65 yaş ve üzeri vatandaşların şehir içi toplu taşıma hizmetlerinden ücretsiz yararlanması için ek ücret talep edilmemesi talebi (KDK)

  • Kamu Kurumları ve Şirketleri | Mevzuat ve Hukuk

ÖZET: Şikâyetçi, 65 yaş ve üzeri bireylerin Manisa Büyükşehir Belediyesi tarafından sağlanan Manisa Kart ile şehir içi toplu taşıma hizmetlerinden ücretsiz yararlanma hakkını kullanmak istediğinde, kartını vize ettirmesi gerektiği ve bunun için 10 TL ücret talep edildiği yönündeki durumu Kamu Denetçiliği Kurumu’na iletmiştir. Şikâyetçi, bu uygulamanın hukuka aykırı olduğunu belirterek, vize ücreti ödenmeksizin sadece nüfus cüzdanıyla seyahat edebilmesi için tavsiye kararı verilmesini talep etmiştir.

Manisa Büyükşehir Belediyesi, 5216 sayılı Büyükşehir Belediyesi Kanunu çerçevesinde ulaşım hizmetlerini düzenleme yetkisine sahiptir. Ancak, 65 yaş ve üzeri bireylerin ücretsiz seyahat hakkının sadece nüfus cüzdanıyla kullanılabileceği, ek belgeler veya ücret talep edilmesinin hukuka aykırı olduğu belirtilmiştir. Kamu Denetçiliği Kurumu, bu durumun, yaşlı bireylerin haklarını ihlal ettiğine ve pozitif ayrımcılık ilkesine aykırı olduğuna karar vermiştir.

Sonuç olarak, Manisa Büyükşehir Belediyesi’ne, 65 yaş ve üzeri vatandaşların ücretsiz toplu taşıma hizmetinden yararlanabilmesi için yalnızca nüfus cüzdanı ibraz etmelerinin yeterli olacağı bir uygulama geliştirmesi tavsiye edilmiştir. İdarenin bu karara uyması ve gerekli düzenlemeleri yapması için 30 gün süre verilmiştir.

TÜRKİYE BÜYÜK MİLLET MECLİSİ KAMU DENETÇİLİĞİ KURUMU (OMBUDSMANLIK)

SAYI : 2020/77034-S.20.83761

BAŞVURU NO : 2020/63944

KARAR TARİHİ : 18/09/2020

TAVSİYE KARARI

BAŞVURUYA KONU İDARE : Manisa Büyükşehir Belediye Başkanlığı

BAŞVURUNUN KONUSU : Şikâyetçinin, şehir içi toplu ulaşım araçlarıyla ücretsiz seyahat etmek için daha önceden aldığı Manisa Kart’ı, 2020 yılında vize ettirmemesi ve bu işlem için tarafından ücret istenmemesi yönünde Tavsiye Kararı verilmesine ilişkin talebi hakkındadır.

BAŞVURU TARİHİ : 01/06/2020

I. BAŞVURANIN İDDİA VE TALEPLERİ

1. Şikâyetçi, 65 yaş ve üstünde kişilerin Manisa Büyükşehir Belediye Başkanlığından alınan

Manisa Kart’la şehir içi toplu taşıma hizmetlerinden ücretsiz olarak faydalanabildiğini, 04/03/2020 tarihinde bahsi geçen kartını göstererek otobüse binmek istediğinde “Kartını vize ettirmesi gerektiği yoksa otobüse binemeyeceğinin” söylendiğini, vize için ilgili idareye başvurduğunda kendisinden 10 TL ücret istendiğini, ilgili İdarece kendisinden vize ücreti istemesinin; ilgili mevzuat hükümlerine ve ayrıca Anayasa Mahkemesi, Danıştay ve Kamu

Denetçiliği Kurumu kararlarına aykırı olduğunu iddia ederek, şehir içi toplu ulaşım araçlarıyla ücretsiz seyahat etmek için daha önceden aldığı Manisa Kart’ı, 2020 yılında vize ettirmemesi ve bu işlem için tarafından ücret istenmemesi yönünde Tavsiye Kararı verilmesini talep etmektedir.

II. İDARELERİN BAŞVURUYA İLİŞKİN AÇIKLAMALARI

2. Manisa Büyükşehir Belediye Başkanlığının 11/08/2020 tarihli ve sayılı cevabi yazısı ve eklerinde özetle;

2.1. 5216 Sayılı Büyükşehir Belediyesi Kanununun, 7 nci maddesinin (f) bendinde; büyükşehir belediyesinin görevleri arasında, “Büyükşehir ulaşım ana plânını yapmak veya yaptırmak ve uygulamak; ulaşım ve toplu taşıma hizmetlerini plânlamak ve koordinasyonu sağlamak; kara, deniz, su ve demiryolu üzerinde işletilen her türlü servis ve toplu taşıma araçları ile taksi sayılarını, bilet ücret ve tarifelerini, zaman ve güzergâhlarım belirlemek; durak yerleri ile karayolu, yol, cadde, sokak, meydan ve benzeri yerler üzerinde araç park yerlerini tespit etmek ve işletmek, işlettirmek veya kiraya vermek; kanunların belediyelere verdiği trafik düzenlemesinin gerektirdiği bütün işleri yürütmek” hususunun belirtildiği,

2.2. Yine aynı Kanunun 9 uncu maddesi uyarınca, büyükşehir belediyesine verilen ulaşımla ilgili görevlerin koordinasyon içinde yürütülmesini sağlamak üzere; ulaşım, trafik ve toplu taşıma konularında üst düzeyde yönlendirici karar alma, uygulama, uygulatma görevlerinde

UKOME’lerin yetkili kılındığı,

2.3. Bu bağlamda; İdareleri tarafından Manisa Ulaşım Ana Planı hazırlanarak, daha emniyetli, daha konforlu, engelli erişimine uygun araçlar ile denetimli, etkin ve kaliteli toplu taşıma hizmeti verilmesi amaçlandığı, Manisa Ulaşım Ana Planı kapsamında, toplu taşıma kullanan vatandaşların yoğunlukları ve tercihleri doğrultusunda hat, güzergah ve ücret düzenlemeleri yapılarak optimizasyon çalışmaları tamamlandığı ve hizmete başlandığı, ayrıca, Ulaşım Dairesi

Başkanlıkları tarafından, toplu taşıma iyileştirme çalışmalarının devam ettirildiği, gelişen durumlar ve talepler doğrultusunda düzenlemeler yapıldığı,

2.4. 13/12/2016 tarih ve 2016/120 sayılı UKOME Kararının 38. sayfasında vize ücret tarifelerine yer verildiği, bu karar göre 01/01/2017 tarihinden itibaren Manisa Büyükşehir

Belediyesi sınırları içerisinde kişiselleştirilmiş Manisa Kart kullanan vatandaşların, kartlarını her yıl vize ettirmesi gerektiği, bu kararla mevcut kullanılan kartların yanlış kullanıma mahal vermemesinin amaçlandığı hususlarına yer verilmiştir.

3. Kurumumuza benzer bir konuda yapılan (2016/1053 no.lu) başvuru kapsamında, Aile, Çalışma ve Sosyal Hizmetler Bakanlığından görüş istenilmiş olup, adı geçen Bakanlığın, Engelli ve Yaşlı Hizmetleri Genel Müdürlüğünün 21/04/2016 tarih ve 52285 sayılı yazısı ile Basın ve Halka İlişkiler Müşavirliğinin 28/04/2016 tarih ve 54999 sayılı yazılarında özete;

3.1. 12/07/2013 tarihinde 6495 sayılı Kanunla 4736 sayılı Kamu Kurum ve Kuruluşlarının

Ürettikleri Mal ve Hizmet Tarifeleri ile Bazı Kanunlarda Değişiklik Yapılması Hakkında

Kanunda yapılan değişiklikle 65 yaşın üstündeki vatandaşlara demiryolları ve denizyollarının şehir içi hatları ile belediyelere, belediyeler tarafından kurulan şirketlere, birlik, müessese ve işletmelere veya belediyeler tarafından yetki verilen özel şahıs ya da şirketlere ait şehir içi toplu taşıma hizmetlerinden ücretsiz olarak yararlanma hakkı getirildiği, ücretsiz seyahat hakkından yararlanmaya ilişkin usul ve esasların Ücretsiz veya İndirimli Seyahat Kartları Yönetmeliği ile belirlenmiş olduğu ve ilgili Yönetmeliğin 04/03/2014 tarihli ve 28931 sayılı Resmi Gazete’de yayımlanarak yürürlüğe girdiği,

3.2. Anılan Yönetmeliğin 6 ncı maddesinin birinci fıkrasının (c) bendinde belirtildiği üzere söz konusu hakkın kullanımı için nüfus cüzdanının yeterli olduğu,

3.3. 4736 sayılı Kanunun birinci maddesiyle ücretsiz seyahat hakkı tanınan vatandaşların bu haklarını tüm Türkiye’de kullanabilmelerinin sağlandığı ve bölgesel veya yerel sınırlamalara gidilmediği,

3.4. Bu kapsamda, ücretsiz seyahat hakkının kullanımına ilişkin olarak, akıllı kart vb.

kolaylaştırıcı tedbirlerin kullanımının faydalı olabileceği, ancak il dışından gelen engelli ve yaşlı bireylerin bu haktan yararlanmasına engel olunmaması için bu hakkın kullanımının sadece akıllı kart vb. uygulamalarla sınırlandırılmasının Kanuna ve Yönetmelik ile öngörülen çerçeveye uygun olmadığı,

3.5. Ücretsiz seyahat hakkının kullanımı ile ilgili mağduriyetlere sebebiyet verecek uygulamalardan kaçınarak, yetki sınırları içinde yaşasın ya da yaşamasın tüm vatandaşların söz konusu haktan eşit bir şekilde yararlanması için gerekli tedbirlerin alınmasının gerektiği, aksi halde 4736 sayılı Kanunun 1 inci maddesinin yedinci fıkrasında yer alan, “İlgili kurumlar, belediyeler ile belediyeler tarafından yetki verilen özel şahıs ya da şirketler, ücretsiz ve indirimli seyahat hakkının kullanılması ile ilgili olarak gerekli tedbirleri alırlar. Ücretsiz veya indirimli seyahat hakkının kullandırılmaması hâlinde bu haktan faydalandırılmayan her kişi için toplu taşıma aracının tarifesi üzerinden elli tam bilet bedeli tutarında idari para cezası mülki idare amiri tarafından uygulanır. Bu maddeye göre verilecek idari para cezaları tebliğinden itibaren bir ay içinde ödenir.” hükmünün uygulanması gerektiği,

3.6. Her ne suretle olursa olsun 65 yaş ve üzeri vatandaşlar ücretsiz veya indirimli seyahat hakkından nüfus cüzdanları ile faydalanabilmesinin gerektiği ve bu hususta ek bir düzenlemeye ihtiyaç bulunmadığı, vatandaşları bu haktan faydalandırmayan veya farklı bir belge ibrazını zorunlu görenler hakkında Kanunun idari para cezasına ilişkin hükümlerinin uygulanabileceği hususları belirtilmiştir.

4. Kurumumuza benzer bir konuda yapılan (2019/14681 no.lu) başvuru kapsamında, Türkiye Belediyeler Birliğinden görüş istenilmiş olup, adı geçen Birliğin 12/11/2019 tarihli ve 17771 sayılı yazılarında özete;

4.1 4736 sayılı Kamu Kurum ve Kuruluşlarının Ürettikleri Mal ve Hizmet Tarifeleri ile Bazı

Kanunlarda Değişiklik Yapılması Hakkında Kanunun 1 inci maddesinde konuyla ilgili kanuni düzenlemelere yer verildiği,

4.2. Ücretsiz veya İndirimli Seyahat Kartları Yönetmeliğinin 4 üncü maddesinde ücretsiz seyahat hakkından yararlanacak kişilerin sayıldığı, 5 inci maddesinde de 60 yaş ve üzeri bireylerin ücretsiz veya indirimli yolculuk hakkından bahsedildiği, Yönetmeliğin “Ücretsiz veya indirimli seyahat hakkının kullanımı” başlıklı 6 ncı maddesinde ikili bir ayrım yapılarak

4 üncü maddede sayılanlar bakımından Seyahat Kartı ve Engelliler İçin Kimlik Kartı ile engel

oranının yer aldığı nüfus cüzdanının kullanılacağının düzenlendiği, buna karşılık 5 inci madde kapsamında kalan 65 yaş ve üzeri için nüfus cüzdanının kullanılacağı belirtildiği, aynı maddenin 2 nci fıkrasında, toplu taşıma araçlarından ücretsiz veya indirimli yararlanma amacıyla 1 inci fıkrada belirtilen belgelerin ibraz edilmesi halinde, ücretsiz veya indirimli seyahat hakkının herhangi bir gerekçeyle engellenemeyeceğinin düzenlendiği,

4.3. Türkiye Belediyeler Birliği Ulaşım Komisyonu üyelerinden edinilen bilgiye göre; belediyelerin toplu taşıma hat, araç sayısı/saati ve ücret tarifesi, ücretsiz biniş ödemelerinin planlanması ve hesaplanmasının etkin ve verimli bir şekilde yapılabilesi için elektronik ödeme sistemlerindeki biniş sayılarından yararlandıkları, bu nedenle 65 yaş ve üzeri yolculardan da seyahat kartı temin etmelerinin istendiğinin anlaşıldığı,

4.4. Yapılan açıklamalara göre, 65 yaş ve üzeri yolcuların toplu taşıma hizmetinden ücretsiz yararlanmaları konusunda belediyeye takdir yetkisi verilmediği, bu hakkın kullanımının ilave ücret ödenmesine bağlanamayacağı,

4.5. 65 yaş ve üzeri kişiler için ücretsiz seyahat hakkının kullanımında seyahat kartına ihtiyaç bulunmadığı ve nüfus cüzdanının yeterli olduğu değerlendirilmekle birlikte belediyelerin seyahat kartı geçişlerini planlama amacıyla kullandığı, seyahat kartının tahrif ve sahtecilikten korumak maksadıyla güvenlik unsurlarını taşıması nedeniyle kullanımında belediyelerce tereddüt edilmediği, ücretsiz taşıma hakkına sahip bir kısım yolcu için seyahat kartı, diğerleri için nüfus cüzdanı öngörülmesinin, belediyelerin elektronik sistemleri için sorun alanı oluşturduğu, toplu taşıma şoförlerinin yolcu binişleri sırasında kimlikten yaş hesaplaması yapmasının ve bu binişlerin çetelesini tutmasının uygulanabilir olmadığının dikkate alınması gerektiği açıklamalarına yer verilmiştir.

III. İLGİLİ MEVZUAT

5. Türkiye Cumhuriyeti Anayasasının, “Cumhuriyetin nitelikleri” başlıklı 2 nci maddesinde; “Türkiye Cumhuriyeti, … sosyal bir hukuk Devletidir”, “Devletin temel amaç ve görevleri” başlıklı 5 inci maddesinde; “…toplumun refah, huzur ve mutluluğunu sağlamak; … kişinin temel hak ve hürriyetlerini sosyal hukuk devleti ve adalet ilkeleriyle bağdaşmayacak surette sınırlayan siyasal, ekonomik ve sosyal engelleri kaldırmaya, …

çalışmaktır …”, “Kanun önünde eşitlik” başlıklı 10 uncu maddesinde; “… Çocuklar, yaşlılar, özürlüler, harp ve vazife şehitlerinin dul ve yetimleri ile malul ve gaziler için alınacak tedbirler eşitlik ilkesine aykırı sayılmaz.”, “Dilekçe, bilgi edinme ve kamu denetçisine başvurma hakkı” başlıklı 74 üncü maddesinde; “Vatandaşlar… kendileriyle veya kamu ile ilgili dilek ve şikâyetleri hakkında, yetkili makamlara ve Türkiye Büyük Millet Meclisine yazı ile başvurma hakkına sahiptir. … Herkes, bilgi edinme ve kamu denetçisine başvurma hakkına sahiptir. Türkiye Büyük Millet Meclisi Başkanlığına bağlı olarak kurulan Kamu Denetçiliği

Kurumu idarenin işleyişiyle ilgili şikâyetleri inceler.”, “İdarenin bütünlüğü ve kamu tüzelkişiliği” başlıklı 123 üncü maddesinin 1 inci fıkrasında; “İdare, kuruluş ve görevleriyle bir bütündür ve kanunla düzenlenir.”, “Mahalli İdareler” başlıklı 127 nci maddesinde; “…

Mahalli idarelerin kuruluş ve görevleri ile yetkileri, yerinden yönetim ilkesine uygun olarak kanunla düzenlenir. …”,

6. İnsan Hakları ve Temel Özgürlüklerin Korunmasına İlişkin Sözleşmeye Ek 1 No.lu

Protokolün “Mülkiyetin Korunması” başlıklı 1 inci maddesi; “Her gerçek ve tüzel kişinin mal ve mülk dokunulmazlığına saygı gösterilmesini isteme hakkı vardır. Bir kimse ancak kamu yararı sebebiyle ve yasada öngörülen koşullara ve uluslararası hukukun genel ilkelerine uygun olarak mal ve mülkünden yoksun bırakılabilir. Yukarıdaki hükümler devletlerin mülkiyetin kamu yararına uygun olarak kullanılmasını düzenlemek veya vergilerin ya da başka katkıların veya para cezalarının ödenmesini sağlamak için gerekli gördükleri, yasaları uygulama konusunda sahip oldukları hakka halel getirmez.”, 7. 6328 sayılı Kamu Denetçiliği Kurumu Kanununun “Kurumun görevi” başlıklı 5 inci maddesinde; “Kurum, idarenin işleyişi ile ilgili şikâyet üzerine, idarenin her türlü eylem ve işlemleri ile tutum ve davranışlarını; insan haklarına dayalı adalet anlayışı içinde, hukuka ve hakkaniyete uygunluk yönlerinden incelemek, araştırmak ve idareye önerilerde bulunmakla görevlidir.”,

8. 5216 sayılı Büyükşehir Belediyesi Kanununun, “Büyükşehir ve ilçe belediyelerinin görev ve sorumlulukları” başlıklı 7 nci maddesinde; “Büyükşehir belediyesinin görev, yetki ve sorumlulukları şunlardır: … f) Büyükşehir ulaşım ana plânını yapmak veya yaptırmak ve uygulamak; ulaşım ve toplu taşıma hizmetlerini plânlamak ve koordinasyonu sağlamak; kara, deniz, su ve demiryolu üzerinde işletilen her türlü servis ve toplu taşıma araçları ile taksi sayılarını, bilet ücret ve tarifelerini, zaman ve güzergâhlarını belirlemek; durak yerleri ile karayolu, yol, cadde, sokak, meydan ve benzeri yerler üzerinde araç park yerlerini tespit etmek ve işletmek, işlettirmek veya kiraya vermek; kanunların belediyelere verdiği trafik düzenlemesinin gerektirdiği bütün işleri yürütmek. …”, “Ulaşım hizmetleri” başlıklı 9 uncu maddesinde; “Büyükşehir içindeki kara, deniz, su, göl ve demiryolu üzerindeki her türlü taşımacılık hizmetlerinin koordinasyon içinde yürütülmesi amacıyla büyükşehir belediye başkanı ya da görevlendirdiği kişinin başkanlığında, yönetmelikle belirlenecek kamu kurum ve kuruluşları ile, Türkiye Şoförler ve Otomobilciler Federasyonunun görevlendireceği ilgili odanın temsilcisinin katılacağı Ulaşım Koordinasyon Merkezi kurulur. İlçe belediye başkanları kendi belediyesini ilgilendiren konuların görüşülmesinde koordinasyon merkezlerine üye olarak katılırlar. Ulaşım Koordinasyon Merkezi toplantılarına ayrıca gündemdeki konularla ilgili üye olarak belirlenmeyen ulaşım sektörü ile ilgili kamu kurumu niteliğindeki meslek kuruluşlarından ihtisas meslek odalarının temsilcileri de davet edilerek görüşleri alınır. Bu

Kanun ile büyükşehir belediyesine verilen trafik hizmetlerini plânlama, koordinasyon ve güzergâh belirlemesi ile taksi, dolmuş ve servis araçlarının durak ve araç park yerleri ile sayısının tespitine ilişkin yetkiler ile büyükşehir sınırları dahilinde il trafik komisyonunun yetkileri ulaşım koordinasyon merkezi tarafından kullanılır. Ulaşım koordinasyon merkezi kararları, büyükşehir belediye başkanının onayı ile yürürlüğe girer. Ulaşım koordinasyon merkezi tarafından toplu taşıma ile ilgili alınan kararlar, belediyeler ve bütün kamu kurum ve kuruluşlarıyla ilgililer için bağlayıcıdır. …”,

9. 4736 sayılı Kamu Kurum ve Kuruluşlarının Ürettikleri Mal ve Hizmet Tarifeleri İle

Bazı Kanunlarda Değişiklik Yapılması Hakkında Kanunun, 1 inci maddesinde; “… Türk vatandaşı olan altmış beş yaş ve üzeri kişiler, demiryolları ve denizyollarının şehiriçi hatları ile belediyelere, belediyeler tarafından kurulan şirketlere, birlik, müessese ve işletmelere veya belediyeler tarafından yetki verilen özel şahıs ya da şirketlere ait şehiriçi toplu taşıma hizmetlerinden ücretsiz olarak, demiryolları ve denizyollarının şehirlerarası hatlarından ise

%50 indirimli olarak yararlanırlar. … İlgili kurumlar, belediyeler ile belediyeler tarafından yetki verilen özel şahıs ya da şirketler, ücretsiz ve indirimli seyahat hakkının kullanılması ile ilgili olarak gerekli tedbirleri alırlar. Ücretsiz veya indirimli seyahat hakkının kullandırılmaması hâlinde bu haktan faydalandırılmayan her kişi için toplu taşıma aracının tarifesi üzerinden elli tam bilet bedeli tutarında idari para cezası mülki idare amiri tarafından uygulanır. Bu maddeye göre verilecek idari para cezaları tebliğinden itibaren bir ay içinde ödenir. İkinci ve üçüncü fıkra hükümleri kapsamında hizmet verecek toplu taşıma araçları, toplu taşıma hizmetlerinin kapsamı ile bu hizmetlerden ücretsiz ve indirimli yararlanmaya ilişkin usul ve esaslar, Maliye, Ulaştırma, Denizcilik ve Haberleşme, İçişleri, Çevre ve

Şehircilik ile Çalışma ve Sosyal Güvenlik bakanlıklarının görüşleri alınmak suretiyle Aile ve

Sosyal Politikalar Bakanlığı tarafından çıkarılan yönetmelikle düzenlenir. …”

10. Avrupa Sosyal Şartının Birinci Bölümünün 23 üncü maddesinde; “Her yaşlı insan sosyal korunma hakkına sahiptir.”,

11. Ücretsiz veya İndirimli Seyahat Kartları Yönetmeliğinin,

11.1. “60 yaş ve üstü bireylerin ücretsiz veya indirimli yolculuk hakkı” başlıklı 5 inci maddesinde; “(1) Türk vatandaşı olan altmış beş yaş ve üzeri kişiler, demiryolları ve denizyollarının şehiriçi hatları ile belediyelere, belediyeler tarafından kurulan şirketlere, birlik, müessese ve işletmelere veya belediyeler tarafından yetki verilen özel şahıs ya da şirketlere ait şehir içi toplu taşıma hizmetlerinden ücretsiz olarak yararlanır. …”

11.2. “Ücretsiz veya indirimli seyahat hakkının kullanımı” başlıklı 6 ncı maddesinde; “(1)

Ücretsiz veya indirimli seyahat edebilmek için; … c) 5 inci madde kapsamındakiler için nüfus cüzdanı, kullanılır. (2) Toplu taşıma araçlarından ücretsiz veya indirimli yararlanma amacıyla birinci fıkrada belirtilen belgelerin ibraz edilmesi halinde, ücretsiz veya indirimli seyahat hakkı herhangi bir gerekçeyle engellenemez. (3) Kişiler, birinci fıkrada belirtilen belgeleri ibraz etmek suretiyle toplu taşıma araçlarından ücretsiz veya indirimli yararlandırılır. Toplu taşıma hizmetini sunan kurum ve kuruluşlar ile belediyeler, ücretsiz veya indirimli seyahat hakkının kullanılması ile ilgili kolaylaştırıcı tedbirler alır. …”,

11.3. “İdari ve cezai işlemler” başlıklı 12 nci maddesinde; “(1) İlgili kurumlar, belediyeler ile belediyeler tarafından yetki verilen özel şahıs ya da şirketler, ücretsiz ve indirimli seyahat hakkının kullanılması ile ilgili olarak gerekli tedbirleri alır. (2) Ücretsiz veya indirimli seyahat hakkının kullandırılmaması hâlinde bu haktan faydalandırılmayan her kişi için mülki idare amiri tarafından toplu taşıma aracının tarifesi üzerinden elli tam bilet bedeli tutarında idari para cezası uygulanır. Bu maddeye göre verilecek idari para cezaları tebliğinden itibaren bir ay içinde ödenir ve genel bütçeye gelir kaydedilir.” düzenlemelerine yer verilmiştir.

IV. KAMU DENETÇİSİ HÜSEYİN YÜRÜK’ÜN KAMU BAŞDENETÇİSİ’NE

ÖNERİSİ

12. Şikayetçinin ve Manisa ilinde şehir içi toplu taşıma hizmetini kullanan/kullanacak olan 65 yaş ve üzeri tüm vatandaşların, pozitif ayrımcılığın amacı doğrultusunda herhangi bir (Manisa kart temini, bu kartın her yıl vize ettirilmesi, kart ve vize ücreti ödenmesi vb.) külfete katlanmaksızın toplu taşıma hizmetinden ücretsiz olarak yararlandırılmasının sağlanması ve mağduriyetlerinin giderilmesi için sadece nüfus cüzdanının yeterli olacağı bir uygulamaya geçilmesi ve bu yönde gerekli düzenlemelerin veya iş ve işlemlerin makul sürede yapılması/yaptırılması hususunda, Manisa Büyükşehir Belediye Başkanlığına Tavsiyede

Bulunulması yönünde hazırlanan Tavsiye Karar Önerisi Kamu Başdenetçisi’ne sunulmuştur.

V. DEĞERLENDİRME VE GEREKÇE

A. Hukuka ve Hakkaniyete Uygunluk Yönünden Değerlendirme 13. Şikayetçi, 65 yaş ve üstünde kişilerin Manisa Büyükşehir Belediye Başkanlığından alınan

Manisa Kart’la şehir içi toplu taşıma hizmetlerinden ücretsiz olarak faydalanabildiğini, 04/03/2020 tarihinde bahsi geçen kartını göstererek otobüse binmek istediğinde “Kartını vize ettirmesi gerektiği yoksa otobüse binemeyeceğinin” söylendiğini, vize için ilgili idareye başvurduğunda kendisinden 10 TL ücret istendiğini, ilgili İdarece kendisinden vize ücreti istemesinin; hukuka aykırı olduğunu iddia ederek, şehir içi toplu ulaşım araçlarıyla ücretsiz seyahat etmek için daha önceden aldığı Manisa Kart’ı, 2020 yılında vize ettirmemesi ve bu işlem için tarafından ücret istenmemesi yönünde Tavsiye Kararı verilmesini talep etmektedir.

14. İlgili İdare, 5216 sayılı Büyükşehir Belediyesi Kanununun, 7 nci maddesinin (f) bendi uyarınca ulaşım ve toplu taşıma hizmetlerini yürütülmesinde büyükşehir belediyelerinin görevli ve yetkili olduğu, söz konusu Kanunun 9 uncu maddesi uyarınca, büyükşehir belediyesine verilen ulaşımla ilgili görevlerin koordinasyon içinde yürütülmesini sağlamak üzere; ulaşım, trafik ve toplu taşıma konularında üst düzeyde yönlendirici karar alma, uygulama, uygulatma görevlerinde UKOME’lerin yetkili kılındığı, bu Kanun hükümleri bağlamda; idareleri tarafından Manisa Ulaşım Ana Planı hazırlanarak, daha emniyetli, daha konforlu, engelli erişimine uygun araçlar ile denetimli, etkin ve kaliteli toplu taşıma hizmeti verilmesi amaçlandığı, bahsi geçen Plan kapsamında, toplu taşıma kullanan vatandaşların yoğunlukları ve tercihleri doğrultusunda gerekli çalışmalarının tamamlandığı ve hizmete başlandığı, bu kapsamda 13/12/2016 tarih ve 2016/120 sayılı UKOME Kararıyla vize ücret tarifeleri belirlendiği, bu tarife uyarınca 01/01/2017 tarihinden itibaren Manisa Büyükşehir

Belediyesi sınırları içerisinde kişiselleştirilmiş Manisa Kart kullanan vatandaşların, kartlarını her yıl vize ettirmesi gerektiği ve bu uygulamayla mevcut kullanılan kartların yanlış kullanıma mahal verilmemesinin amaçlandığı hususlarını belirtmiştir.

15. İlgili İdarenin bir önceki paragrafta özetlen cevabi yazısı değerlendirildiğinde¸

İdarenin esas olarak, 13/12/2016 tarih ve 2016/120 sayılı UKOME Kararında yer alan hususları gerekçe göstererek, altmış beş yaş ve üzeri kişilerin kartlarının her yıl vize ettirmesi işleminin hukuku uygun olduğu hususunu ileri sürdüğü anlaşılmıştır. Söz konusu UKOME kararının 38. sayfasında; başvuruya konu edilen ve 65 yaş ve üstü kişiler için verilen Manisa Kartın, kart ücretinin 10 TL olduğu, bu kartın alım tarihinden bir yıl sonra vize ettirilmesi gerektiği ve bu kartın vize ücretinin 10 TL olduğu hususlarının karara bağlandığı tespit edilmiştir.

16. 4736 sayılı Kamu Kurum ve Kuruluşlarının Ürettikleri Mal ve Hizmet Tarifeleri İle Bazı

Kanunlarda Değişiklik Yapılması Hakkında Kanunun, 1 inci maddesinin üçüncü fıkrası ve

Ücretsiz veya İndirimli Seyahat Kartları Yönetmeliğinin 5 inci maddesinin birinci fıkrası uyarınca Türk vatandaşı olan altmış beş yaş ve üzeri kişiler şehir içi toplu taşıma hizmetlerinden ücretsiz olarak yararlanmaktadır.

17. Anılan Yönetmeliğin 6 ncı maddesinin birinci fıkrasında, 65 yaş ve üzeri vatandaşların şehir içi toplu taşıma hizmetinden ücretsiz olarak yararlanmaları kapsamında, bu kişiler tarafından nüfus cüzdanlarının ibraz edilmesi tek şart olarak öngörülmüş bulunmaktadır. Aynı maddenin ikinci fıkrası uyarınca, 65 yaş ve üzeri vatandaşların ücretsiz toplu taşıma hizmetinden yararlanabilmeleri için, söz konusu kişiler tarafından nüfus cüzdanlarının ibraz edilmesi yeterli olarak kabul edilmiş ve her ne sebeple olursa olsun bu kişilerin ücretsiz toplu taşıma hizmetinden yararlanmalarına engel teşkil eder nitelikte bir uygulamanın söz konusu olmayacağı düzenlenmiş bulunmaktadır.

18. Anayasanın 5 inci maddesi uyarınca toplumun refah, huzur ve mutluluğunu sağlamak ve sosyal hukuk devleti ve adalet ilkeleriyle bağdaşmayacak surette kişilerin temel hak ve hürriyetlerini sınırlayan siyasal, ekonomik ve sosyal engelleri kaldırmaya çalışmak devletin amaç ve görevleri arasında kabul edilmektedir. Yine Anayasanın 10 uncu maddesiyle yaşlılara ilişkin olarak alınacak tedbirlerin kanun önünde eşitlik ilkesine halel getirmeyeceği güvence altına alınarak bu kişilere pozitif ayrımcılık kapsamında bir takım ayrıcalıkların tanınabileceği teminat altına alınmış bulunmaktadır. Avrupa Sosyal Şartının Birinci Bölümünün 23 üncü maddesinde de; her yaşlı insanın sosyal korunma hakkına sahip olduğu hususu düzenlenmiş bulunmaktadır.

19. Bir önceki paragrafta vurgulanan her yaşlı insanın sosyal korunma hakkına sahip olduğu ve bu kapsamda yaşlılara ilişkin olarak alınacak tedbirlerin eşitlik ilkesini ihlal etmeyeceği ilkeleri, esasen sosyal devlet ilkesinin gereklerini yerine getirmeye yönelik uygulamalara dayanak teşkil edecek nitelikte hükümler bünyesinde ayrıcalıklı ve öncelikli olarak düzenlenmiş bulunmaktadır. Anayasanın 2 nci maddesi ile Türkiye Cumhuriyetinin sosyal bir hukuk devleti olduğu kabul edilmektedir. Yüksek yargı yerlerinin yerleşmiş içtihatları doğrultusunda da kabul edilen sosyal devlet tanımı ise, vatandaşların sosyal durumlarıyla, refahlarıyla ilgilenen, onlara asgari bir yaşam düzeyi sağlamakla kendini görevli sayan, güçsüzleri güçlüler karşısında koruyarak sosyal adaleti ve toplumsal dengeleri gözeten devlet olarak kabul edilmektedir.

20. Yasa koyucu, gerek toplumun refah ve huzurunu ve gerekse devletin sahip olduğu sosyal niteliğini ve bu nitelik kapsamında göz önünde bulundurulması gereken hassas bir kesimi oluşturan yaşlıların ayrıcalıklı ve öncelikli olarak korunması maksadıyla 65 yaş ve üzeri vatandaşların şehir içi toplu taşımadan ücretsiz olarak yararlanmalarını sağlayacak düzenlemeler yapmış bulunmaktadır. 3 no.lu paragrafta değinilen Aile, Çalışma ve Sosyal

Hizmetler Bakanlığının görüşünde de belirtildiği üzere; bu ayrıcalıklı kesime yönelik ücretsiz toplu taşımaya ilişkin hususları düzenleyen gerek adı geçen Kanunda ve gerekse anılan

Yönetmelikte ücretsiz toplu taşıma hizmetinden yararlanma hakkına ilişkin olarak bölgesel ya da yöresel herhangi bir sınırlama getirilmemiş olup, ülke sınırları dahilinde yaşayan 65 yaş ve üzeri vatandaşların her birinin sadece 65 yaşını doldurmuş olmaları sebebiyle ülke sınırları dahilinde yararlanabileceği genel nitelikte bir düzenleme yapılmış bulunmaktadır. Söz konusu mevzuat düzenlemeleri gereği, 65 yaş ve üzeri her vatandaş sadece nüfus cüzdanını ibraz etmek suretiyle ücretsiz toplu taşıma hizmetinden faydalanabilecektir.

21. Bir önceki paragrafta değinilen mevzuat hükümleri uyarınca, 65 yaş ve üzeri her vatandaşın sadece nüfus cüzdanını ibraz etmek suretiyle ücretsiz toplu taşıma hizmetinden faydalanması ve bu kapsamda toplu taşıma hizmetini sunan Manisa Büyükşehir Belediyesi tarafından

Ücretsiz veya İndirimli Seyahat Kartları Yönetmeliğinin 6 ncı maddesinin üçüncü fıkrası uyarınca ücretsiz seyahat hakkının kullanılması ile ilgili kolaylaştırıcı tedbirlerin alınması gerekirken, adı geçen İdare tarafından, ücretsiz toplu taşıma hizmetinden faydalanma hakkına sahip 65 yaş ve üzeri vatandaşların ücretsiz seyahat hakkını kullanması bakımından söz konusu kişilere ilişkin ücretsiz toplu taşıma hizmetinden yararlanma hakkını düzenleyen ve 9 ve 11 no.lu paragraflarda yer verilen mevzuat hükümlerinde açıkça öngörülmeyen bir takım zorlaştırıcı nitelikte uygulama farklılıkları öngörüldüğü anlaşılmaktadır.

22. Bu doğrultuda, Manisa Büyükşehir Belediyesi yetki sınırları içinde 65 yaş ve üzeri vatandaşların ücretsiz toplu taşıma hizmetinden faydalanılabilmesi için söz konusu kişilerin

Manisa Kart’a sahip olması gerektiği anlaşılmakla birlikte, bu karta başvuru esnasında nüfus cüzdanı, bir adet vesikalık fotoğraf ve kart bedeli olarak 10 TL istenildiği tespit edilmiştir.

(http://www.manulas.com.tr/hizmetler/Kart-Basimi/ Erişim Tarihi:09.09.2020 Saat: 13:17)

Yine 15 no.lu paragrafta değinildiği üzere; bu kartın alım tarihinden bir yıl sonra vize ettirilmesi gerekmekte olup, bu kartın vize ücreti 10 TL’dir. İlgili İdare tarafından öngörülen ancak konuya ilişkin mevzuat hükümlerinde öngörülmemiş bu uygulamaların, belirli bir yaş üzerindeki kimselere tanınan pozitif ayrımcılığa yönelik ücretsiz toplu taşıma hakkını zorlaştıracak niteliğe sahip olduğu hususunda kuşku bulunmamaktadır.

23. Diğer taraftan, başka illerden 65 yaş ve üzeri vatandaşların gezi, resmi veya özel işler vb.

sebeplerle Manisa’ya geldiği/gelebileceği hususları dikkate alındığında, bu kişilerin Manisa

Kart’ı temin etmede (ilgili idareye başvuruda bulunma, fotoğraf ibraz etme, kartın basımını bekleme vb.) bazı güçlükler yaşayabileceği ve geçici bir süre kullanacakları bu kartı çıkartmak için belli bir ücret ödemek zorunda kalacakları açıktır. Bu durum; geçici bir süreliğine

Manisa’ya gelen 65 yaş ve üzeri vatandaşların, belli bir külfete katlanmak suretiyle şehir içi toplu taşıma hizmetinden ücretsiz olarak yararlanabileceği sonucunu ortaya çıkaracaktır.

24. Manisa Büyükşehir Belediyesi tarafından Manisa Kart kullanılması gerekliliği her ne kadar uygulamayı kolaylaştıracak bir tedbir gibi öngörülmüşse de; somut olayda, öngörülen bu uygulama zorunluluğu sebebiyle şikayetçinin ücretsiz seyahat hakkının, Manisa Büyükşehir

Belediyesi tarafından engellenmiş olduğu anlaşılmaktadır. Kaldı ki, şikayetçinin Manisa

Büyükşehir Belediyesi’ne ait toplu taşıma aracında seyahat hakkının engellediğine (Kartını vize ettirmesi halinde otobüse binemeyeceğinin söylendiğine) yönelik iddiada bulunduğu, İdarenin bu iddiayı inkar etmediği gibi bu uygulamanın UKOME kararı uyarınca yapıldığı yönündeki açıklamaları gözetildiğinde, başvuranın beyanının samimi olduğu ve ona itibar etmek gerektiği kanaatine varılmış olup, dosyada da aksi yönde bilgi ve belgeye rastlanılmamıştır. Bu nedenle anılan İdarece, adı geçen Yönetmeliğinin 6 ncı maddesinin ikinci fıkrasıyla güvence altına alınan nüfus cüzdanını ibraz eden 65 yaş ve üzeri vatandaşın ücretsiz seyahat hakkının herhangi bir gerekçeyle engellenemeyeceği ve aynı maddenin üçüncü fıkrasıyla da teminat altına alınan toplu taşıma hizmetini sunan kurum ve kuruluşlar ile belediyelerin, ücretsiz seyahat hakkının kullanılmasıyla ilgili kolaylaştırıcı tedbirleri alacağı hükümleri ihlal edilmiş bulunmaktadır.

25. Ayrıca, başka bir İdare hakkında, aynı konuda daha önce Kurumumuza yapılan 2016/1053 no.lu şikâyet başvurusuyla ilgili olarak Kurumumuzca yapılan inceleme ve araştırma sonucunda; yukarıda değinilen gerekçeler de göz önünde bulundurularak, ilgili İdareye 15/08/2016 tarihli “Tavsiye Kararı” verilmiştir. Söz konusu Tavsiye Kararında; 65 yaş ve üzeri tüm vatandaşların şehir içi toplu taşıma hizmetinden ücretsiz, pozitif ayrımcılığın amacı doğrultusunda herhangi bir külfete katlanmaksızın yararlanmasını sağlayacak niteliğe sahip bulunmayan nüfus cüzdanı dışında ayrıca bir belge ibraz edilmesi gerekliliği ve ilave koşullar öngörülmesi yönünde tezahür eden idarenin işlemlerinde hukuka uygunluk bulunmadığı sonucuna varılmış olup, konuyla ilgili olarak gerekli iş ve işlemleri yapılması hususunda ilgili İdareye Tavsiye’de bulunulmuştur.

26. Şikâyetçinin iddiaları, İdarelerin açıklamaları, ilgili mevzuat hükümleri ile tüm dosya kapsamındaki bilgi ve belgeler birlikte değerlendirildiğinde; Devletin amaç ve görevlerinden birinin de kişilerin hak ve hürriyetlerini sosyal hukuk devleti ve adalet ilkeleriyle bağdaşmayacak surette sınırlayan siyasal, ekonomik ve sosyal engelleri kaldırmaya çalışmak olduğu ve 65 yaş ve üzeri vatandaşların şehir içi toplu taşıma hizmetinden ücretsiz olarak yararlandırılmasına yönelik olarak ücretsiz toplu taşımaya ilişkin hususları düzenleyen Kanun ve Yönetmelik hükümlerinde ücretsiz toplu taşıma hizmetinden yararlanma hakkına bölgesel ya da yöresel herhangi bir sınırlama getirilmemiş olduğu hususları da göz önünde bulundurulduğunda; 65 yaş ve üzeri tüm vatandaşların şehir içi toplu taşıma hizmetinden pozitif ayrımcılığın amacı doğrultusunda herhangi bir külfete katlanmaksızın ücretsiz olarak yararlanmasını sağlayacak niteliğe sahip bulunmayan nüfus cüzdanı dışında ayrıca bir belge ibraz edilmesi gerekliliği ve ilave koşullar öngörülmesi yönünde tezahür eden idarenin işlemlerinde hukuka uygunluk bulunmadığı sonucuna varılmıştır.

B. İyi Yönetim İlkeleri Yönünden Değerlendirme

27. İyi yönetim ilkelerine, 28/03/2013 tarihli ve 28601 mükerrer sayılı Resmi Gazetede yayımlanan Kamu Denetçiliği Kurumu Kanununun Uygulanmasına İlişkin Usul ve Esaslar

Hakkında Yönetmeliğin “İyi yönetim ilkeleri” başlıklı 6 ncı maddesinde yer verilmiştir.

Şikayetçi tarafından Kurumumuza yapılan başvuruda; konuyla ilgili olarak yapılan başvurusuna ilgili İdare tarafından bir cevap verilmediği belirtilmiştir. Kurumumuzca ilgili

İdareden bilgi istenirken, şikâyetçi veya ilde yaşayan diğer kişiler tarafından konuya ilişkin olarak verilen dilekçeler, bu kapsamda verilen cevabi yazılar istenilmiş olmasına rağmen, şikayetçinin başvurularına İdare tarafından verilen herhangi bir cevap Kurumumuza gönderilmemiştir. Bu durumlardan, ilgili İdarenin şikayetçinin başvurularına herhangi bir cevap verilmediği kanaatine varılmıştır. Bu nedenlerle İdarenin, iyi yönetim ilkelerinden “nezaket”, “şeffaflık”, “hesap verilebilirlik”, “makul sürede karar verme” ve “kararın geciktirilmeksizin bildirilmesi” ilkelerine uymadığı tespit edilmiştir. İdarenin söz konusu ilkelere uygun davranması önerilmektedir.

VI. HAK ARAMA ÖZGÜRLÜĞÜNE İLİŞKİN AÇIKLAMA

28. 14/06/2012 tarihli ve 6328 sayılı Kamu Denetçiliği Kurumu Kanununun 21 inci maddesinin ikinci fıkrası uyarınca, bu Tavsiye Kararının idareye tebliğ tarihinden itibaren 30 gün içinde idare tarafından herhangi bir eylem ya da işlem tesis edilmezse (varsa) dava açma süresinden kalan süre işlemeye devam edecek olup Manisa İdare Mahkemelerinde yargı yolu açıktır.

VII. KARAR

Yukarıda açıklanan gerekçe ve dosya kapsamına göre BAŞVURUNUN KABULÜNE;

Şikayetçinin ve Manisa ilinde şehir içi toplu taşıma hizmetini kullanan/kullanacak olan 65 yaş ve üzeri tüm vatandaşların, pozitif ayrımcılığın amacı doğrultusunda herhangi bir (Manisa kart temini, bu kartın her yıl vize ettirilmesi, kart ve vize ücreti ödenmesi vb.) külfete katlanmaksızın toplu taşıma hizmetinden ücretsiz olarak yararlandırılmasının sağlanması ve mağduriyetlerinin giderilmesi için sadece nüfus cüzdanının yeterli olacağı bir uygulamaya geçilmesi ve bu yönde gerekli düzenlemelerin veya iş ve işlemlerin makul sürede yapılması/yaptırılması hususunda, MANİSA BÜYÜKŞEHİR BELEDİYE BAŞKANLIĞINA TAVSİYEDE

BULUNULMASINA,

6328 sayılı Kamu Denetçiliği Kurumu Kanununun 20 nci maddesinin üçüncü fıkrası uyarınca,

MANİSA BÜYÜKŞEHİR BELEDİYE BAŞKANLIĞI tarafından bu karar üzerine tesis edilecek işlemin otuz gün içinde Kurumumuza bildirilmesinin zorunlu olduğuna,

Kararın, MANİSA BÜYÜKŞEHİR BELEDİYE BAŞKANLIĞINA ve ŞİKAYETÇİYE

TEBLİĞ EDİLMESİNE,

Kararın bir örneğinin, bilgi mahiyetinde MANİSA AİLE, ÇALIŞMA ve SOSYAL

HİZMETLER İL MÜDÜRLÜĞÜNE İLETİLMESİNE,

Türkiye Cumhuriyeti Kamu Başdenetçisince karar verildi.

e-imzalıdır

Şeref MALKOÇ

Kamu Başdenetçisi