Engelli otobüs kartlarının sağlık kurulu raporu süresi boyunca vize yenileme işlemine tabi tutulmaması talebi (KDK)

T.C. TÜRKİYE BÜYÜK MİLLET MECLİSİ KAMU DENETÇİLİĞİ KURUMU

(OMBUDSMANLIK)

SAYI : 2024/7684-S.24.12038

BAŞVURU NO : 2024/3090

KARAR TARİHİ : 24.07.2024

TAVSİYE KARARI ,TCKN:

Adres:

BAŞVURUYA KONU İDARE : VAN BÜYÜKŞEHİR BELEDİYE BAŞKANLIĞI

BAŞVURUNUN KONUSU : Başvuranın engelli otobüs kartlarının sağlık kurulu raporu süresi boyunca vize yenileme işlemine tabi tutulmaması talebi hakkındadır.

BAŞVURU TARİHİ : 28.02.2024

I. BAŞVURANIN İDDİA VE TALEPLERİ

1. Kurumumuza başvuruda bulunan başvuran, %45 engelli sağlık raporuna istinaden Van Büyükşehir

Belediyesi tarafından verilen belediye otobüslerinde geçerli ücretsiz ulaşım kartı olduğunu, her yıl söz konusu kartın vizeleme işlemleri için ücret talep edildiğini belirterek vizeleme ücreti talep edilmemesini talep etmektedir.

II. İDARENİN BAŞVURUYA İLİŞKİN AÇIKLAMALARI

2. Kurumumuzun konuya ilişkin bilgi ve belge talep yazısına cevaben, Van Büyükşehir Belediye Başkanlığı

Ulaşım Dairesi Başkanlığının E- – – sayılı yazısı ve ekinde; 2.1. Belvan Kart kişiselleştirme ve vizeleme ücretlerinin, Ulaşım Koordinasyon Merkezi Kurul Kararlarına istinaden alınan rayiç fiyatlar doğrultusunda Asis Elektronik ve Bilişim Sistemleri A.Ş. tarafından alındığı, 2.2. 07.02.2024 tarih ve / numaralı Van Büyükşehir Belediye Başkanlığı Ulaşım Koordinasyon

Merkezi (UKOME) toplantısında ASİS Elektronik ve Bilişim Sistemleri A.Ş. tarafından temin edilen ulaşım kartlarının yurt dışından döviz karşılığı temin edilmesi ve döviz kurlarında yaşanan artışlar nedeniyle Akıllı Ulaşım Kartlarının birim fiyatlarının artırılması talebinin görüşüldüğü, Kurul Ara Toplantı

Kararı tutanağında;

2.2.1. 12.07.2017 tarihinde Belediye ile ASİS Elektronik ve Bilişim Sistemleri A.Ş. arasında / ihale kayıt numarası ile Elektronik Ücret Toplama Sistemi (EÜTS) Hizmet Alım İşi sözleşmesi yapıldığı, 2.2.2. Van Büyükşehir Belediyesi Ulaşım Dairesi Başkanlığınca Elektronik Ücret Toplama Sistemi (EÜTS)

kapsamında kullanılan Akıllı Kart Ücretlerinin artırılmasının talep edildiği, 2.2.3. Halihazırda kart ücretleri tam kart satışı için 25 TL, kişiselleştirilmiş kart için 25 TL, vizeleme hizmeti için 10 TL olarak uygulanmakta olup günün ekonomik şartlarının gerektirdiği ücretlerin tam kart satışı için 40 TL, kişiselleştirilmiş kart için 40 TL, vizeleme hizmeti için 20 TL olarak kabul edildiği, açıklamaları yapılmıştır.

III. İLGİLİ MEVZUAT

3. 18.10.1982 tarihli ve 2709 sayılı Türkiye Cumhuriyeti Anayasasının; 3.1. “Kanun önünde eşitlik” başlıklı 10’uncu maddesinin üçüncü fıkrasında; “Çocuklar, yaşlılar, özürlüler, harp ve vazife şehitlerinin dul ve yetimleri ile malul ve gaziler için alınacak tedbirler eşitlik ilkesine aykırı sayılamaz.”, 3.2. “Sosyal güvenlik bakımından özel olarak korunması gerekenler” başlıklı 61’inci maddesinin ikinci fıkrasında; “Devlet, sakatların korunmalarını ve toplum hayatına intibaklarını sağlayıcı tedbirleri alır.”, 3.3. “Dilekçe, bilgi edinme ve kamu denetçisine başvurma hakkı” başlıklı 74’üncü maddesinde; “Herkes, bilgi edinme ve kamu denetçisine başvurma hakkına sahiptir. Türkiye Büyük Millet Meclisi

Başkanlığına bağlı olarak kurulan Kamu Denetçiliği Kurumu idarenin işleyişiyle ilgili şikâyetleri inceler.”, 4. 6328 sayılı Kamu Denetçiliği Kurumu Kanununun “Kurumun görevi” başlıklı 5’inci maddesinde; “Kurum, idarenin işleyişi ile ilgili şikâyet üzerine, idarenin her türlü eylem ve işlemleri ile tutum ve davranışlarını; insan haklarına dayalı adalet anlayışı içinde, hukuka ve hakkaniyete uygunluk yönlerinden incelemek, araştırmak ve idareye önerilerde bulunmakla görevlidir”, 5. 5378 sayılı Engelliler Hakkında Kanunun; 5.1. “Genel esaslar” başlıklı 4 üncü maddesinde; “Bu Kanun kapsamında bulunan hizmetlerin yerine getirilmesinde; a) Engellilerin insan onur ve haysiyetinin dokunulmazlığı temelinde, kendi seçimlerini yapma özgürlüğünü ve bağımsızlığını kapsayacak şekilde bireysel özerkliğine saygı gösterilmesi esastır.

b) Engelliliğe dayalı ayrımcılık yapılamaz, ayrımcılıkla mücadele engellilere yönelik politikaların temel esasıdır.

c) Engellilerin tüm hak ve hizmetlerden yararlanması için fırsat eşitliğinin sağlanması esastır.

/

d) Engellilerin bağımsız yaşayabilmeleri ve topluma tam ve etkin katılımları için erişilebilirliğin sağlanması esastır.

e) Engellilerin ve engelliliğin her tür istismarının önlenmesi esastır.

f) Engellilere yönelik hizmetlerin sunumunda aile bütünlüğünün korunması esastır.

g) Engeli olan çocuklara yönelik hizmetlerde çocuğun üstün yararının gözetilmesi esastır.

h) Engeli olan kadın ve kız çocuklarının çok yönlü ayrımcılığa maruz kalmaları önlenerek hak ve özgürlüklerden yararlanmalarının sağlanması esastır.

i) Engellilere yönelik politika oluşturma, karar alma ve hizmet sunumu süreçlerinde engellilerin, ailelerinin ve engellileri temsil eden sivil toplum kuruluşlarının katılımının sağlanması esastır.

j) Engellilere yönelik mevzuat düzenlemelerinde Aile ve Sosyal Politikalar Bakanlığının görüşü alınır.”, 5.2. “Topluma dâhil olma” başlıklı 4/B maddesinde; “Engellilerin toplumdan tecrit edilmeleri ve ayrı tutulmaları önlenir.

Engellilerin diğer bireylerle eşit koşullarda bağımsız olarak toplum içinde yaşamaları esas olup, özel bir yaşama düzenine zorlanamazlar.

Engellilerin topluma dâhil olmaları ve toplum içinde yaşamaları amacıyla bireysel destek hizmetleri de dâhil olmak üzere ihtiyaç duydukları toplum temelli destek hizmetlerine erişimleri sağlanır.”, 6. 5216 sayılı Büyükşehir Belediye Kanununun; 6.1. “Büyükşehir Belediyesinin Görev, Yetki ve Sorumlulukları” başlıklı 7’nci maddesinin (f)

bendinde; “Büyükşehir ulaşım ana plânını yapmak veya yaptırmak ve uygulamak; ulaşım ve toplu taşıma hizmetlerini plânlamak ve koordinasyonu sağlamak; kara, deniz, su ve demiryolu üzerinde işletilen her türlü servis ve toplu taşıma araçları ile taksi sayılarını, bilet ücret ve tarifelerini, zaman ve güzergâhlarını belirlemek; durak yerleri ile karayolu, yol, cadde, sokak, meydan ve benzeri yerler üzerinde araç park yerlerini tespit etmek ve işletmek, işlettirmek veya kiraya vermek; kanunların belediyelere verdiği trafik düzenlemesinin gerektirdiği bütün işleri yürütmek.”, 6.2. “Ulaşım hizmetleri” başlıklı 9’uncu maddesinde; “Büyükşehir içindeki kara, deniz, su, göl ve demiryolu üzerindeki her türlü taşımacılık hizmetlerinin koordinasyon içinde yürütülmesi amacıyla büyükşehir belediye başkanı ya da görevlendirdiği kişinin başkanlığında, yönetmelikle belirlenecek kamu kurum ve kuruluşları ile Türkiye Şoförler ve Otomobilciler Federasyonunun görevlendireceği ilgili odanın temsilcisinin katılacağı Ulaşım Koordinasyon Merkezi kurulur. İlçe belediye başkanları kendi belediyesini ilgilendiren konuların görüşülmesinde koordinasyon merkezlerine üye olarak katılırlar. Ulaşım

Koordinasyon Merkezi toplantılarına ayrıca gündemdeki konularla ilgili üye olarak belirlenmeyen ulaşım sektörü ile ilgili kamu kurumu niteliğindeki meslek kuruluşlarından ihtisas meslek odalarının temsilcileri de davet edilerek görüşleri alınır. Bu Kanun ile büyükşehir belediyesine verilen trafik hizmetlerini plânlama, koordinasyon ve güzergâh belirlemesi ile taksi, dolmuş ve servis araçlarının durak ve araç park yerleri ile sayısının tespitine ilişkin yetkiler ile büyükşehir sınırları dahilinde il trafik komisyonunun yetkileri ulaşım koordinasyon merkezi tarafından kullanılır. Ulaşım koordinasyon merkezi kararları,

büyükşehir belediye başkanının onayı ile yürürlüğe girer. Ulaşım koordinasyon merkezi tarafından toplu taşıma ile ilgili alınan kararlar, belediyeler ve bütün kamu kurum ve kuruluşlarıyla ilgililer için bağlayıcıdır…” 7. Büyükşehir Belediyeleri Koordinasyon Merkezleri Yönetmeliğinin “Görev ve yetkileri” başlıklı 18’inci maddesinin birinci fıkrasında; “UKOME, büyükşehir içindeki kara, deniz, göl, nehir, kanal ve demiryolu üzerinde her türlü taşımacılık hizmetlerinin koordinasyon içinde yürütülmesini sağlamak üzere; ulaşım, trafik ve toplu taşıma konularında üst düzeyde yönlendirici karar alma, uygulama, uygulatma ve ilgili mevzuattaki usulüne göre gereken tesisleri kurma, kurdurma ve işletme hak ve yetkilerine haizdir.

[…].” 8. 4736 sayılı Kamu Kurum ve Kuruluşlarının Ürettikleri Mal ve Hizmet Tarifeleri İle Bazı

Kanunlarda Değişiklik Yapılması Hakkında Kanun’un 1’inci maddesinin sekizinci fıkrasında; “İkinci ve üçüncü fıkra hükümleri kapsamında hizmet verecek toplu taşıma araçları, toplu taşıma hizmetlerinin kapsamı ile bu hizmetlerden ücretsiz ve indirimli yararlanmaya ilişkin usul ve esaslar, Maliye, Ulaştırma, Denizcilik ve Haberleşme, İçişleri, Çevre ve Şehircilik ile Çalışma ve Sosyal Güvenlik bakanlıklarının görüşleri alınmak suretiyle Aile ve Sosyal Politikalar Bakanlığı tarafından çıkarılan yönetmelikle düzenlenir.” 9. Ücretsiz veya İndirimli Seyahat Kartları Yönetmeliği’nin “Ücretsiz veya indirimli seyahat hakkının kullanımı” başlıklı 6’ncı maddesinin ikinci ve üçüncü fıkralarında; “(2) Toplu taşıma araçlarından ücretsiz veya indirimli yararlanma amacıyla birinci fıkrada belirtilen belgelerin ibraz edilmesi halinde, ücretsiz veya indirimli seyahat hakkı herhangi bir gerekçeyle engellenemez. (3) Kişiler, birinci fıkrada belirtilen belgeleri ibraz etmek suretiyle toplu taşıma araçlarından ücretsiz veya indirimli yararlandırılır. Toplu taşıma hizmetini sunan kurum ve kuruluşlar ile belediyeler, ücretsiz veya indirimli seyahat hakkının kullanılması ile ilgili kolaylaştırıcı tedbirler alır.” hükümleri yer almaktadır.

IV. KAMU DENETÇİSİ CELİLE ÖZLEM TUNÇAK’IN KAMU BAŞDENETÇİSİ’NE ÖNERİSİ

10. Başvurucunun iddiaları, idarenin konu ile ilgili açıklamaları, ilgili mevzuat ve tüm dosya kapsamı birlikte değerlendirildiğinde başvuru konusuna ilişkin “Tavsiye Karar Önerisi” Kamu Başdenetçisine sunulmuştur.

V. DEĞERLENDİRME VE GEREKÇE

A. Hukuka, Hakkaniyete ve İnsan Haklarına Uygunluk Yönünden Değerlendirme 11. Başvuran, %45 engelli sağlık raporuna istinaden Van Büyükşehir Belediyesi tarafından verilen belediye otobüslerinde geçerli ücretsiz ulaşım kartı olduğunu, her yıl söz konusu kartın vizeleme işlemleri için ücret talep edildiğini belirterek vizeleme ücreti talep edilmemesini talep etmektedir.

12. İlgili idare tarafından, 12.07.2017 tarihinde ASİS Elektronik ve Bilişim Sistemleri A.Ş. ile / ihale kayıt numarası ile Elektronik Ücret Toplama Sistemi (EÜTS) Hizmet Alım İşi sözleşmesi yapıldığı, İhale Sözleşmesinin 9 ve 12. maddeleri uyarınca ücretlerdeki artış oranlarının Ulaşım Koordinasyon

Merkezi (UKOME) tarafından belirleneceğinin düzenlendiği, buna istinaden yüklenici ASİS Elektronik ve

Bilişim Sistemleri A.Ş. tarafından temin edilen ulaşım kartlarının yurt dışından döviz karşılığı temin edilmesi ve döviz kurlarında yaşanan artışlar nedeniyle Akıllı Ulaşım Kartlarının birim fiyatlarının artırılması talep edildiği, 07.02.2024 tarih ve / numaralı Van Büyükşehir Belediye Başkanlığı

UKOME toplantısında halihazırda 10 TL olan vizeleme ücretinin 20 TL olarak belirlendiği anlaşılmaktadır.

13. Başvuru konusunun incelenmesi sürecinde başvuran tarafından sunulan belgeler ve açıklamalar neticesinde, başvuranın 31.12.2024 tarihine kadar geçerli 5 yıllık sağlık kurulu engelli raporu bulunduğu, buna rağmen her sene vizeleme yapması gerektiği; aksi taktirde kartın geçersiz hale geldiği, bununla birlikte vizelemenin merkezde yapıldığı, kendisinin ise merkeze uzak olan bir ilçede ikamet etmesinden kaynaklı vizeleme yapılan merkeze ulaşımının zor olduğu tespitinin yapıldığı; bu bağlamda, başvuranın asıl talebinin her sene vizelemeye gerek kalmaksızın sağlık kurulu raporu süresi boyunca engelli kartını kullanmayı talep ettiği anlaşılmaktadır.

14. Engellilerin ulaşım hakkı, ulusal ve uluslararası hukuk normları tarafından güvence altına alınmış bir temel hak ve özgürlüktür. Bu hak, engelli bireylerin toplumsal yaşama tam ve etkin bir şekilde katılımını sağlamak amacıyla düzenlenmiştir. Engellilerin ulaşım hakkı, onların fiziksel, duygusal ve sosyal ihtiyaçlarını karşılayacak şekilde erişilebilir ve engelsiz bir ulaşım sisteminin sağlanmasını öngörür. Bu hak, engelli bireylerin toplum içinde eşit fırsatlara sahip olmalarını ve yaşamın her alanına katılma hakkını güvence altına alır. Ulusal yasal düzenlemeler ve uluslararası sözleşmeler, engelli bireylerin ulaşım hakkını sağlamak için çeşitli tedbirlerin alınmasını ve engellerin ortadan kaldırılmasını öngörmektedir. Bu kapsamda, kamu ve özel sektörün engelli bireylere erişilebilir ve kullanılabilir ulaşım imkanları sunması gerekmektedir. Engelli bireylerin toplu taşıma araçlarına, yol ve kaldırımlara, binalara ve diğer ulaşım altyapılarına erişiminin sağlanması, ulaşım hakkının etkin bir şekilde kullanılmasını temin eder. Ayrıca, engelli bireylerin bireysel ihtiyaçlarına uygun destek ve hizmetlerin sunulması da ulaşım hakkının güvencesi altındadır. Bu, engelli bireylerin kendi tercihlerine ve ihtiyaçlarına göre uygun ve erişilebilir ulaşım modlarına erişimlerini sağlamak için gereklidir. Engelli bireylerin ulaşım hakkının korunması ve desteklenmesi, ayrımcılığın önlenmesi ve toplumsal dahil etmenin sağlanması açısından büyük öneme sahiptir. Bu hak, engelli bireylerin insan haklarına saygı ve eşitlik ilkesi doğrultusunda yaşama katılımını güvence altına alarak adaletli bir toplumun oluşturulmasına katkı sağlar.

15. Ancak diğer taraftan, engellilere hak tanıyan yasal düzenlemelerin ve politikaların varlığına rağmen, bu hakların etkin bir şekilde kullanılmasını zorlaştıran birçok engel bulunmaktadır. Bu durum, adalet ve eşitlik ilkesinin ve engellilerin haklarının ihlal edilmesine neden olmaktadır. Engelli bireylerin toplumsal yaşama katılımlarını engelleyebilecek her türlü engelin kaldırılması ve ayrımcılığın önlenmesi, hukukun üstünlüğü ilkesi çerçevesinde bir zorunluluktur. Bu nedenle haklar verilirken, engellilere yönelik ayrımcılığı önlemek ve toplumsal uyumlarını desteklemek için etkili önlemler alınmalı, hakkın kullanımı kolaylaştırılmalıdır. Alınacak önlemler, engelli bireylerin ihtiyaçlarını ve gereksinimlerini karşılayacak şekilde tasarlanmalıdır.

/

16. Başvuruya konu somut olay özelinde, her ne kadar idarenin engelli bireylere ulaşımda kolaylık sağlanması amacıyla düzenlendiği anlaşılan kartlarla ilgili her sene vizeleme yapılmasının zorunlu kılınması uygulamasının amacının usulsüz kullanımların önüne geçmek olduğu anlaşılmakla birlikte söz konusu uygulamanın aynı zamanda zorluklara yol açabileceği değerlendirilmektedir. Şöyle ki başvuranın beyanlarında da belirtildiği üzere engelli bireylerin kamu hizmetlerine erişimini kolaylaştırmak için düzenlenen kartların sürekli olarak yenilenmesinin zorunlu tutulmasına yönelik idare uygulamasının engelli bireylerin toplumsal uyum süreçlerini desteklemek yerine haklarını kullanmaları sürecini makul olmayan bir şekilde zorlaştırabileceği ve karmaşıklaştırabileceği; dolayısıyla uygulamanın engelli bireylerin haklarına erişimini engelleyebileceği görülmektedir.

17. Yukarıda yapılan açıklamalar ve dosya kapsamına göre, başvurunun her yıl yapılması zorunlu kılınan vizeleme işlemine itiraz niteliğinde olduğu anlaşılmakta, bu bağlamda bazı yerel yönetim uygulamalarında görüldüğü üzere ilgili yerel yönetimlerin engelli otobüs kartlarını sağlık kurulu raporu süresi boyunca vize yenileme işlemine tabii tutmadığı, bu uygulamanın hem kartın usulsüz kullanımların önüne geçtiği hem de engelli bireylerin ulaşım hakkı açısından mağduriyetine neden olmadığı, bu uygulamanın iyi bir uygulama örneği olabileceği göz önünde bulundurulduğunda idarenin usulsüz kullanımların önüne geçme amacıyla uygulamasının anlaşılabilir olduğu ancak sağlık kurulu raporu süresi göz önünde bulundurulmadan her yıl ücretli vizeleme işlemini zorunlu tutmasının makul olmadığı bu nedenle engelli bireylerin haklarını korumak için daha uygun alternatiflerin değerlendirilmesi gerektiği sonuç ve kanaatine varılmıştır.

B. İyi Yönetim İlkeleri Yönünden Değerlendirme 18. İyi yönetim ilkelerine 28.03.2013 tarihli ve 28601 mükerrer sayılı Resmi Gazetede yayımlanan Kamu

Denetçiliği Kurumu Kanununun Uygulanmasına İlişkin Usul ve Esaslar Hakkında Yönetmeliğin “İyi yönetim ilkeleri” başlıklı 6 ncı maddesinde yer verilmiş olup, İdarenin; “karara karşı başvuru yollarının gösterilmesi” ilkesine uymadığı tespit edildiğinden, bahse konu ilkeye uygun davranması önerilmektedir.

VI. HAK ARAMA ÖZGÜRLÜĞÜNE İLİŞKİN AÇIKLAMA

19. 14.06.2012 tarihli ve 6328 sayılı Kamu Denetçiliği Kurumu Kanununun 17 nci maddesinin sekizinci fıkrasına göre, Kamu Denetçiliği Kurumuna dava açma süresi içinde yapılan başvuru işlemeye başlamış olan dava açma süresini durdurmakta olup, 14.06.2012 tarihli ve 6328 sayılı Kamu Denetçiliği Kurumu

Kanununun 21 inci maddesinin ikinci fıkrası uyarınca, bu Tavsiye Kararının idareye tebliğ tarihinden itibaren 30 gün içinde idare tarafından herhangi bir eylem ya da işlem tesis edilmezse (varsa) dava açma süresinden kalan süre işlemeye devam edecek olup Van İdare Mahkemelerinde yargı yolu açıktır.

VII. KARAR

Açıklanan gerekçelerle, BAŞVURUNUN KABULÜNE, Yukarıda açıklanan gerekçelerle;

Başvuranın engelli otobüs kartının her yıl zorunlu vizeleme işlemine itirazı niteliğindeki başvurusunun, engellilere tanınan haklarının etkin ve eksizsiz kullanılabilmesi için engelli otobüs kartlarının sağlık kurulu raporu süresi boyunca vize yenileme işlemine gerek olmadığı ücretsiz ve daha uygun alternatiflerin değerlendirilmesi hususunda VAN BÜYÜKŞEHİR BELEDİYESİ BAŞKANLIĞINA TAVSİYEDE

BULUNULMASINA,

6328 sayılı Kamu Denetçiliği Kurumu Kanununun 20 nci maddesinin üçüncü fıkrası uyarınca, Van

Büyükşehir Belediyesi Başkanlığınca bu karar üzerine tesis edilecek işlemin otuz gün içinde başvurana ve Kurumumuza bildirilmesinin zorunlu olduğunun idareye hatırlatılmasına, Kararın BAŞVURANA ve VAN BÜYÜKŞEHİR BELEDİYESİ BAŞKANLIĞINA tebliğine, Türkiye Cumhuriyeti Kamu Başdenetçisince karar verildi.

Şeref MALKOÇ

Kamu Başdenetçisi

/