|
ÖZET: Başvurucu, Ankara ilindeki toplu taşıma otobüslerinin tekerlekli sandalye kullanan bireylerin birlikte seyahat edebilmesine olanak tanıyacak şekilde tasarlanmasını talep etmektedir. Başvuruda, mevcut durumda otobüslerde yalnızca bir engelli kontenjanı bulunduğu ve bu durumun engelli bireylerin, özellikle soğuk ve yağışlı havalarda, uzun süre beklemek zorunda kalmalarına neden olduğu belirtilmiştir. Ayrıca, engelli bireylerin aileleriyle aynı otobüste seyahat edememesi, hastane gibi yoğun hatlarda sorunlar yaratmaktadır. Daha önce yapılan başvurular, maliyet gerekçesiyle reddedilmiştir.
Ankara Büyükşehir Belediyesi, toplu ulaşım hizmetlerinde engelli erişimini sağlamak amacıyla 1863 adet otobüsün engelli erişimine uygun olduğunu ve her birinde bir tekerlekli sandalye kontenjanı bulunduğunu ifade etmiştir. Ancak, başvurucu tarafından talep edilen kontenjan artışı, mevcut araçların tasarımında değişiklik yapılmasının maliyetli olacağı gerekçesiyle düşünülmemektedir. İlgili mevzuat çerçevesinde, engelli bireylerin erişim haklarının güvence altına alınması gerektiği vurgulanmakta ve bu bağlamda toplu taşıma sistemlerinin daha kapsayıcı bir şekilde planlanması gerektiği belirtilmektedir. Sonuç olarak, Kamu Denetçiliği Kurumu, Ankara Büyükşehir Belediyesi’ne, toplu taşıma otobüslerinin tekerlekli sandalye kullanan bireylerin bir arada seyahat edebilmesine olanak tanıyacak şekilde tasarlanması için öneride bulunmuştur. Bu öneri, engelli bireylerin toplumsal hayata katılımlarının artırılması ve erişim haklarının güvence altına alınması amacıyla önem taşımaktadır. |
T.C. TÜRKİYE BÜYÜK MİLLET MECLİSİ KAMU DENETÇİLİĞİ KURUMU
(OMBUDSMANLIK)
SAYI : 2024/5866-S.24.9218
BAŞVURU NO : 2023/20103
KARAR TARİHİ : 30.05.2024
TAVSİYE KARARI ,TCKN:
Adres:
BAŞVURUYA KONU İDARE : ANKARA BÜYÜKŞEHİR BELEDİYE BAŞKANLIĞI
BAŞVURUNUN KONUSU : Başvurucunun, Ankara ilindeki toplu taşıma otobüslerinin tekerlekli sandalyeli bireylerin bir arada seyahat edebilmelerine olanak sağlayacak, erişimlerini kolaylaştıracak şekilde tasarlanması talebi hakkındadır.
BAŞVURU TARİHİ : 11.12.2023
I. BAŞVURANIN İDDİA VE TALEPLERİ
1.Kurumumuza yapılan başvuruda başvurucu, tekerlekli sandalye kullanan engelli bir birey olduğunu, Ankara Büyükşehir Belediyesi otobüslerinin engelli kontenjanının 1 kişi olduğunu, kontenjanın az olması nedeniyle, soğuk ve yağışlı havalarda uzun süreler beklemek zorunda kaldığını, bununla birlikte engelli karı-koca, kardeş, arkadaş ile aynı otobüs ile erişim sağlayamadıklarını, özellikle hastane gibi yoğun kullanılan hatlarda durumun zorlaştığını, 2021 ve 2023 yıllarında söz konusu talebin, Ankara Büyükşehir
Belediyesi’ne iletildiğini, maliyet gerekçesi ile talebinin reddedildiğini, alternatif başka çözüm yönteminin dahi değerlendirilmediğini, talep tarihinden sonra Belediye’nin otobüs alımı yaptığını, İzmir Büyükşehir
Belediyesi’nin otobüslerinde engelli birey kontenjanını artırabildiğini iddia ve ifade ederek Ankara’da yaşayan engelli bireylerin seyahat hakkının kolay ve ulaşılabilir olması amacıyla otobüslerde yer verilen engelli birey kontenjanının arttırılması talebinde bulunmaktadır.
II. İDARENİN BAŞVURUYA İLİŞKİN AÇIKLAMALARI
2. Başvuruya konu talep hakkında bilgi ve belge talebi içeren yazımıza istinaden Ankara Büyükşehir
Belediye Başkanlığı Ankara Elektrik, Havagazı ve Otobüs İşletme Müessesesi Genel Müdürlüğü
Otobüs İşletmesi Daire Başkanlığı tarafından gönderilen sayılı cevabi yazıda özetle;
2.1. Ankara Büyükşehir Belediyesi mücavir alan sınırları içerisinde toplu ulaşım görevinin 16/121942 tarihli 4325 sayı ile kurulan özel bütçesi olan Ankara Elektrik, Havagazı ve Otobüs İşletme Müessesesi
̈ ̈ ̈ ̈
Genel Mudurluğu’ne verildiği, 2.2. Toplu ulaşım hizmetlerinde kullanılan otobüslerin, engelliler (hasta, yaşlı, hamile, çocuklu kişi, gibi hareketi kısıtlı yolcular ile yürüme- görme ve işitme engelli) tarafından erişilebilir hale getirilmesine yönelik olarak 01.07.2005 tarihinde kabul edilen 5378 sayılı Engelliler Hakkında Kanun’un yayımlandığı, ̈ araçlar imal edilirken tüm dünyada aynı ölçü ve değerlere göre imal edilmesini sağlamak amacıyla Avrupa
Birliği ve Birleşmiş Milletler tarafından kabul edilen ve ülkemizce de kabul edilmiş olan Araç İmal Ve
Tadil Yönetmeliği’nde araçların engelli erişimine ait düzenlemelerin yer aldığı, 2.3.. Kuruluş bünyesinde toplu ulaşım hizmetinde kullanılmakta olan ve tamamı engelli erişimine uygun hali hazırda 1863 adet otobüsün yer aldığı ve tamamında bir adet tekerlekli sandalye kullanıcısı için kontenjan bulunduğu; aynı zamanda Ankara şehir içinde hizmet vermekte olan 12 metrelik 199 adet özel
̈ halk otobüsü ve 89 adet toplu taşıma aracı ile çevre ilçe ve beldelerde hizmet verilen değişik ölçü ve yolcu kapasitesine sahip 374 adet özel toplu taşıma aracının Kuruluş denetiminde hizmet verdiği; tamamının engelli erişimine uygun ve birer adet tekerlekli sandalye kullanıcı kapasitesine sahip olduğu, 2.4. Araç İmal ve Tadil Yönetmeliği’ne göre imal edilmiş, engelli erişimine uygun ve diğer engelli yolcu kapasitelerinin yanı sıra birer adet tekerlekli sandalye kullanıcı kapasitesine sahip olan, bu kapasitenin oluşturulması için büyük uğraşlara ve maliyete mal olmuş olan araçların engelli erişiminde tekerlekli sandalye kapasitesinin artırılmasının düşünülmediği,
2.5. Engellilerin kent içi mobilitesini sağlamak amacıyla, Kuruluş görev alanına giren toplu ulaşımda kullanılan ve engelli erişimi bulunmayan tüm araçların engelli erişimine uygun hale getirildiği, yeni alınan tüm araçların engelli erişimine uygun ve engellilerin yanı sıra tü m yolcuların erişiminin kolaylaştırılabilmesi için alçak tabanlı olarak satın alındığı ve hizmete verildiği; kent içerisinde kaç tane tekerlekli sandalyeli birey olduğuna dair bilgi Kuruluşta herhangi bir bilgi bulunmadığı,
2.6. 2021 yılından bu yana Kuruluş bünyesine 409 adet yeni otobüs satın alındığı, özel talep olmadığı sürece
Araç İmal ve Tadil Yönetmeliği gereği engelli erişimine uygun olarak üretilen şehir içi kullanıma uygun otobüslerin tamamının engelli erişimine uygun olduğu ve diğer engelli kontenjanlarının yanı sıra birer adet tekerlekli sandalye kullanan yolcu kapasitesine sahip olduğu,
Açıklamaları yapılmıştır.
III. İLGİLİ MEVZUAT
3.Türkiye Cumhuriyeti Anayasası’nın; 3.1. “Cumhuriyetin nitelikleri” başlıklı 2’nci maddesinde, “Türkiye Cumhuriyeti, toplumun huzuru, millî dayanışma ve adalet anlayışı içinde, insan haklarına saygılı, Atatürk milliyetçiliğine bağlı, başlangıçta belirtilen temel ilkelere dayanan, demokratik, lâik ve sosyal bir hukuk Devletidir.”
3.2.“Kanun Önünde Eşitlik” başlıklı 10’uncu maddesinin üçüncü fıkrası “Çocuklar, yaşlılar, özürlüler, harp ve vazife şehitlerinin dul ve yetimleri ile malul ve gaziler için alınacak tedbirler eşitlik ilkesine aykırı sayılmaz.” 3.3.“Sosyal güvenlik bakımından özel olarak korunması gerekenler” başlıklı 61’inci maddesinin ikinci fıkrası “Devlet, sakatların korunmalarını ve toplum hayatına intibaklarını sağlayıcı tedbirleri alır.” 3.4.“Dilekçe, bilgi edinme ve kamu denetçisine başvurma hakkı” başlıklı 74’üncü maddesinde; “Vatandaşlar ve karşılıklılık esası gözetilmek kaydıyla Türkiye’de ikamet eden yabancılar kendileriyle veya kamu ile ilgili dilek ve şikâyetleri hakkında, yetkili makamlara ve Türkiye Büyük Millet Meclisine yazı ile başvurma hakkına sahiptir. Kendileriyle ilgili başvurmaların sonucu gecikmeksizin, dilekçe sahiplerine yazılı olarak bildirilir. Herkes, bilgi edinme ve kamu denetçisine başvurma hakkına sahiptir.”
̈ 3.5. “Milletlerarası antlaşmaları uygun bulma” başlıklı 90’ıncı maddesinde “Turkiye Cumhuriyeti adına yabancı devletlerle ve milletlerarası kuruluşlarla yapılacak andlaşmaların onaylanması, Türkiye
Büyük Millet Meclisinin onaylamayı bir kanunla uygun bulmasına bağlıdır.[…]Tü rk kanunlarına değişiklik getiren her tü rlü andlaşmaların yapılmasında birinci fıkra hükmü̈ uygulanır. […]Usulü ne göre yü rü rlü ğe konulmuş Milletlerarası andlaşmalar kanun hükmündedir. Bunlar hakkında Anayasaya aykırılık iddiası ile
Anayasa Mahkemesine başvurulamaz. (Ek cümle: 7/5/2004-5170/7 md.) Usulüne göre yü rü rlü ğe konulmuş temel hak ve özgürlüklere ilişkin milletlerarası antlaşmalarla kanunların aynı konuda farklı hükümler
̈ ̈ içermesi nedeniyle çıkabilecek uyuşmazlıklarda milletlerarası andlaşma hukumleri esas alınır.” 4.Birleşmiş Milletler Engellilerin Haklarına İlişkin Sözleşmenin, 4.1.“Genel İlkeler” başlıklı 3’ü ncü maddesinin birinci fıkrasının (c) ve (f) bentlerinde “Engellilerin topluma tam ve etkin katılımlarının sağlanması” ve “Erişilebilirlik” Sözleşme’nin dayandığı ilkeler arasında sayılmıştır.
4.2.“Genel Yü kü mlü lü kler” başlıklı 4’ü ncü maddesinin birinci fıkrasında “Taraf Devletler engelliliğe dayalı herhangi bir ayrımcılığa izin vermeksizin tü m engellilerin insan hak ve temel özgü rlü klerinin eksiksiz
̈ ̈ ̈ ̈ ̈ ̈ ̈ olarak yaşama geçirilmesini sağlamak ve engellilerin hak ve özgurluklerini guçlendirmekle yukumludur.
Bu amaç doğrultusunda Taraf Devletler; ̈ (a) Bu Sözleşme’de tanınan hakların uygulanması için gerekli tum yasal, idari ve diğer tedbirleri almayı; (b) Yü rü rlü kte mevcut, engelliler aleyhinde ayrımcılık teşkil eden yasalar, dü zenlemeler, gelenekler ve uygulamaları değiştirmek veya ortadan kaldırmak için gerekli olan, yasama faaliyetleri dâhil uygun tü m tedbirleri almayı; (c) Tü m politika ve programlarda engellilerin insan haklarının korunmasını ve gü çlendirilmesini dikkate almayı; (d) Bu Sözleşme’ yle bağdaşmayan eylemler veya uygulamalardan kaçınmayı ve kamu kurum ve kuruluşlarının bu Sözleşme’ye uygun davranmalarını sağlamayı; ̈ ̈ (e) Kişiler, örgutler veya özel teşebbuslerin engelliliğe dayalı ayrımcı uygulamalarını engellemek için gerekli tü m uygun tedbirleri almayı; [… ]taahhü t eder.”
4.3. “Ayrımcılık Yapılmaması ve Eşitlik” başlıklı 5’inci maddesinde, “[…] 2. Taraf Devletler
̈ ̈ engelliliğe dayalı her turlu ayrımcılığı yasaklar ve engellilerin herhangi bir nedene dayalı ayrımcılığa karşı
̈ eşit ve etkin bir şekilde korunmasını guvence altına alır.3. Taraf Devletler eşitliği sağlamak ve ayrımcılığı
̈ ̈ ̈ ortadan kaldırmak uzere engellilere yönelik makul duzenlemelerin yapılması için gerekli tum adımları atar.
4. Engellilerin fiili eşitliğini hızlandırmak veya sağlamak için gerekli özel tedbirler işbu Sözleşme amaçları doğrultusunda ayrımcılık olarak nitelendirilmez.”
̆ 4.4.“Erişebilirlik” başlıklı 9’uncu maddesinde, “Taraf Devletler engellilerin bagımsız yaş ayabilmelerini
̈ ̆ ̆ ve yaş amın tum alanlarına etkin katılımını saglamak ve engellilerin diger bireylerle eş it koş ullarda fiziki ç evreye, ulaş ıma, bilgi ve iletiş im teknolojileri ve sistemleri dahil olacak ş ekilde bilgi ve iletiş im olanaklarına, hem kırsal hem de kentsel alanlarda halka aç ık diğ er tesislere ve hizmetlere erişimini sağlamak için uygun tedbirleri alacaklardır. Eriş im ö nü ndeki engellerin tespitini ve ortadan kaldırılmasını da iç eren bu tedbirler diğ erlerinin yanında, aşağıda belirtilenlere de uygulanır: (a) Binalar, yollar, ulaşım araç ları ve okullar, evler, sağ lık tesisleri ve iş yerleri dahil diğ er kapalı ve aç ık tesisler;” 4.5.“Bağımsız Yaşayabilme ve Topluma Dâhil Olma” başlıklı 19’uncu maddesinde; “İşbu Sözleşmeye
Taraf Devletler tü m engellilerin diğer bireylerle eşit koşullar altında toplum içinde yaşama hakkına sahip olduğunu kabul eder ve engellilerin bu haktan eksiksiz yararlanabilmeleri ve topluma tam katılımlarını kolaylaştırmak için gerekli tedbirleri etkin bir şekilde alır. Bu çerçevede aşağıdaki noktalara dikkat
edilmelidir:
(a) Engelliler diğer bireylerle eşit koşullar altında ikametgâhlarını ve nerede ve kiminle yaşayacaklarını seçme hakkına sahiptirler ve özel bir yaşama dü zenine zorlanamazlar; (b) Engellilerin kişisel destek dâhil olmak ü zere toplum içinde yaşamak ve topluma dâhil olmak için ihtiyaç duydukları konut içi, kurum içi ve diğer toplumsal destek hizmetlerine erişimleri sağlanmalı ve engellilerin toplumdan tecridi ve ayrı tutulması önlenmelidir; (c) Kamusal hizmet ve tesisler engellilere diğer bireylerle eşit şekilde açık olmalı ve onların ihtiyaçlarına yanıt verebilmelidir”,
5.5378 sayılı Engelliler Hakkında Kanunun,
5.1. “Amaç” başlıklı 1’inci maddesinde; “Bu Kanunun amacı; engellilerin temel hak ve özgü rlü klerden faydalanmasını teşvik ve temin ederek ve doğuştan sahip oldukları onura saygıyı gü çlendirerek toplumsal hayata diğer bireylerle eşit koşullarda tam ve etkin katılımlarının sağlanması ve engelliliği önleyici tedbirlerin alınması için gerekli dü zenlemelerin yapılmasını sağlamaktır.” 5.2. “Kapsam” başlıklı 2’nci maddesinde; “Bu Kanun engellileri, ailelerini, engellilere yönelik hizmet veren kurum ve kuruluşlar ile diğer ilgilileri kapsar.” 5.3. “Tanımlar” başlıklı 3’üncü maddesinin (f) bendinde, “Erişilebilirlik: Binaların, açık alanların, ulaşım ve bilgilendirme hizmetleri ile bilgi ve iletişim teknolojisinin, engelliler tarafından güvenli ve bağımsız olarak ulaşılabilir ve kullanılabilir olmasını, (j) bendinde, Makul düzenleme: Engellilerin insan haklarını ve temel özgürlüklerini tam ve diğer bireylerle eşit şekilde kullanmasını veya bunlardan yararlanmasını sağlamak üzere belirli bir durumda ihtiyaç duyulan, ölçüsüz veya aşırı bir yük getirmeyen, gerekli ve uygun değişiklik ve tedbirleri, ifade eder.”
̈ ̈ 5.4. “Genel Esaslar” başlıklı 4’uncu maddesinin (c) fıkrasında; “Engellilerin tü m hak ve hizmetlerden yararlanması için fırsat eşitliğinin sağlanması esastır. (d) bendinde, Engellilerin bağımsız yaşayabilmeleri ve topluma tam ve etkin katılımları için erişilebilirliğin sağlanması esastır.” 5.5.“Ayrımcılık” başlıklı 4/A maddesinde “[…] Engellilerin hak ve özgürlüklerden tam ve eşit olarak yararlanmasını sağlamaya yönelik alınacak özel tedbirler ayrımcılık olarak değerlendirilemez.” 5.6. “Topluma dahil olma” başlıklı 4/B maddesinde, “Engellilerin toplumdan tecrit edilmeleri ve ayrı tutulmaları önlenir. Engellilerin diğer bireylerle eşit koşullarda bağımsız olarak toplum içinde yaşamaları esas olup, özel bir yaşama düzenine zorlanamazlar. Engellilerin topluma dâhil olmaları ve toplum içinde yaşamaları amacıyla bireysel destek hizmetleri de dâhil olmak üzere ihtiyaç duydukları toplum temelli destek hizmetlerine erişimleri sağlanır.” 5.7. “Erişilebilirlik” başlıklı 7’nci maddesinde, “Yapılı çevrede engellilerin erişebilirliğinin sağlanması için planlama, tasarım, inşaat, imalat, ruhsatlandırma ve denetleme süreçlerinde erişilebilirlik standartlarına uygunluk sağlanır. Özel ve kamu toplu taşıma sistemleri ile sürücü koltuğu hariç dokuz veya daha fazla koltuğu bulunan özel ve kamu toplu taşıma araçlarının engellilerin erişebilirliğine uygun olması zorunludur. …”
6.6328 sayılı Kamu Denetçiliği Kurumu Kanunu’nun “Kurumun görevi” başlıklı 5’inci maddesinin
birinci fıkrasında; “Kurum, idarenin işleyişi ile ilgili şikâyet üzerine, idarenin her türlü eylem ve işlemleri ile tutum ve davranışlarını; insan haklarına dayalı adalet anlayışı içinde, hukuka ve hakkaniyete uygunluk yönlerinden incelemek, araştırmak ve idareye önerilerde bulunmakla görevlidir.”
7.5216 sayılı Büyükşehir Belediyesi Kanununun “Büyükşehir ve ilçe belediyelerinin görev ve
sorumlulukları” başlıklı 7’nci maddesinin birinci fıkrasında, Büyükşehir belediyesinin görev, yetki ve sorumlulukları şunlardır: “…(p)Büyükşehir içindeki toplu taşıma hizmetlerini yürütmek ve bu amaçla gerekli tesisleri kurmak, kurdurmak, işletmek veya işlettirmek, büyükşehir sınırları içindeki kara ve denizde taksi ve servis araçları dahil toplu taşıma araçlarına ruhsat vermek. (Ek cümle: 16/5/2018-7144/14 md.) Büyükşehir içindeki toplu taşıma hatlarıyla ilgili olarak; şehir merkezine olan uzaklık, nüfus ve hattı kullanan sayısı kriterleri esas alınarak tespit edilecek hatlarla ilgili toplu taşıma hizmetlerinin işlettirilmesine karar vermek.”
Düzenlemelerine yer verilmiştir.
IV. KAMU DENETÇİSİ CELİLE ÖZLEM TUNÇAK’IN KAMU BAŞDENETÇİSİ’NE ÖNERİSİ
8. Başvuranın iddiaları, idarenin konu ile ilgili açıklamaları, ilgili mevzuat ve tüm dosya kapsamı birlikte değerlendirildiğinde başvuru konusuna ilişkin “Tavsiye Karar Önerisi” Kamu Başdenetçisine sunulmuştur.
V. DEĞERLENDİRME VE GEREKÇE
A. Hukuka, Hakkaniyete ve İnsan Haklarına Uygunluk Yönünden Değerlendirme 9. Başvurucu özetle, Ankara Büyükşehir Belediyesi şehir içi toplu ulaşım otobüslerinin engelli kontenjanının 1 kişi olduğunu, kontenjanın az olması nedeniyle, soğuk ve yağışlı havalarda uzun süre beklemek zorunda kaldığını, bununla birlikte engelli karı-koca, kardeş, arkadaş ile aynı otobüs ile erişim sağlayamadıklarını, özellikle hastane gibi yoğun kullanılan hatlarda durumun zorlaştığını ifade ederek engelli bireylerin seyahat hakkının kolay ve ulaşılabilir olması amacıyla Ankara ilindeki toplu ulaşım otobüslerinde yer verilen engelli birey kontenjanının arttırılması talebinde bulunmaktadır.
10. İdare tarafından yapılan açıklamadan, engelli erişimine uygun ve diğer engelli yolcu kapasitelerinin yanı sıra birer adet tekerlekli sandalye kullanıcı kapasitesine sahip olan, bu kapasitenin oluşturulması için büyük uğraşlara ve maliyete mal olmuş olan araçların engelli erişiminde tekerlekli sandalye kapasitesinin artırılmasının düşünülmediği anlaşılmaktadır.
11.Başvurucunun, Ankara ilindeki toplu taşıma otobüslerinin tekerlekli sandalyeli bireylerin bir arada seyahat edebilmelerine olanak sağlayacak, erişimlerini kolaylaştıracak şekilde tasarlanması talebinde bulunduğu anlaşılmaktadır. Dolayısıyla, başvurucunun talebinin ilgili mevzuat kısmında yer verildiği
̈ üzere, Engelli Hakları Sozleş mesi’nde (Sözleşme) engelliler için en temel haklardan biri olarak kabul edilen erişebilirlik hakkının güvence altına alınması ile ilgili olduğu değerlendirilmektedir.
12.Önemle vurgulanması gerekir ki engelli bireylerin kaynaklara, hizmetlere ve fiziksel çevreye erişim haklarını etkin kullanamamaları istihdam imkanından ve eğitim hakkından yararlanamamaları ya da yetersiz yararlanmaları sonucunu doğurarak ekonomik yoksunluk, barınma gibi sorunları da beraberinde getirmektedir. Bu bağlamda Sözleşme incelendiğinde, engellilerin ihtiyaç duydukları anda her tü rlü hizmete ve fiziksel çevreye erişimlerinin güvence altına alınarak toplum hayatına diğer bireyler ile eşit
̈ ̈ ̈ ̈ şartlarda katılması amacıyla “makul uyumlaştıma”; diğer bir ifadeyle, olç ulu olan ve aş ırı yuk
̈ ̈ ̆ getirmeyen gerekli ve uygun her turlu degiş ikliği yapma yükümlülüğünün Taraf Devletlere getirildiği anlaşılmaktadır.
13.Nitekim, somut olay özelinde başvuruya konu toplu ulaşım hizmetlerinin, tekerlekli sandalyeli bireylerin sosyal hayata etkin bir şekilde katılımları, sağlık hizmetlerine erişimlerinin kolaylaştırılması ve aileleri ile bir arada seyehat edebilmelerine uygun bir şekilde tasarlanmaması durumunda, yani makul uyumlaştırma yapılmaması durumunda hem engellilerin mekanlara ve hizmetlere
̆ eriş ebilirliginin kısıtlanacağı hem de ayrımcılığa ve eşitsizliğe neden olunacağı tarafı olduğumuz uluslararası sözleşmeler ve ulusal mevzuat gereği açıktır. Dolayısıyla, engellilerin diğer bireyler gibi bağımsız bir şekilde hareket edebilmeleri ve toplumsal hayata katılabilmeleri sürecinde toplu taşımada erişilebilir olmayı önceliklendiren ulaşım sistemlerinin planlanması ve tasarlanması gerektiği değerlendirilmektedir.
14.Benzer bir yaklaşımla engellilerin erişebilirlik hakları ile ilgili ilkelerin kabul edildiği “2030
̆
Sü rdü rü lebilir Kalkınma Gü ndemi” baş lıgı altında ilan edilen Birleşmiş Milletler (BM) hedefler
̇ ̇
̆
listesinde, “Hedef 4: Nitelikli Egitim, Hedef 8: Insana Yakış ır Iş ve Ekonomik Bü yü me, Hedef 10:
̇
Eş itsizliklerin Azaltılması, Hedef 11: Sü rdü rü lebilir Ş ehirler ve Topluluklar ve Hedef 17: Amaç lar Iç in
̈ ̈ ̆
Ortaklıklar’da” ozellikle engellilere vurgu yapılmış ve taraf ulkelere engellilerin egitime, istihdama, ̆ ̆ ̂ ̆ ̈ ̈ saglıga, adalete ve sanal ve fiziki mekana eriş imlerinin saglanması ve bu yonde gerekli duzenlemelerin
̈ ̈ ̈ ̈ ̆ ̈ yapılması yukumlulugu getirilmiş tir.
15.“2030 Gündemi” ile uyumlu olacak şekilde kamu kurum ve kuruluşlarının görev ve yetki alanlarındaki politika ve hizmetlerin engellilik kapsayıcı bir anlayışla sunulmasında üst düzey bir politika belgesi olarak oluşturulan ‘2030 Engelsiz Vizyon Belgesi’nin temel amacının bu doğrultuda, engelli bireylerin eşit vatandaşlar olarak potansiyellerini gerçekleştirebildikleri içermeci bir toplum inşa etmek olarak belirtildiği
ve engellilerin istediği hizmete ulaşabilmesi için tüm hizmetlerde gerekli tedbirlerin alınması olduğu 1 anlaşılmaktadır.
16.Diğer taraftan, engelli bireylerin erişebilirlik haklarının güvence altına alınması için fiziki mekâna erişimlerinde tasarıma yönelik evrensel veya ulusal standart ölçütlerin bulunmadığı anlaşılmaktadır. Ancak, erişilebilirliği teşvik eden iyi uygulamaları değerlendirmek üzere BM tarafından belirlenen kıstaslar incelendiğinde, ulaşım sistemleri ile kamu hizmetlerine ve diğer mekanlara erişimin sağlanması, fiziki mekanlara kolay ve konforlu erişime katkı sunacak sistemlerin geliştirilmesi, değişiklikler üretilmesi; söz konusu değişikliklerin gerçekleştirilebilmesi için mali ve insani kaynağın yeterli ve sürdürülebilir olması 2 gibi hususların belirlendiği görülmektedir.
17.Bu kapsamda ülkemiz mevzuatı incelendiğinde, tarafı olduğumuz uluslararası sözleşmeler, belirlenen ilke ve standartlar ile uyumlu olarak Anayasa dahil olmak üzere 5378 sayılı Engelliler Hakkında Kanun,
5393 sayılı Belediye Kanunu, 5216 sayılı Büyükşehir Belediyesi Kanunu’nda engelli bireylerin fiziksel
mekana erişimlerini doğrudan veya dolaylı olarak güvence altına alan düzenlemelere yer verildiği, dolayısıyla konuya ilişkin olarak mevzuat eksikliği bulunmadığı asıl sorunun uygulama sürecinde ortaya çıktığı görülmektedir.
18.Nitekim 2021/9 sayılı Cumhurbaşkanlığı Genelgesi ile yürürlüğe giren İnsan Hakları Eylem
Planı’nda benzer bir tespit yapılarak Devletin pozitif ayrımcılık yapmasını ve özel politikalar geliştirmesini gerektiren alanlardan biri olarak engelli alanının vurgulandığı ve ülkemizde bu konuda gerçekleştirilen mevzuat değişiklikleri ne kadar güçlü olursa olsun, reformların başarısında belirleyici unsurun iyi ve doğru uygulama olduğu hususunun önemle vurgulandığı görülmektedir.
19.Somut olay açısından yapılan incelemede, Ankara Büyükşehir Belediyesi tarafından sunulan toplu ulaşım kamu hizmetinde kullanılan 1863 adet otobüsün tamamında bir adet tekerlekli sandalye kullanıcısı için kontenjan bulunduğu, engellilerin kent içi mobilitesini sağlamak amacıyla, engelli erişimi bulunmayan toplu ulaşım hizmetine tahsis edilen tüm araçların engelli erişimine uygun hale getirildiği, hatta yeni alınan tüm araçların engelli erişimine uygun hale getirilmesi için alçak tabanlı olarak satın alındığı açıklaması göz önünde bulundurulduğunda, engelli bireyler için alçak zemin otobüsler satın alınması, otobüslerde engelli asansörü ve rampasının bulunması, bir adet tekerlekli sandalye kontenjanının bulunması gibi faktörlerin engelli bireylerin fiziksel mekana erişimlerini kolaylaştıracak önemli düzenlemeler olduğu görülmekle birlikte kent içerisinde sunulan toplu ulaşım kamu hizmetinin engelli bireylerin erişimine uygun olduğu anlamına gelmeyeceği, dolayısıyla toplu taşıma otobüslerinin tekerlekli sandalyeli bireylerin sosyal hayata etkin bir şekilde katılımları, sağlık hizmetlerine erişimlerinin kolaylaştırılması ve aileleri ile bir arada seyehat edebilmelerine uygun bir
1
Kamu Denetçiliği Kurumu, 04/08/2023, B. No: 2023/2272, Tavsiye Kararı 2
United Nations Secretariat, Department for Economic and Social Affairs, 2016, Good practices of accessible urbandevelopment,https://www.un.org/disabilities/documents/desa/good practices in accessible urban development october 2016.pdf , Erişim Tarihi: 13/05/2024.
şekilde tasarlanmaması durumunun engelli bireylerin erişilebilirlik haklarının güvence altına alınması amacının hayata geçirilmesi ile uyumlu olmadığı sonuç ve kanaatine varılmıştır.
20.Dolayısıyla, Ankara Büyükşehir Belediyesi tarafından sunulan toplu ulaşım kamu hizmetinde engelli bireylerin fiziki mekanlara kolay ve konforlu erişimine katkı sunacak kapsamlı, planlı ve sürdürülebilir sistemlerin geliştirilmesi gerektiği, nitekim başvurucunun toplu taşıma otobüslerinin tekerlekli sandalyeli bireylerin bir arada seyahat edebilmelerini sağlayacak, erişimlerini kolaylaştıracak şekilde tasarlanması talebinin toplu taşıma kamu hizmetinin engelli bireylerin erişimine uygun hale getirilmesi amacına uygun olarak geliştirilecek kapsamlı bir planın hedeflerinden biri olabileceği değerlendirilmektedir.
21.Yukarıdan bu yana yapılan açıklamalar ve ilgili mevzuat çerçevesinde sonuç olarak; ülkemizde
̈ ̈ ̈ ̈ ̈ ̈ ̆ bazı yerel yönetimlerin olç ulu olan ve aş ırı yuk getirmeyen gerekli ve uygun her turlu degiş ikliği yapma yükümlülüğü (makul uyumlaştırma) doğrultusunda konuya ilişkin iyi uygulama örneği sunarak toplu taşıma otobüslerinde tekerlekli araç kontenjan sayısını artırdığı; dünya iyi uygulama örnekleri incelendiğinde evrensel tasarım yöntemleri kullanılarak toplu taşıma otobüslerinde az maliyetli ve çok fonksiyonlu sistemlerin geliştirilebileceği; bununla birlikte, başvurucunun 2021 yılındaki konuya ilişkin talebinden sonra dahi satın alınan otobüslerin benzer bir şekilde birer adet tekerlekli sandalye kullanan yolcu kapasiteli olduğu tespit edildiğinden, yüksek maliyete ve yoğun uğraşlara neden olacağı gerekçesiyle talebin karşılanamayacağını belirten idare açıklamasının, Sözleşme’de düzenlenen makul uyumlaştırma yükümlülüğü ile engelli bireylerin kent içerisindeki mobilitelerinin kolaylaştırılarak erişim haklarının güvence altına alınması amacına uygun olmadığı, dolayısıyla toplu taşıma otobüslerinin tekerlekli sandalyeli bireylerin bir arada seyahat edebilmelerini sağlayacak, erişimlerini kolaylaştıracak şekilde tasarlanması öncelikli olmak üzere, toplu taşıma kamu hizmetinin engelli bireylerin erişimine uygun hale getirilmesi amacına uygun olarak geliştirilecek kapsamlı ve sürdürülebilir bir ulaşım planının hayata geçirilmesi gerektiği sonuç ve kanaatine varılmıştır.
B. İyi Yönetim İlkeleri Yönünden Değerlendirme 22.İyi yönetim ilkelerine, 28/03/2013 tarihli ve 28601 mükerrer sayılı Resmi Gazetede yayımlanan Kamu
Denetçiliği Kurumu Kanununun Uygulanmasına İlişkin Usul ve Esaslar Hakkında Yönetmeliğin “İyi yönetim ilkeleri” başlıklı 6 ncı maddesinde yer verilmiş olup; söz konusu ilkeler yönünden yapılan değerlendirme neticesinde; idareden istenilen bilgi ve belgelerin süresi içinde ve gerekçeli olarak
Kurumumuza gönderildiği ancak; idarenin, başvurucuya verdiği cevapta “karara karşı başvuru yollarının gösterilmesi” ilkesine uygun davranılmadığı anlaşılmış olup, idareden bundan böyle bu ilkelere uymasının iyi yönetim anlayışının bir gereği olduğu değerlendirilmektedir.
VI. HAK ARAMA ÖZGÜRLÜĞÜNE İLİŞKİN AÇIKLAMA
23.6328 sayılı Kanunun 21 inci maddesinin ikinci fıkrası uyarınca, bu Tavsiye Kararının idareye tebliğ
tarihinden itibaren 30 gün içinde idare tarafından herhangi bir eylem ya da işlem tesis edilmezse (varsa)
dava açma süresinden kalan süre işlemeye devam edecek olup Ankara İdare Mahkemesinde yargı yolu açıktır.
VII. KARAR
Yukarıda açıklanan gerekçe ve dosya kapsamına göre BAŞVURUNUN KABULÜNE; 2021/9 sayılı Cumhurbaşkanlığı Genelgesi ile yürürlüğe giren İnsan Hakları Eylem Planı’nda vurgulanan ülkemizde engelli hakları alanında gerçekleştirilen mevzuat değişiklikleri ne kadar güçlü olursa olsun, reformların başarısında belirleyici unsurun iyi ve doğru uygulama olduğu hususu göz önünde bulundurularak engelli bireylerin kent içerisindeki mobilitelerinin kolaylaştırılarak erişim haklarının güvence altına alınması amacının anlamlı bir şekilde hayata geçirilmesi için Engelli Hakları
Sözleşmesi’nde düzenlenen makul uyumlaştırma yükümlülüğü gereği toplu taşıma otobüslerinin tekerlekli sandalyeli bireylerin bir arada seyahat edebilmelerine olanak sağlayacak, erişimlerini kolaylaştıracak şekilde evrensel tasarım yöntemleri kullanılarak tasarlanması öncelikli olmak üzere, Ankara ilinde toplu taşıma kamu hizmetinin engelli bireylerin erişimine uygun hale getirilmesi amacına ve
̈ ̈ ̈ ̈
Birleşmiş Milletler 2030 Surdurulebilir Kalkınma Gundemi’ndeki hedeflere uygun olarak geliştirilecek kapsamlı ve sürdürülebilir bir planının hayata geçirilmesi gerektiği hususunda
ANKARA BÜYÜKŞEHİR BELEDİYE BAŞKANLIĞINA TAVSİYEDE BULUNULMASINA,
Kararın BAŞVURUCUYA ve ANKARA BÜYÜKŞEHİR BELEDİYE BAŞKANLIĞINA tebliğine,
6328 sayılı Kamu Denetçiliği Kurumu Kanununun 20’nci maddesinin üçüncü fıkrası uyarınca, idare
tarafından bu karar üzerine tesis edilecek işlemin otuz gün içinde Kurumumuza bildirilmesinin zorunlu olduğunun idareye hatırlatılmasına, Türkiye Cumhuriyeti Kamu Başdenetçisince karar verildi.
Şeref MALKOÇ
Kamu Başdenetçisi