıkta geçirdikleri süreleri, i) (Ek: 13/2/2011-6111/30 md.) Bu bendin yürürlüğe girdiği tarihten sonraki sürelere ilişkin olmak üzere, 4857 sayılı Kanuna göre kısmi süreli iş sözleşmesi ile çalışan sigortalıların, kısmi süreli çalıştıkları aylara ait eksik süreleri, j) (Ek: 4/7/2012-6353/37 md.) Sigortalı olmaksızın, 8/4/1929 tarihli ve 1416 sayılı Ecnebi Memleketlere Gönderilecek Talebe Hakkında Kanuna göre yurt dışına gönderilen ve öğrenimini başarıyla tamamlayarak yurda dönenlerden yükümlü bulunduğu mecburi hizmet süresini tamamlamış olanların, yurt dışında resmî öğrenci olarak geçirmiş oldukları öğrenim
sürelerinin 18 yaşının tamamlanmasından sonraki döneme ait olan kısmı, kendilerinin veya hak sahiplerinin yazılı talepte bulunmaları ve talep tarihinde 82 nci maddeye göre belirlenen prime esas günlük kazanç alt ve üst sınırları arasında olmak üzere, kendilerince belirlenecek günlük kazancın %32’si üzerinden hesaplanacak primlerini borcun tebliği tarihinden itibaren bir ay içinde ödemeleri şartı ile borçlandırılarak, borçlandırılan süreleri sigortalılıklarına sayılır. (Ek cümle: 13/2/2011-6111/30 md.) (i)
bendi kapsamında borçlanılacak sürelere ilişkin genel sağlık sigortası primlerinin ödenmiş olması halinde, genel sağlık sigortası primi ödenmiş bu sürelere ilişkin borçlanma tutarı %20 oranı üzerinden hesaplanır.
Bir ay içinde ödenmeyen borçlanmalar için ise yeni başvuru şartı aranır. Primi ödenmeyen borçlanma süreleri hizmetten sayılmaz. Borçlanma sürelerinin ne şekilde belgeleneceğini belirlemeye Kurum yetkilidir. Bu Kanuna göre tespit edilen sigortalılığın başlangıç tarihinden önceki süreler için borçlandırılma halinde, sigortalılığın başlangıç tarihi, borçlandırılan gün sayısı kadar geriye götürülür.
Sigortalılık borçlanması ile aylık bağlanmasına hak kazanılması durumunda, ilgililere borcun ödendiği tarihi takip eden ay başından itibaren aylık bağlanır.”,
5.2. Geçici 31 inci maddesinde; “Milli Eğitim Bakanlığına bağlı her derece ve türdeki örgün ve yaygın eğitim kurumlarında ek ders ücreti karşılığında ilgili mevzuatı çerçevesinde uzman ve usta öğretici olarak çalıştırılanlar, bu durumlarını milli eğitim il veya ilçe müdürlüklerince belgelendirmeleri kaydıyla, bu maddenin yürürlük tarihinden önceki bu çalışmalarından dolayı ay içinde 30 günden eksik kalan sürelerini
41 inci madde esaslarına göre kendileri veya hak sahipleri borçlanabilirler. Borçlanılan bu süreler 4 üncü
maddenin birinci fıkrasının (a) bendi kapsamında sigortalılık süresi sayılır.”,
6. 27579 sayılı Resmî Gazetede 12.05.2010 tarihinde yayımlanan Sosyal Sigorta İşlemleri
Yönetmeliğinin “Uzman ve usta öğretici borçlanma süreleri” başlıklı Geçici 27. maddesinde; “1) Milli Eğitim Bakanlığına bağlı her derece ve türdeki örgün ve yaygın eğitim kurumlarında ek ders ücreti karşılığında ilgili mevzuatı çerçevesinde uzman ve usta öğretici olarak çalıştırılanlar, bu durumlarını milli eğitim il veya ilçe müdürlüklerinden alınacak belgelerle bu çalışmalarını belgelemeleri kaydıyla, 25/2/2011 tarihinden önceki bu kapsamdaki çalışmalarından dolayı ay içerisinde otuz günden eksik kalan sürelerini 41 inci madde esaslarına göre kendileri veya hak sahipleri tarafından borçlanabilirler. Borçlanılan bu süreler 4 üncü maddenin birinci fıkrasının (a) bendi kapsamında sigortalılık süresi sayılır.” düzenlemelerine yer verilmiştir.
IV. KAMU DENETÇİSİ CELİLE ÖZLEM TUNÇAK’IN KAMU BAŞDENETÇİSİ’NE ÖNERİSİ
7. Başvuranın iddiaları, İdarenin konu ile ilgili açıklamaları, ilgili mevzuat ve tüm dosya kapsamı birlikte değerlendirilerek hazırlanan “Ret Kararı Önerisi” Kamu Başdenetçisi’ne sunulmuştur.
V.DEĞERLENDİRME VE GEREKÇE
A. Hukuka, Hakkaniyete ve İnsan Haklarına Uygunluk Yönünden Değerlendirme
8. Bir numaralı paragrafta da ifade edildiği üzere başvuran, 2002-2007 yılları arasında ücretli öğretmen olarak yerine getirdiği hizmet sürelerindeki eksik prim günlerinin sigortalılık borçlanması yapılmasını talep etmektedir.
9. Bilindiği üzere kimlerin hangi şartlarla sigortalı sayılacağı ya da borçlanma ve benzeri uygulamalarla sigortalılığa ilişkin hangi haklardan hangi şartlarla yararlanacağı ilgili teşkilat kanunlarında ya da sosyal güvenlik kanunlarında düzenlenmektedir. Sigorta borçlanması sosyal güvenlik hukukunda istisnai bir uygulama olarak, sigortalının iradesi dışında sigortalılık süresinin kesilmesi, sona ermesi veya askıya alınması halinde bu sürelerin primlerinin sonradan ödenerek sigortalılık hizmetinden saydırılması neticesinde emekli olma tarihi ve/veya emekli maaş miktarı olumlu yönde değiştirebilen bir işlemdir (ÖZDAMAR Murat, 5510 Sayılı Kanunda Düzenlenen Sigorta Borçlanmaları, s.220). Ayrıca sigorta borçlanması neticesinde kazanılan sürenin fiili hizmet süresi olarak kabul edilmesi de kanunun gereğidir.
Buna göre sigorta borçlanması işleminin: sigortalının prim gün sayısını artırma, ilk defa sigortalı olunan tarihin borçlanma gün sayısı kadar öne çekilmesi, prim gün sayısı artışına bağlı olarak emekli aylığını arttırması ve gelir vergisi açısından indirim konusu yapılabilmesi gibi işlevlerinin olduğu ifade edilmektedir (ÖZDAMAR Murat, a.g.e, s.228). Nitekim mer’i ve mülga mevzuatlar incelendiğinde sosyal güvenliğe ilişkin olarak yapılan her temel düzenlemede sosyal güvenliğin yapısında ve doğasında yer alan bir işlem olarak sigorta borçlanmasına yer verildiği görülmektedir. Anılan borçlanma işlemleri ilgili mevzuatlarında düzenlenirken kurulu sisteme özgü esaslar dikkate alınarak kurgulanmıştır. Öte yandan sigortalılık borçlanmasının, sosyal güvenlik mevzuatında, sosyal sigortacılığın temel prensiplerine aykırı, aktüeryal dengeleri bozan istisnai bir hak olarak yer aldığı, istisnai hakların da hukukta dar yorumlanması gerektiği, bu nedenle, borçlanmaya ilişkin sosyal güvenlik normları düzenlenirken; hangi sürelerin borçlanabileceği, kimlerin bu kapsamdan yararlanabileceğinin açıkça belirtilmesinin zorunlu olduğu, istisnai normlar olmaları nedeniyle; bir husus veya sigortalının borçlanma kapsamında olduğu belirtilmiyorsa, bu husus ve sigortalılar hakkında düzenleme olmadığından, hakkın kapsamı dışında kalacakları, başka bir anlatımla, bir sigortalının, yorum, kıyas gibi yöntemlerle borçlanma hakkı olduğunun iddia edilemeyeceği ve yasal düzenlemelerde kapsam dışında olduklarının açıkça belirtilmesinin de gerekmediği değerlendirilmektedir.
10. Başvuruya konu mevzuat incelendiğinde 5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası
Kanununda sigortalıların borçlanabileceği süreler yer verildiği görülmektedir. 5510 sayılı Kanunun
“Sigortalıların Borçlanabileceği Süreler” başlıklı 41 inci maddesinde borçlanma işlemine konu edilebilecek süreler hüküm altına alınmıştır. Ayrıca 5510 sayılı Kanunun Geçici 31 inci maddesi: “Milli Eğitim
Bakanlığına bağlı her derece ve türdeki örgün ve yaygın eğitim kurumlarında ek ders ücreti karşılığında ilgili mevzuatı çerçevesinde uzman ve usta öğretici olarak çalıştırılanlar, bu durumlarını milli eğitim il veya ilçe müdürlüklerince belgelendirmeleri kaydıyla, bu maddenin yürürlük tarihinden önceki bu çalışmalarından dolayı ay içinde 30 günden eksik kalan sürelerini 41 inci madde esaslarına göre kendileri veya hak sahipleri borçlanabilirler. Borçlanılan bu süreler 4 üncü maddenin birinci fıkrasının (a) bendi kapsamında sigortalılık süresi sayılır.” düzenlemesi ile uzman ve usta öğretici olarak çalıştırılanların ilgili maddenin yürürlük tarihi olan 25/02/2011 tarihinden önceki çalışmalarından dolayı ay içinde 30 günden eksik kalan sürelerini borçlanma imkânı sağlanmıştır. Yargıtay 10. Hukuk Dairesi 2015/24486 Esas ve 2017/9053 Karar sayılı içtihadında; “5510 sayılı Yasanın konuya ilişkin Geçici 31. maddesi “………..bağlı her derece ve türdeki örgün ve yaygın eğitim kurumlarında ek ders ücreti karşılığında ilgili mevzuatı
çerçevesinde uzman ve usta öğretici olarak çalıştırılanlar, bu durumlarını milli eğitim il veya ilçe müdürlüklerince belgelendirmeleri kaydıyla, bu maddenin yürürlük tarihinden önceki bu çalışmalarından dolayı ay içinde 30 günden eksik kalan sürelerini 41 inci madde esaslarına göre kendileri veya hak sahipleri borçlanabilirler. Borçlanılan bu süreler 4 üncü maddenin birinci fıkrasının (a) bendi kapsamında sigortalılık süresi sayılır.” hükmünü içermekte olup, anılan madde hükmü ile,……….. bağlı örgün ve yaygın eğitim kurumlarında ek ders ücreti karşılığında çalışan uzman ve usta öğreticilere, maddenin yürürlük tarihi öncesine ait ve ay içerisinde 30 günden eksik kalan çalışma sürelerinin 4/1-a kapsamında borçlanma imkanı getirilmiştir. Yasa kapsamında borçlanmaya konu yapılabilecek süreler, ay içerisinde bildirimi eksik yapılmış otuz güne tamamlayan çalışma süreleridir. Hiç bildirilmemiş veya kayıt altına alınmamış sürelerin varlığı bir mahkeme hükmü ile tespit edilmemiş ise, borçlanmaya konu edilemeyecektir.” yönünde hüküm kurmuştur.
11. Kurumumuzca yapılan değerlendirmeler neticesinde; başvuranın 2002-2007 yılları arasında ücretli öğretmen olarak yerine getirdiği hizmet sürelerindeki eksik prim günlerinim sigortalı hizmet süresine eklenmesi ve borçlandırılması talebinin; Sosyal Güvenlik Kurumu tarafından başvuranın 5510 sayılı
Kanunun Geçici 31 inci maddesi kapsamından bir çalışmasının bulunmadığından reddedilmesine yönelik işleminin yukarıda yer verilen mevzuat hükümlerinin uygulanmasından ibaret olduğu değerlendirilmektedir.
B. İyi Yönetim İlkeleri Yönünden Değerlendirme
12. İyi yönetim ilkelerine, 28/03/2013 tarihli ve 28601 mükerrer sayılı Resmi Gazetede yayımlanan Kamu
Denetçiliği Kurumu Kanunu’nun Uygulanmasına İlişkin Usul ve Esaslar Hakkında Yönetmeliği’nin “İyi yönetim ilkeleri” başlıklı 6. maddesinde yer verilmiştir. Söz konusu ilkeler yönünden yapılan değerlendirme neticesinde; başvurunun incelenmesi ve araştırılması kapsamında, Kurumumuzca istenilen bilgi ve belgelerin idare tarafından süresi içerisinde ve gerekçeli olarak Kurumumuza gönderildiği, böylece
“kararların gerekçeli olması ve makul sürede karar verme” ilkelerine uygun davranıldığı; ancak idarenin, başvurana verdiği cevaplarda hangi sürede hangi mercilere başvurabileceğini göstermediği, bu nedenle
“karara karşı başvuru yollarının gösterilmesi” ilkesine uymadığı anlaşılmış olup; idareden bahse konu ilkeye uygun davranması beklenmektedir.
VI. HAK ARAMA ÖZGÜRLÜĞÜNE İLİŞKİN AÇIKLAMA
13. 6328 sayılı Kanun’un 21. maddesinin birinci fıkrası uyarınca, bu Ret Kararının tebliğ tarihinden itibaren, ilgili idarenin işlemine karşı (varsa) dava açma süresinden kalan süre kaldığı yerden işlemeye devam edecek olup, Ankara İdare Mahkemelerinde yargı yolu açıktır.
VII. KARAR
Açıklanan gerekçeler ve dosya kapsamına göre başvuranın talebinin reddine,
Kararın Başvurana ve Sosyal Güvenlik Kurumu Başkanlığına tebliğine;
Türkiye Cumhuriyeti Kamu Başdenetçisince karar verildi.
Şeref MALKOÇ
Kamu Başdenetçisi