|
ÖZET: Başvuru, Ankara Üniversitesi TÖMER bünyesinde 28 yıldır öğretim görevlisi olarak çalışan bir kişinin hususi damgalı pasaport talebine ilişkindir. Başvuran, 2547 sayılı Yükseköğretim Kanunu ve 5510 sayılı Sosyal Sigortalar Kanunu kapsamında çalıştığını, ancak emekli keseneklerinin derece usulüne bağlı olmaksızın ödenmesi nedeniyle yeşil pasaport alma hakkına sahip olmadığını iddia etmektedir. Aynı kurumda benzer görevleri yürüten meslektaşlarının bu haktan yararlandığını belirterek, Anayasa’nın eşitlik ilkesine dayanarak kendisine de bu hakkın tanınmasını talep etmiştir.
Kamu Denetçiliği Kurumu, Nüfus ve Vatandaşlık İşleri Genel Müdürlüğü’nden alınan bilgi doğrultusunda, hususi damgalı pasaportların yalnızca belirli kadrolarda çalışan ve emekli kesenekleri bu kadrolardan kesilen kamu görevlilerine verilebileceğini açıklamıştır. Başvuranın, sözleşmeli personel statüsünde olması ve emekli keseneklerinin SSK kapsamında olması nedeniyle bu şartları taşımadığı belirtilmiştir. Dolayısıyla, başvurunun reddedilmesi yönünde karar alınmıştır. Sonuç olarak, başvuranın talebi, mevcut mevzuat hükümleri çerçevesinde değerlendirildiğinde hukuka uygun bulunmuş ve pasaport talebinin reddine karar verilmiştir. Bu durum, Anayasa’nın eşitlik ilkesinin ihlali olarak değerlendirilemeyecek bir sonuç doğurmuştur. |
T.C. TÜRKİYE BÜYÜK MİLLET MECLİSİ KAMU DENETÇİLİĞİ KURUMU
(OMBUDSMANLIK)
SAYI : 2024/12722-S.24.19223
BAŞVURU NO : 2024/7591
KARAR TARİHİ : 21.11.2024
RET KARARI
BAŞVURUYA KONU İDARE : NÜFUS VE VATANDAŞLIK İŞLERİ GENEL MÜDÜRLÜĞÜ
(Re’sen)
Hususi damgalı pasaport talebi hakkındadır.
BAŞVURUNUN KONUSU :
BAŞVURU TARİHİ : 13.06.2024
I. BAŞVURANIN İDDİA VE TALEPLERİ
1. Şikâyetçi, Kurumumuza verdiği dilekçede özetle, 2547 sayılı Yükseköğretim kanunun 31. Maddesi uyarınca Ankara Üniversitesi, TÖMER bünyesinde 1996 yılından 2013 yılına kadar iş sözleşmesi, 2013 yılından itibaren de hizmet sözleşmesi ile 5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanununa bağlı 4A kolunda ve APHB (İş veren tarafından yapılan sigorta türü) statüsünde Öğretim Görevlisi (öğretici) olarak kamu hizmetinde okutman olarak çalışmakta olduğunu, ekte sunduğu e-devlet üzerinden alınmış barkodlu SGK Tescil ve Hizmet dökümünde de: ‘iş yeri/ kurum kodu 1855115= Mahiyeti: Kamu, Ankara Üniversitesi Türkçe ve Yabancı Dil Araştırma ve Uygulama Merkezi Müdürlüğü (TÖMER Kızılay şubesi) ve Meslek adı 2311,50= Okutman (Türk Dili)dir.’ bilgilerinin yer aldığını,
28 yıldır akademik ve idari çalışmalar yürütmek suretiyle akademik camianın bir parçası olarak kamuda
hizmet vermesine rağmen hususi pasaport alma hakkının bulunmadığını, pasaport Kanununun 14.
Maddesine göre aynı kamu kurumunda aynı kamu hizmetini verdiği emsallerinin yeşil pasaport alma hakkına sahipken şahsı olarak, çalışmakta olduğu kurumun uyguladığı sözleşme sonucu emekli sandığı keseneğinin derece usulüne bağlı olmaksızın ödenmesi sebebiyle hususi damgalı (yeşil) pasaporta başvuramadığını,
Şahsıyla aynı işi yapan, aynı görev ve sorumluluklara bağlı çalışan ancak emekli sandığı kesenekleri derece usulüne bağlı yatırılan akademisyen meslektaşları ile aynı haklara sahip olamamanın 4857 sayılı İş
Kanununun 5. Maddesinde geçen iş verenin eşit davranma borcu ilkesiyle ve Anayasanın 10. Maddesinde hayat bulmuş temel ilkelerden birisi olan kanun önünde eşitlik (Ek paragraf:17/10/2019-7188/l md.)
ilkesiyle örtüşmediğini,
Ankara Üniversitesi Türkçe Araştırma ve Uygulama Merkezinde sözleşmeli statüsünde çalışan akademik personelinin de diğer akademisyenler gibi gerek yurt içi gerekse yurtdışı akademik toplantıları yakından takip etmesi hem bir ihtiyaç hem de zorunluluk olduğunu, 2547 sayılı kanunun 39. Maddesi’ne göre öğretim elemanlarının mesleki ve kişisel gelişimleri desteklendiğini, yukarıda bahsi geçen kanun maddelerince üniversitelerde görev almakta olan öğretim görevlilerinin yurt dışı seminer, konferans veya bilimsel toplantılara katılabilmek için görevli (gri) pasaport alması gerektiğini, görevli (gri) pasaportu süre sınırlı olmakla birlikte edinmesinin de oldukça uzun bir süreç gerektirdiğini, ayrıca sadece izleyici veya dinleyici olarak katılım sağlanmak istenen yurt dışı akademik organizasyonlar için de tekrar tekrar görevli (gri)
pasaportu başvurusu yapmanın ciddi bir külfet olduğunu,
Ankara Üniversitesi TÖMER Türkiye’nin ilk Türkçe ve Yabancı Dil Araştırma Uygulama Merkezi olduğunu, bu hali ile kurulduğu 1984 yılından itibaren binlerce yabancı uyruklu bireye Türkçe ve Türk
Kültürünü öğretmekle mükellef olduğunu, şahsının da Ankara Üniversitesi TÖMER bünyesinde 28 yılı aşkın süredir Türkçe öğretirken aynı zamanda kültür elçiliği de yaptığını,
Görev ve sorumlulukları gereği dünya çapında dil öğretimi ve kültürlerarası etkileşim ve iletişimin takipçisi olmak durumunda bulunduğunu, hususi damgalı (yeşil) pasaportun mesleki yeterliklerimin gelişimine olumlu yönde katkı sağlayacağının bir gerçek olduğunu,
Benzer şekillerde hak kayıpları yaşayan kişilerin mağduriyeti Pasaport Kanunu Madde 14’e yapılan eklentilerle giderildiğini.
– 1993 yılında il ve ilçe belediye başkanları ( Madde 14 — (Değişik:RG-25/6/1958-7154/l md.))
– 2019 yılında baroya bağlı 15 yıllık kıdemi bulunan avukatlar ( Ek paragraf 17/10/2019- 7188/1 md.)
– Vakıf Yükseköğretim kurumlarında görev yapanlar. ( Pasaport kanunu ” Madde 14 — (Değişik :
RG-25/6/1958-7154/1 md.)
Madde 14 – (Değişik:RG-25/6/1958-7154/1 md.) kanunu ile Vakıf Yükseköğretim kurumlarında görevli akademisyenlerde emekli sandığı keseneğinin derece usulüne bağlı olması şartı kaldırılıp 15 yıl mesleki kıdem şartı getirilerek adalet sağlandığını, pasaport kanununda yapılan bu değişiklikler ve eklemeler ile
Vakıf Yükseköğretim kurumlarında çalışan akademisyenlerin hak mağduriyetlerinin giderildiğini, bu iş/meslek grupları kanun önünde eşitlik ve mesleki gereklilik sebepleriyle tarafı gibi hususi damgalı (yeşil)
pasaporta ihtiyaç duyduğunu ve yapılan incelemeler sonucu hususi damgalı (yeşil) pasaport almaya hak kazandıklarını iddia ve ifade ederek, kamu yararına bir devlet üniversitesinde 28 yıldır Sözleşmeli
Akademisyen (Öğretim Görevlisi-Öğretici) olarak çalışmakta olan tarafına ve özdeşlerine şahsi ve kamusal menfaatler gözetilerek ve Anayasanın eşitlik ilkesine dayanarak hususi damgalı (yeşil) pasaport alma yolunun açılması hususunda gereğinin yapılmasını talep etmektedir.
II. İDARENİN BAŞVURUYA İLİŞKİN AÇIKLAMALARI
2. Kamu Denetçiliği Kurumumuzca şikâyet başvurusunun çözüme kavuşturulması amacıyla 26/07/2024 tarihli sayılı ve 09/09/2024 tarihli sayılı yazılarımızla ile bilgi-belge talebinde bulunulmuştur. Nüfus ve Vatandaşlık İşleri Genel Müdürlüğü’nden alınan 16.09.2024 tarihli yazı ekinde alınan 06.08.2024 ve sayılı yazıda özetle,“… 5682 sayılı Pasaport Kanununun 14/A bendinde hususi damgalı pasaportlar; ” birinci, ikinci ve üçüncü derece kadrolarda bulunan veya bu kadrolar karşılık gösterilmek veya T.C. Emekli Sandığı ile ilgilendirilip emekli kesenekleri bu derecelerden kesilmek suretiyle Sözleşmeli olarak çalıştırılan Devlet memurları ve diğer kamu görevlileri, (…) verilir.
(…)
Bunlardan emeklilik veya çekilme sebepleri ile vazifelerinden ayrılmış olanlara da bu nevi pasaport verilir.” hükmü yer almaktadır.
Kanun maddesine göre birinci, ikinci veya üçüncü derece kadrolarda görev yapan Devlet memurlarına, Yine birinci, ikinci veya üçüncü derece kadrolar karşılık gösterilmek suretiyle sözleşmeli olarak çalışan
Devlet memurlarına, Sözleşmeli olarak çalışanlardan, kadro karşılıkları olmayan ancak T.C. Emekli Sandığı ile ilgilendirilip emekli kesenekleri birinci, ikinci veya üçüncü derecelerden kesilmekte olan Devlet memurları ile bu derecelerin birinden emeklilik veya çekilme sebepleri ile görevinden ayrılanlara hususi damgalı pasaport düzenlenmektedir.
Devlet memurlarının hususi damgalı pasaport alma şartlarından biri de emekli keseneklerinin T.C. Emekli
Sandığı ile ilişkilendirilmesidir.
Özel bir kanun olan 5682 sayılı Pasaport Kanunu 14/A maddesinde hususi damgalı pasaport alabileceklerin sayma yoluyla belirtildiği ve T.C. Emekli Sandığı ile ilgilendirilme ve emekli keseneklerinin bu derecelerden kesilmesi şartı aranmayacak haller de yine sayma metodu ile Bankacılık Düzenleme ve
Denetleme Kurulu ve Tasarruf Mevduatı Sigorta Fonu Kurulu üyeleri ile vakıf yükseköğretim kurumlarmda görev yapan öğretim üyeleri için, istisna tutularak açıkça ifade edilmiştir. Devlet memurları, sözleşmeli personeller ve diğer kamu görevlileri için böyle bir ayırım yapılmamış olup, kesenekleri T.C. Emekli
Sandığı ile ilişkilendirilenlerin hususi damgalı pasaport talepleri yerine getirilmektedir.
Anayasa ile güvence altına alınan seyahat hürriyetinin uluslararası alanda kullanılmasını sağlayan vesika pasaporttur. 5682 sayılı Pasaport Kanunun 12. maddesinde Türkiye Cumhuriyeti namına verilecek pasaportlar 1- Diplomatik, 2- Hususi damgalı, 3-Hizmet damgalı, 4-Umuma mahsus olmak üzere çeşitlere ayrılmıştır. Bunlardan ilk üç sıradaki pasaportlar aynı kanunun 13 ve 14 üncü maddelerinde sayılan şartlan taşıyanlara düzenlenirken, son sıradaki umuma mahsus pasaportlar aynı kanunun 22 inci maddesinde öngörülen kıstasların dışında hiçbir şarta bağlı olmaksızın tüm vatandaşlara düzenlenmektedir.
Umuma mahsus pasaportların dışındaki pasaportlar kişilerin kendilerine münhasıran bağlı kazanılmış haklardan olmayıp, tamamen bulundukları statüye göre düzenlenmektedir.
Adı geçenin sözleşmeli personel statüsünde, 31/5/2006 tarihli ve 5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel
Sağlık Sigortası Kanununun 4 üncü maddesinin birinci fıkrasının (a) bendi (SSK) kapsamında sigortalı sayıldığından dolayı pasaport kanunda belirtilen şartları taşımaması nedeni ile hususi damgalı pasaport talebinin yerine getirilemeyeceği değerlendirilmektedir.” açıklamalarına yer verilmiştir.
III. İLGİLİ MEVZUAT
3. 2709 sayılı Türkiye Cumhuriyeti Anayasası’nın “Dilekçe, bilgi edinme ve kamu denetçisine başvurma hakkı” başlıklı 74’üncü maddesinde; “… Herkes, bilgi edinme ve kamu denetçisine başvurma hakkına sahiptir. Türkiye Büyük Millet Meclisi Başkanlığına bağlı olarak kurulan Kamu Denetçiliği Kurumu idarenin işleyişiyle ilgili şikâyetleri inceler…”,
4. 6328 sayılı Kamu Denetçiliği Kurumu Kanununun, “Kurumun görevi” başlıklı 5’inci maddesinin birinci fıkrası; “Kurum, idarenin işleyişi ile ilgili şikâyet üzerine, idarenin her türlü eylem ve işlemleri ile tutum ve davranışlarını; insan haklarına dayalı adalet anlayışı içinde, hukuka ve hakkaniyete uygunluk yönlerinden incelemek, araştırmak ve idareye önerilerde bulunmakla görevlidir.”, “İnceleme ve araştırma” başlıklı 20 inci maddesinin birinci fıkrası; “(1) Kurum, inceleme ve araştırmasını başvuru tarihinden itibaren en geç altı ay içinde sonuçlandırır.”,
5. 5682 sayılı Pasaport Kanunu’nun:
5.1. 14’üncü maddesinin “A” fıkrasında; “Hususi damgalı pasaportlar; birinci, ikinci ve üçüncü derece kadrolarda bulunan veya bu kadrolar karşılık gösterilmek veya T.C. Emekli Sandığı ile ilgilendirilip emekli kesenekleri bu derecelerden kesilmek suretiyle sözleşmeli olarak çalıştırılan Devlet memurları ve diğer kamu görevlileri ile birinci derece kadro ile emekliliğe hak kazanmış olan belediye başkanlarına; diplomatik pasaport verilmesini gerektiren vazifelerden başka herhangi bir resmi vazife ile veya kendi hesaplarına yabancı ülkelere gittikleri zaman verilir. Bankacılık Düzenleme ve Denetleme Kurulu ve
Tasarruf Mevduatı Sigorta Fonu Kurulu üyeleri için, T.C. Emekli Sandığı ile ilgilendirilme ve emekli keseneklerinin bu derecelerden kesilmesi şartı aranmaz. Bunlardan emeklilik veya çekilme sebepleri ile vazifelerinden ayrılmış olanlara da bu nevi pasaport verilir…”,
5.2. 14’üncü maddesinin “C” fıkrasında; “Hususi ve Hizmet Damgalı Pasaportlar: Talep edenin mensup bulunduğu makamın yetkili amirinin başvurusu üzerine İçişleri Bakanlığınca verilir. Bu nev’i pasaportlar aynı şart dâhilinde İçişleri Bakanlığının muvafakati ve Dışişleri Bakanlığının vereceği talimat üzerine, Türkiye Cumhuriyeti büyükelçilik ve elçiliklerince de verilebilir… Emeklilik veya çekilme sebepleri ile vazifelerinden ayrılmış olanların hususi damgalı pasaport alabilmeleri için durumlarını gösteren belgelerle, doğrudan İçişleri Bakanlığına müracaat etmeleri lazımdır. Hususi damgalı pasaportlar altı aydan az olmamak kaydıyla İçişleri Bakanlığınca belirlenecek sürelerde; hizmet damgalı pasaportlar altı aydan az olmamak kaydıyla pasaport sahibinin görevinin müddetine göre İçişleri Bakanlığınca tespit edilecek süre için geçerli olmak üzere tanzim edilir…”,
6. 14/08/2014 tarihli ve 29088 sayılı Resmi Gazete’de yayımlanan Pasaport Kanunu’nun
Uygulanmasına Dair Yönetmeliğin:
6.1. “Hususi pasaport” başlıklı 7’nci maddesinde; “(1) Hususi pasaport; Kanunda belirtilen şartları taşıyanlara altı aydan az olmamak kaydıyla İçişleri Bakanlığınca tespit edilecek sürelerde, yurt içinde
İçişleri Bakanlığının vereceği yetkiye göre Valilikler, yurt dışında ise İçişleri Bakanlığının muvafakati ve
Dışişleri Bakanlığının talimatı ile dış temsilcilikler vermeye yetkilidir. (2) Hususi pasaport alacaklarda en az lise veya dengi okul mezunu olma şartı aranır.”,
6.2. “Pasaport müracaatlarının alınması” başlıklı 15’inci maddesinde; “… (2) Hususi, hizmet ve umuma mahsus pasaportlar İçişleri Bakanlığı adına valiliklerce verilir. Valiler, bu yetkilerini vali yardımcılarına, kaymakamlara, il veya ilçe birimlerine devredebilir. (3) Hususi ve hizmet pasaportlarının müracaat işlemleri, yurt içinde sadece il emniyet müdürlüklerince, yurt dışında ise İçişleri Bakanlığının muvafakati ve Dışişleri Bakanlığının talimatı ile dış temsilciliklerce yapılır…”,
6.3. “Pasaport müracaatında gerekli belgeler” başlıklı 16’ncı maddesinde; “(1) Pasaport alacak kişinin bizzat müracaatı esastır. İlgiliden durumuna göre aşağıdaki belgeler istenir: a) T.C. Kimlik Numarası bulunan nüfus cüzdanı. b) Son altı ay içerisinde çekilen 2 adet biyometrik fotoğraf. c) Pasaport değerli kâğıt bedeli ödendi makbuzu. ç) Umuma mahsus pasaportlar için harç bedeli ödendi makbuzu. d) Ergin
olmayanlar ve kısıtlılar için muvafakat belgesi. e) Kısıtlılar için veli, vasi veya kayyum kararı. f) Varsa daha önce alınmış geçerliliği olan pasaport. g) Diplomatik, hususi ve hizmet pasaportları için talep formu.
ğ) Hak sahibinden dolayı diplomatik, hususi veya hizmet pasaportu alacak ergin olan çocukları için öğrenci belgesi. h) Hak sahibinden dolayı diplomatik pasaport alacak ergin çocuklar için taahhütname belgesi. ı)
Diplomatik pasaport alacak resmi unvan sahibi için atama, görevlendirme veya olur belgesi. i) 7 yaşını bitirmiş müracaat sahiplerinden polis makamlarınca verilen parmak izi alındı belgesi. (2) Birinci fıkranın (c) ve (ç) bentlerinde belirtilen belgeler konsolosluklarda yapılan işlemlerde istenmez. Teknolojik gelişmelere bağlı olarak farklı belgelerin istenmesi veya bu belgelerin elektronik ortamda teyit edilmesi ile bunların geçerliliği genelge ile düzenlenir.”,
6.4. “Pasaport müracaatına ve tanzimine ait usul ve esaslar” başlıklı 19’uncu maddesinde; “(1)
Kanunun uygulanması ile pasaport ve pasaport yerine geçerli belgelerin düzenlenmesine ait bu
Yönetmelikte belirtilmeyen hususlar ayrıca Bakanlıkça çıkarılacak genelgeler ile düzenlenir.” düzenlemelerine yer verilmiştir.
IV. KAMU DENETÇİSİ Av. FATMA BENLİ YALÇIN’IN KAMU BAŞDENETÇİSİ’NE ÖNERİSİ
7. Kamu Denetçisi tarafından dosya kapsamında yapılan değerlendirme neticesinde, başvuru konusuna ilişkin “Ret Karar Önerisi” Kamu Başdenetçisi’ne sunulmuştur.
V. DEĞERLENDİRME VE GEREKÇE
A. Hukuka ve Hakkaniyete Uygunluk Yönünden Değerlendirme
8. Şikayetçi, iş bu Kararın 1. Nolu paragrafında, “I. BAŞVURANIN İDDİA VE TALEPLERİ” başlıklı bölümünde yer verilen gerekçelere istinaden özetle, 2547 sayılı Yükseköğretim Kanunun 31.
maddesi uyarınca Ankara Üniversitesi, TÖMER bünyesinde 1996 yılından 2013 yılına kadar iş sözleşmesi,
2013 yılından itibaren de hizmet sözleşmesi ile 5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası
Kanununa bağlı 4A kolunda ve APHB (İş veren tarafından yapılan sigorta türü) statüsünde Öğretim
Görevlisi (öğretici) olarak kamu hizmetinde okutman olarak çalışmakta olduğunu,28 yıldır akademik ve idari çalışmalar yürütmek suretiyle akademik camianın bir parçası olarak kamuda hizmet vermesine rağmen hususi pasaport alma hakkının bulunmadığını, Pasaport Kanununun 14. maddesine göre aynı kamu kurumunda aynı kamu hizmetini verdiği emsallerinin yeşil pasaport alma hakkına sahipken çalışmakta olduğu kurumun uyguladığı sözleşme sonucu emekli sandığı keseneğinin derece usulüne bağlı olmaksızın ödenmesi sebebiyle hususi damgalı (yeşil) pasaporta başvuramadığını iddia ve ifade ederek, kamu yararına bir devlet üniversitesinde 28 yıldır Sözleşmeli Akademisyen (Öğretim Görevlisi-Öğretici) olarak çalışmakta olan tarafına ve özdeşlerine şahsi ve kamusal menfaatler gözetilerek ve Anayasanın eşitlik ilkesine dayanarak hususi damgalı (yeşil) pasaport alma yolunun açılması hususunda gereğinin yapılmasını talep etmektedir.
9. Kanunda belirlenmiş yetkili makamlarca verilen ve sahiplerine milli hudutlardan diğer ülkelere geçmeyi sağlayan ve geçilen diğer hudutta, milli hudutlar içerisinde kullanılan kimlik belgesinin yerini tutan belge şeklinde tanımlanan pasaportlar, 5682 sayılı Pasaport Kanununun 12’nci maddesine göre Diplomatik (Siyah) Pasaport, Hususi Damgalı (Yeşil) Pasaport, Hizmet Damgalı (Gri) Pasaport, Umuma Mahsus (Kırmızı) Pasaport ve e-Pasaport adı altında 5 gruba ayrılmaktadır
10. 5682 sayılı Pasaport Kanunu’nun 14. maddesinde, hususi damgalı pasaportların; Türkiye Büyük Millet
Meclisi eski üyeleri, eski bakanlar ile birinci, ikinci ve üçüncü derece kadrolarda bulunan veya bu
kadrolar karşılık gösterilmek veya T.C. Emekli Sandığı ile ilgilendirilip emekli kesenekleri bu derecelerden kesilmek suretiyle sözleşmeli olarak çalıştırılan Devlet memurları ve diğer kamu görevlileri ile birinci derece kadro ile emekliliğe hak kazanmış olan belediye başkanlarına; diplomatik pasaport verilmesini gerektiren vazifelerden başka herhangi bir resmi vazife ile veya kendi hesaplarına yabancı ülkelere gittikleri zaman verileceği, bunlardan emeklilik veya çekilme sebepleri ile vazifelerinden ayrılmış olanlara da bu nevi pasaport verileceği hükme bağlanmıştır.
11. 5682 sayılı Pasaport Kanunu’na göre, T.C.Emekli Sandığı ile ilgilendirilip emekli kesenekleri birinci, ikinci ve üçüncü derecelerden kesilmek suretiyle sözleşmeli olarak çalıştırılan Devlet memurları ve diğer kamu görevlilerine hususi damgalı pasaport verilmesi mümkün olmaktadır. Pasaport Kanunu’nun
Uygulanmasına Dair Yönetmelik’in “Hususi pasaport” başlıklı 7’nci maddesinde de hususi damgalı pasaportların Kanunda belirtilen şartları taşıyanlara verileceği belirtilmektedir.
12. Uyuşmazlık konusu somut olay incelendiğinde;
12.1. Şikayetçi özetle, Ankara Üniversitesi, TÖMER bünyesinde 5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel
Sağlık Sigortası Kanununa bağlı 4A kolunda okutman olarak çalışmakta olduğunu, emsallerinin yeşil pasaport alma hakkına sahip iken kendisinin çalışmakta olduğu kurumun uyguladığı sözleşme sonucu emekli sandığı keseneğinin derece usulüne bağlı olmaksızın ödenmesi sebebiyle hususi damgalı (yeşil)
pasaporta başvuramadığını, Anayasanın eşitlik ilkesine dayanarak hususi damgalı (yeşil) pasaport alma yolunun açılması hususunda gereğinin yapılmasını talep etmektedir.
12.2. Kurumumuzca konuyla ilgili inceleme ve araştırma yapılmış olup, bilgi belge talep yazısına cevaben Uyuşmazlık konusu hakkında Nüfus ve Vatandaşlık İşleri Genel Müdürlüğü’nden alınan cevabi yazıda (özetle) “ … Adı geçenin sözleşmeli personel statüsünde, 31/5/2006 tarihli ve 5510 sayılı
Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanununun 4 üncü maddesinin birinci fıkrasının (a) bendi (SSK) kapsamında sigortalı sayıldığından dolayı pasaport kanunda belirtilen şartları taşımaması nedeni ile hususi damgalı pasaport talebinin yerine getirilemeyeceği” yer verildiği tespit edilmiştir.
13. Bu noktada Pasaport Kanunu’nda; yine yasada belirtilen istisnalar dışında ana kural hususî damgalı pasaportların birinci, ikinci ve üçüncü derece kadrolarda bulunan veya bu kadrolar karşılık gösterilmek veya T.C. Emekli Sandığı ile ilgilendirilip emekli kesenekleri bu derecelerden kesilmek suretiyle sözleşmeli olarak çalıştırılan Devlet memurları ve diğer kamu görevlilerine, emeklilik veya çekilme sebepleri ile vazifelerinden ayrılmış olsalar dahi bu nevi pasaportun verileceği şeklinde düzenlemeye yer verilmiştir.
13.1. Buna göre hususi damgalı pasaport alınabilmesi için öncelikle kanun maddesinde belirtilen şartların taşınması ve emekli keseneğinin Emekli Sandığı ile ilişkilendirilip birinci, ikinci veya üçüncü derecelerden kesiliyor olması gerekmektedir.
13.2. Sözleşmeli olarak görev yapan Devlet memurlarının dahi hususi damgalı pasaport alabilmeleri için
T.C. Emekli Sandığı ile ilgilendirilip emekli keseneklerinin birinci, ikinci veya üçüncü derecelerden kesiliyor olması veya emekli keseneklerinin T.C. Emekli Sandığı ile ilişkilendirilmesi gerektiği yasada düzenlenmiştir.
14. Başvuran üniversiteye bağlı TÖMER’de sözleşmeli personel statüsünde, 5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanununun 4 üncü maddesinin birinci fıkrasının (a) bendi (SSK) kapsamında
sigortalı olarak çalışmaktadır. Bu noktada başvuran yasada hususi pasaport verilebilmesi için belirtilen şartları taşımamaktadır.
15. Başvuran bu durumun eşitlik ilkesine aykırı olduğunu ifade etmekte olup Anayasa’nın 10’uncu maddesi uyarınca, Devlet organları ve idare makamları bütün işlemlerinde (…) kanun önünde eşitlik ilkesine uygun olarak hareket etmek zorundadırlar. Kanun önünde eşitlik ilkesinin idare hukuku bakımından doğurduğu sonuçlardan biri Anayasada yer alan açık düzenleme uyarınca idari işlemlerin kanun önünde eşitlik ilkesine uygun olarak tesis edilmesi gerekliliğidir. Bunun yanında idare, kimseye ayrımcılık yapamayacağı gibi ayrıcalık tanınması sonucunu doğuracak işlemler de tesis edemez. Bu ilkeyle, aynı durumda bulunan kimi kişi ve topluluklara ayrı kurallar uygulanarak yasa karşısında eşitliğin çiğnenmesi yasaklanmıştır.
15.1. Ancak şüphesiz ki, eşitlik ilkesinin anlamını şekli hukuki eşitlikle sınırlandırmak mümkün değildir.
Maddi hukuki eşitlik, şekli eşitliğin ötesinde, aynı durumda bulunanlar için haklarda ve ödevlerde, yararlarda ve yükümlülüklerde, yetkilerde ve sorumluluklarda, fırsatlarda ve hizmetlerde eşit davranma zorunluluğunu içermektedir. Anayasa Mahkemesi eşitlik ilkesini şu şekilde tanımlamıştır: “Anayasa’nın 10. maddesinde yer verilen eşitlik ilkesi hukuksal durumları aynı olanlar için söz konusudur. Bu ilke ile eylemli değil, hukuksal eşitlik öngörülmüştür. Eşitlik ilkesinin amacı, aynı durumda bulunan kişilerin yasalar karşısında aynı işleme bağlı tutulmalarını sağlamak, ayrım yapılmasını ve ayrıcalık tanınmasını önlemektir. Bu ilkeyle, aynı durumda bulunan kimi kişi ve topluluklara ayrı kurallar uygulanarak yasa karşısında eşitliğin ihlali yasaklanmıştır. Yasa önünde eşitlik, herkesin her yönden aynı kurallara bağlı tutulacağı anlamına gelmez. Durumlarındaki özellikler, kimi kişiler ya da topluluklar için değişik kuralları ve uygulamaları gerektirebilir. Aynı hukuksal durumlar aynı, ayrı hukuksal durumlar farklı kurallara bağlı tutulursa Anayasa’da öngörülen eşitlik ilkesi zedelenmez.” (AYM, E.2009/47, K.2011/51, 17/3/2011).(AYM, E. 2015/46 ve K. 2017/130)
16. Nitekim yasa koyucu tüm vatandaşların sahip alma hakkı bulunduğu umumi pasaporttan farklı olarak istisnai düzenleme getirmiş ve Diplomatik, Hususi Damgalı ve Hizmet Damgalı pasaport öngörmüştür. Her biri için de farklı kıstaslar getirmiştir.
17. Bu durum yargı kararlarında da değerlendirilmiş olup Danıştay Onuncu Dairesinin;
17.1. 2008/9048 Esas ve 2013/5912 sayılı Kararında; “ … Kendi kusuru olmaksızın görev yaptığı kurumun mevzuatındaki değişiklik nedeniyle istihdam şekli değiştirilen ve Emekli Sandığı ile ilgilendirilip, emekli kesenekleri birinci, ikinci ve üçüncü derece üzerinden kesilen çalışanların sözleşmeyi imzaladıkları tarih itibariyle hususi damgalı pasaport alma hakkını elde etmelerinden sonra emekli olan veya çekilen personelin, 5682 sayılı Pasaport Kanunu’nun 14’üncü maddesindeki koşulları sözleşmeyi imzalamadan önce taşımış olması halinde, hususi damgalı pasaport alma haklarının korunması gerekmektedir.”,
17.2. 2016/2051 Esas ve 2020/3670 sayılı Kararında; “ … Esas Yönünden: Dava Konusu Yönetmelik
Hükmünün İncelenmesi: Devletin belirli kademelerinde görev yapan, bu görevlerden istifa veya emeklilik nedeniyle ayrılan kamu görevlilerine, yurt dışına çıkışlarında saygınlık kazandırmak, vize ve benzeri kolaylıklardan yararlandırmak amacıyla hususi damgalı pasaport düzenlenmesini öngören 5682 sayılı
Pasaport Kanunu’nun 14/A ve Ek 4. maddelerinin, birinci, ikinci ve üçüncü derece kadrolarda bulunmayı veya Emekli Sandığı iştirakçiliği yoluyla anılan kadro dereceleriyle ilgilendirilmeyi şart koştuğu, …”,
17.3. 2018/4460 Esas ve 2021/789 sayılı Kararında; “ … Anılan kanununda dayanakları arasında yer aldığı dava konusu İkinci Nesil Pasaport Uygulama talimatının iptale konu “Hususi Damgalı Pasaport
Taleplerinin Karşılanmasına İlişkin Esaslar” başlıklı 24. maddesinin 2. fıkrasının (ç) bendinde,” T.C.
Ziraat Bankası A.Ş. ve Halk Bankası A.Ş. personelinin hususi pasaport taleplerinde; 4603 sayılı yasa uyarınca İş Kanununa tabi personel statüsüne geçtiği sözleşme tarihi itibariyle emekli kesenekleri T.C.
Emekli Sandığına 1, 2 veya 3 üncü dereceden kesilen kamu görevlilerine ve bu şartları taşımakta iken emeklilik veya çekilme nedenleriyle görevinden ayrılanlara hususi damgalı pasaport verilecektir.”
ifadeleri yer almaktadır.
18. Yargı kararlarında da ifade edildiği üzere, yukarıda aktarılan mevzuat hükümleri uyarınca, T.C. Emekli
Sandığı ile ilgilendirilip emekli kesenekleri birinci, ikinci ve üçüncü derecelerden kesilmek suretiyle sözleşmeli olarak çalıştırılan Devlet memurları ve diğer kamu görevlilerine hususi damgalı pasaport verilmesi mümkün olmasına karşın; belirtilen şartları taşımayan çalışanların 5682 sayılı Kanun’un söz konusu hükmünden yararlanma olanakları bulunmamaktadır.
19. Başvuranın iddiaları, idarenin açıklamaları, konuya ilişkin mevzuat hükümleri ile dosya kapsamındaki bilgi ve belgeler birlikte değerlendirildiğinde; 5682 sayılı Pasaport Kanununun 14/A maddesinde hususi damgalı pasaportlar “birinci, ikinci ve üçüncü derece kadrolarda bulunan veya bu kadrolar karşılık gösterilmek veya T.C. Emekli Sandığı ile ilgilendirilip emekli kesenekleri bu derecelerden kesilmek suretiyle sözleşmeli olarak çalıştırılan Devlet memurları ve diğer kamu görevlileri, … verilir. Bunlardan emeklilik veya çekilme sebepleri ile vazifelerinden ayrılmış olanlara da bu nevi pasaport verilir.” hükmünü taşıdığı, yasaya göre yasada belirtilen istisnalar dışında birinci, ikinci ve üçüncü derece kadrolarda bulunuyor olma veya bu kadrolar karşılık gösterilmek veya T.C.
Emekli Sandığı ile ilgilendirilip emekli kesenekleri bu derecelerden kesilmek suretiyle sözleşmeli olarak çalıştırılması gerektiği, istisna olarak emeklilik veya çekilme sebepleri ile vazifelerinden ayrılmış olanlara da hususi pasaport verildiği, başvuranın sözleşmeli personel statüsünde, 5510 sayılı Sosyal
Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanununun 4 üncü maddesinin birinci fıkrasının (a) bendi (SSK)
kapsamında sigortalı sayılması nedeni ile 5682 sayılı Pasaport Kanunu’nun 14/A maddesinde belirtilen şartları taşımadığı, yasa koyucunun “Yasama Yetkisinin Genelliği” olarak adlandırılan ilke gereği
Anayasa’ya aykırı olmamak şartıyla her konuyu kanunla düzenleyebileceği, Kurumumuzun ya da İdarenin yasada sayma yoluyla belirlenen bir konuda yasada var olmayan bir hakkı kıyas yoluyla genişletme yetkisinin olmadığı tespit edilmiştir. Bu noktada konunun yasada net olarak düzenlendiği, idarenin yasada yer alan şartlara sahip olmayan kişilere yorum yoluyla hususi pasaport verme yetkisinin mevcut olmadığı dikkate alındığında, sözleşmeli personel statüsünde, 5510 sayılı Kanununun 4 üncü maddesinin birinci fıkrasının (a) bendi (SSK) kapsamında okutman olarak çalışan başvuranın, tarafına hususi damgalı pasaport verilmesi yönündeki talebinin reddi yönünde tesis edilen işlemde hukuka aykırılık bulunmamaktadır.
B. İyi Yönetim İlkeleri Yönünden Değerlendirme
20. İyi yönetim ilkelerine, 28/03/2013 tarih ve 28601 mükerrer sayılı Resmi Gazetede yayımlanan Kamu
Denetçiliği Kurumu Kanununun Uygulanmasına İlişkin Usul ve Esaslar Hakkında Yönetmeliğin “İyi yönetim ilkeleri” başlıklı 6’ncı maddesinde yer verilmiştir. Söz konusu ilkeler yönünden yapılan değerlendirmeler neticesinde; ilgili idareden istenilen bilgi ve belgelerin makul sürede karar verme ve kararların gerekçeli olması ilkelerine uygun şekilde Kurumumuza gönderildiği tespit edilmiştir.
VI. HAK ARAMA ÖZGÜRLÜĞÜNE İLİŞKİN YASAL MEVZUAT
21. 6328 sayılı Kamu Denetçiliği Kurumu Kanunu’nun 21’inci maddesinin birinci fıkrası uyarınca, bu “Ret
Kararının başvurana tebliği tarihinden itibaren, ilgili idarenin işlem ya da eylemine karşı (varsa) dava açma süresinden kalan süre kaldığı yerden işlemeye devam edecek olup, mahkemelerde yargı yolu açıktır.
VII. KARAR
Yukarıda açıklanan gerekçeler ve dosya kapsamına göre; BAŞVURUNUN REDDİNE,
Kararın BAŞVURANA ve NÜFUS VE VATANDAŞLIK İŞLERİ GENEL MÜDÜRLÜĞÜ’NE
TEBLİĞİNE,
Türkiye Cumhuriyeti Kamu Başdenetçisi’nce karar verildi.
Şeref MALKOÇ
Kamu Başdenetçisi