|
ÖZET: Başvuran, Erzurum’un Şenkaya ilçesinde 2006 yılında meydana gelen heyelan sonrası devlet tarafından kendilerine sağlanan konutların fiyatlarının yüksek olduğunu belirterek, bu fiyatların makul bir seviyeye çekilmesini talep etmiştir. Başvurusunda, 2007-2011 yılları arasında belirlenen inşaat metrekare birim maliyetleri ile kendisine bildirilen konut maliyetinin üç katı kadar olduğunu ifade etmiştir. Ayrıca, konutların altyapı hizmetlerinin devlet tarafından karşılanması gerektiğini ve kendilerine ulaşan yazıda ödeme yapılmadığı takdirde hak sahipliğinin iptal edileceğinin belirtildiğini vurgulamıştır.
Başbakanlık Afet ve Acil Durum Yönetimi Başkanlığı (AFAD) ve Toplu Konut İdaresi Başkanlığı (TOKİ) tarafından yapılan açıklamalarda, konutların maliyetinin belirlenmesinde altyapı ve arsa maliyetlerinin dikkate alınmadığı, borçlanma işlemlerinin 20 yıl vadeli ve faizsiz olduğu belirtilmiştir. İlgili mevzuat çerçevesinde, başvuranın talebinin reddedilmesi yönünde bir karar önerisi hazırlanmış ve bu öneri Kamu Başdenetçisi’ne sunulmuştur. Sonuç olarak, başvuranın konut fiyatlarının makul bir rakama düşürülmesi talebi reddedilmiş; ancak, talep sahiplerine imzalatılan taahhütnamelerde daha açıklayıcı bilgilerin sağlanması ve bireylerin hak arama özgürlüklerini kısıtlayıcı hükümlerin yer almaması için gerekli değişikliklerin yapılması tavsiye edilmiştir. |
TÜRKİYE BÜYÜK MİLLET MECLİSİ KAMU DENETÇİLİĞİ KURUMU (OMBUDSMANLIK)
: 95802452-101.07.06-E.
SAYI
:
BAŞVURU NO
KARAR TARİHİ
KISMEN TAVSİYE KISMEN RET KARARI
BAŞVURAN
BAŞVURU VEKİLİ/ TEMSİLCİSİ
BAŞVURUYA KONU İDARE Başbakanlık Afet ve Acil Dunun Yönetimi
Başkanlığı
Başbakanlık Toplu Konut İdaresi Başkanlığı
BAŞVURUNUN KONUSU Afetzede olması nedeniyle hak sahibi olarak edindiği konutların fiyatının makul bir tutara çekilınesi talebi hakkındadır.
BAŞVURU TARİHİ 27.2.2017
I. BAŞVURANIN İDDİA VE TALEPLERİ
1) Başvman; Erztmım İli Şenkaya İlçesi – köyünde 2006 yılında meydana gelen heyelan
nedeniyle Başbakanlık Afet ve Acil Dm1ım Yönetimi Başkanlığı’nca (AFAD) köyün başka bir yere taşınmasına karar verildiğini, köyde yaşayan vatandaşların devletin kendilerine en uygun fiyatlardan konut sağlayacağını düşünmesi neticesinde kendilerine verilen boş belgelere 19/03/2007 tarihinde imza attıklarını, söz konusu yıllar için Bayındırlık Bakanlığı’nın belirlediği inşaat metı-ekare birim maliyetinin yıllar itibariyle 2007 yılı için 375 TL, 2008 yılı için 399 TL, 2009 yılı için 499 TL, 2010 yılı 448 TL, 2011 yılı için 482 TL olduğunu, 300 metrekare arsa üzerinde inşa edilen 69 metrekarelik
42 adet konutun afetzedelere 2011 yılında teslim edildiğini, 2007 yılı için söz konusu metrekare
birim fiyatlarına göre hesaplanan tutarın 25.875 TL olmasının gerektiği, 2013 yılında ellerine ulaşan borçlanma evrağında konutun maliyetinin 87.606 TL olduğunu öğrendiğini, bu rakamın Bayındırlık
Bakanlığı’nın belirlediği tutarın yaklaşık 3 katına tekabül ettiğini, 15/05/1959 tarih ve 7269 sayılı
Ummni Hayata Müessir Afetler Dolayısıyla Alınacak Tedbirlerle Yapılacak Yardımlara Dair Kanuna göre konutların altyapı hizmetinin Devlete ait olduğunu, konutların bedeline faiz-kar payı ödenmeyeceğinin hüküm altına alındığını, 07/12/2016 tarihli kendilerine ulaşan yazıda “15/02/2017 tarihine kadar ödeme yapmamaları halinde hak sahipliğinin iptal edileceğinin beliıtildiğini, akabinde
4 yıllık taksitini yatırdıklarını, bahsi geçen afet konutuna babasının vefatı neticesinde 3 kardeşi ile
1/9 müştereken sahip olduklarını ifade ederek; evin fiyatının makul bir rakama düşürülmesini
Kurumumuzdan talep etmektedir .
II. İDARENİN BAŞVURUYA İLİŞKİN AÇIKLAMALARI
2) Başbakanlık Afet ve Acil Durum Yönetimi Başkanlığı (AFAD) tarafından Kurumumuza
gönderilen 11/ 05/ 2017 tarihli yazıda özetle; söz konusu afet nedeniyle 42 adet konutun yapıldığı, konutların 2011 yılında hak sahibi ailelere teslim edildiği, konut maliyet bedeli olan 87.606 TL’ye altyapı ve arsa maliyetlerinin eklenmediği, konutların kesin borçlanma bedellerinin tahsilatlarının 20 yıl vadeli ve faizsiz, ilk 2 yılı ödemesiz, 18 yılda yıllık eşit taksitler halinde tahsil edildiği, kesin borçlanma hesaplarının 08/ 05/ 2012 tarihinde açıldığı ve 2013 yılında tahsilat işlemlerinin başlatıldığı, bugüne kadar 4 ailenin ödeme yaptığı, hak sahiplerinden 28 ailenin konut maliyet bedellerinde indirim yapılması ve bu talep sonuçlanana kadar tahsilatın durdurulmasını talep ettiklerini ancak talebin reddedildiği ifade edilmiştir .
3) Toplu Konut İdaresi Başkanlığı (TOKİ) tarafından Kurumumuza gönderilen 05/ 07/ 2017 ve
14/ 11/ 2017 tarihli cevabi yazılarda özetle;
3.1) Başvuran tarafından kendilerine teslim edilen konutların metrekare fiyatının Bayındırlık
Bakanlığının açıkladığı inşaat birim maliyetinden çok daha yukarıda olduğu iddia edilmekte ise de, “Mimarlık ve Mühendislik Hizmet Bedelleri Hesabında Kullanılacak 20. Yılı Yaklaşık Birim
Maliyetleri Hakkında Tebliğin Çevre ve Şehircilik Bakanlığınca Mimar ve Mühendislik Hizmetleri
Şartnamesinin “Birim Maliyet” başlıklı 3.2 nolu maddesine istinaden yayınlandığı, ilgili
Şartnamenin ise 2886 sayılı Devlet İhale Kanununun 8 inci maddesine dayanılarak hazırlanarak 16/ 07/ 1985 tarih ve 85/ 9707 sayılı Bakanlar Kurulu Kararına istinaden yürürlüğe girdiği,
3.2) Şartnamenin maddeleri irdelendiğinde; Şartnamenin mimarlık ve mühendislik hizmetlerinin
“hizmet bedellerinin” hesaplanması amacıyla yayınlanıp bir yapının maliyet bedelinin bulunması saikiyle oluşturulmadığı,
3.3) Şartnamede; mimarlık mühendislik hizmet bedellerinin hesabı için belirtilen bazı katsayılarla
tahmini yapı yaklaşık maliyet bedelinin çarpılması sonucu hesaplanacağının ifade edildiği, yani hesaplamada kullanılan yöntem nedeniyle yapının tahmini bir maliyetinin ortaya çıktığı, bir yapının gerçek maliyetinin; arazi topoğrafyası, depremselliği, malzeme ve işçilik kalitesi gibi unsurlar tarafından belirlendiği, bu tür değişkenlerin yok sayılması ile oluşturulacak bir yapı maliyetinin gerçeği yansıtma imkânı bulunmadığı,
3.4) İdarelerinin 4734 sayılı Kamu İhale Kanunu’na tabi olduğu, yapılan tüm ihalelerin 4734 sayılı
Kanun ve ikincil mevzuatta belirtilen usul ve esaslar çerçevesinde hukuka uygun yapıldığı; ayrıca,
4734 sayılı Kamu İhale Kanunu’nun 9 uncu maddesinde genel tanımı ve Yapım İşleri Uygulama
Yönetmeliği’nin 8,9,10 ve 11 inci maddelerinde detaylı tarifi yapılan yapı işlerinin yaklaşık maliyet hesaplamasında, anılan tebliğin kullanılacağına dair bir hüküm bulunmadığı, açıklamalarına yer verilmiştir .
III. İLGİLİ MEVZUAT
4) 18/ 10/ 1982 tarihli ve 2709 sayılı T.C. Anayasasının “Dilekçe, bilgi edinme ve kamu
denetçisine başvurma hakkı” başlıklı 74 üncü maddesinin üçüncü ve dördüncü fıkralarında;
“Herkes, bilgi edinme ve kamu denetçisine başvurma hakkına sahiptir . Türkiye Büyük Millet Meclisi
2 / 9Başkanlığına bağlı olarak kurulan Kamu Denetçiliği Kurumu idarenin işleyişiyle ilgili şikâyetleri
inceler .”
5) 14/ 06/ 2012 tarihli ve 6328 sayılı Kamu Denetçiliği Kurumu Kanununun “Kurumun Görevi”
başlıklı 5 inci maddesinin birinci fıkrasında;
“Kurum, idarenin işleyişiyle ilgili şikâyet üzerine, idarenin her türlü eylem ve işlemleri ile tutum ve davranışlarını; insan haklarına dayalı adalet anlayışı içinde, hukuka ve hakkaniyete uygunluk yönlerinden incelemek, araştırmak ve idareye önerilerde bulunmakla görevlidir .”
6) 15/ 05/ 1959 tarih ve 7269 sayılı Umumi Hayata Müessir Afetler Dolayısıyla Alınacak
Tedbirlerle Yapılacak Yardımlara Dair Kanunun
6.1) 26 ncı maddesinde;
“Bu kanun hükümlerine göre inşa edilecek binalarla yapılacak (Yol, kanalizasyon, su, elektrik gibi)
amme tesisleri İmar ve İskan Bakanlığınca yapılır veya yaptırılır”,
6.2) 27 nci maddesinde;
“İnşa edilecek binalar için yapılacak harcamalar ile, üzerine bina yapılan arsaların bedelleri o binaların maliyetini teşkil eder . Harita alımı, imar planı ve proje düzenlenmesi, araştırma ve gerekli teknik yardım giderleri ile yeniden yapılacak veya tamir edilecek kamuya ait yol, su, elektrik ve kanalizasyon tesisleri giderleri borçlandırmaya tabi tutulmaz . Taşınmaz mal için bu şekilde tespit edilen maliyet bedellerinden sahiplerine ait kıymet belgelerindeki miktarlar çıktıktan sonra, geri kalanı borçlandırmaya esas tutulur . Kıymet belgelerindeki bedellerin fazla olması halinde aradaki fark sahiplerine ödenir .”
6.3) 28 inci maddesinde;
“Bu Kanundan faydalanmak suretiyle inşaat kredisi verilmesini ya da bina yaptırılmasını isteyenlerin, Bayındırlık ve İskân Bakanlığınca yapılacak yardıma ilişkin olarak mahallî ilân tarihinden itibaren iki ay içinde mahallin en büyük mülkî amirine yazılı başvuruda bulunmaları ve taahhütname vermeleri zorunludur . Bayındırlık ve İskân Bakanlığı bu süreyi bir ay uzatmaya yetkilidir . Bu müracaatın yapılmasında ve alınmasında hasar tespit raporlarında yer alan hasar oranlarına bakılmaz . Kamulaştırma sahasındaki bina sahipleri için bu süre kamulaştırma kararının kendilerine bildirilmesi veya ilan tarihinden itibaren hesaplanır . İhale suretiyle yapılacak inşaatlarda ihale tarihinden, emanet usulü ile yapılacak inşaatlarda emanet kararının alınmasından sonra İmar ve İskan Bakanlığınca haklı görülmeyecek bir sebeple taahhüdünden dönenlerden, kusurlarının derecesine göre, 500 liradan 2000 liraya kadar tazminat alınarak fona yatırılır .”
6.4) 29 uncu maddesinde;
“Yıkılan, yanan veya ağır hasara uğrayan veya uğraması muhtemel olan binalarla imar planları gereğince kamulaştırılmasında zorunluluk bulunan yerlerdeki binalarda oturan ailelere hak sahibi olmak şartıyla konut yaptırılır veya kredi verilir .”
6.5) 40 ncı maddesinde;
“Bu Kanuna göre arsa olarak dağıtılan veya üzerinde bina inşa edilen taşınmaz mallar, hak
3 / 9sahiplerine borçlandırma senetleri imza ettirilmek sureti ile verilir . Bayındırlık ve İskan
Bakanlığınca o yerde borçlandırmanın ilanı tarihinden itibaren Bakanlıkça kabul edilebilir mazereti dışında 2 ay içerisinde borçlanmalarını yapmayanlarla, borçlanmasını yapmış olmasına rağmen binayı Bakanlıkça mahallinde yaptırılacak duyurudan itibaren 45 gün içinde teslim almayanların hak sahipliği kendiliğinden sona erer . Bu taşınmaz mallar üzerine, Türkiye Emlak Kredi Bankasının isteği ile, bu banka lehine, tapu dairelerince borçlandırma senetlerine dayanılarak, kanuni ipotek tesis olunur . Konut ve konut inşası ve sair yardımlar için yapılacak borçlandırmalar faizsizdir …
Borçluların hesaplarına tahakkuk ettirilecek faizler, banka ve sigorta işlemleri vergisinden muaftır .
Borçlandırma bedelleri, konut, konut inşası, arsa ve sair yardımlarda en az 20 ve en çok 30… eşit taksitler halinde tahsil edilerek fon hesabına yatırılır . İlk taksit, ihaleli ve emanet işlerinde inşaatların bitirilip hak sahiplerine teslimi tarihinden itibaren … iki yıl sonra başlar . … Vadesinde ödenmeyen taksitlere dair borç, gecikilen her gün için yıllık % 5 gecikme faizi ile tahsil olunur… Üst üste üç yıl taksitini ödemeyenlerin borçları muacceliyet kesbedeceği gibi, borcun tamamı ödenmeden taşınmaz malların başkalarına satılması halinde de borcun tamamı muacceliyet kesbeder . Bu hükmün uygulanmasında maliyet bedelinden yapılan indirimler tekrar borca eklenmek suretiyle hesaba katılır . Özel afet kanunlarına göre yapılan binalar hakkında da bu fıkra hükmü uygulanır .”
7) 05/ 08/ 1985 tarihli Resmi Gazetede yayınlanan 85/ 9707 sayılı Bakanlar Kurulu Kararına
göre kararlaştırılan Mimarlık ve Mühendislik Hizmetleri Şartnamesinin 1 inci maddesinde;
“Bir yapının meydana getirilmesi için mimarlık, inşaat ve elektronik mühendisliği dallarında yapılması gereken hizmetlerin ücretlerinin bu tebliğe istinaden belirlendiği hüküm altına alınmıştır .”
8) 28/ 08/ 1968 tarih ve 12988 sayılı Resmi Gazetede yayınlanan Afet Sebebiyle Hak Sahibi
Olanların Tespiti Hakkındaki Yönetmeliğin 18 inci maddesinde;
“Talep ve taahhütname metninde : “Afet yerinin il, ilçe, bucak, mahalle ve köy itibariyle adı, hak sahibinin kimliği ve adresi, olmuş veya muhtemel afetin türü, talebin mahiyeti ve konusu, kanundan ve ilgili yönetmelikten doğan yükümlülük ve şartlarla İmar ve İskan Bakanlığınca uygulama metodu, yapı tipleri, yapı kısımları ve boyutları, yerleşme yeri, inşaat süresi, borçlandırma şekil ve süresi ve diğer konularda tespit edilecek şartlara ve esaslara uyulacağı belirtilir . Talep ve taahhütname bir tek metin halinde düzenlendikten sonra hak sahibi tarafından imza edilir ve ilgili mahalle ve köy muhtarlığınca tasdik olunur .” hükümleri yer almaktadır .
IV. KAMU DENETÇİSİ YAHYA AKMAN’IN KAMU BAŞDENETÇİSİ’NE ÖNERİSİ
9) Başvuranın iddiaları, idarenin konu ile ilgili açıklamaları, ilgili mevzuat ve tüm dosya kapsamı
birlikte değerlendirildiğinde; tesis edilen işlemde hukuka ve hakkaniyete aykırılık tespit edilemediğinden, başvurunun reddi yönünde hazırlanan “Ret Kararı Önerisi” Kamu Başdenetçisi’ne sunulmuştur .
V. DEĞERLENDİRME VE GEREKÇE
A. Hukuka, Hakkaniyete ve İnsan Haklarına Uygunluk Yönünden Değerlendirme
10) Başvuran özetle; Erzurum İli Şenkaya İlçesi köyünde meydana gelen heyelan nedeniyle
yapılan afet konutlarının fiyatının Çevre ve Şehircilik Bakanlığı’nın belirlediği inşaat metrekare birim maliyetine göre hesaplanan tutardan yüksek olduğunu belirterek evin fiyatının makul bir
4 / 9rakama düşürülmesini talep etmektedir .
11) 7269 sayılı Kanun’un 28 inci maddesinin birinci fıkrasında, bu kanundan faydalanmak suretiyle
inşaat kredisi verilmesini ya da bina yaptırılmasını isteyenlerin, imar ve iskan Bakanlığınca yapılacak yardıma dair o yerde yapılan ilandan itibaren iki ay içinde mahallin en büyük mülkiye amirine yazılı müracaatta bulunmaları ve taahhütname vermeleri, 29 uncu maddesinin birinci fıkrasında, “Yıkılan, yanan veya ağır hasara uğrayan veya uğraması muhtemel olan binalarla imar planları gereğince kamulaştırılmasında zorunluluk bulunan yerlerdeki binalarda oturan ailelere hak sahibi olmak şartıyla konut yaptırılacağı veya kredi verileceği”, 40 ncı maddesinde ise bu Kanuna göre arsa olarak dağıtılan veya üzerinde bina inşa edilen taşınmaz malların, hak sahiplerine borçlandırma senetleri imza ettirilmek suretiyle verileceği, Bayındırlık ve İskan Bakanlığınca o yerde borçlandırmanın ilanı tarihinden itibaren Bakanlıkça kabul edilebilir mazereti dışında 2 ay içerisinde borçlanmalarını yapmayanlarla, borçlanmasını yapmış olmasına rağmen binayı Bakanlıkça mahallinde yaptırılacak duyurudan itibaren 45 gün içinde teslim almayanların hak sahipliğinin kendiliğinden sona ereceği hükümleri düzenlenmiştir .
12) Afet Sebebiyle Hak Sahibi Olanların Tespiti Hakkında Yönetmeliğinde ise, hak sahipliğinin,
afetzedelerin yıkılan veya ağır hasar gören binalarla olan mülkiyet ilişkilerini ve yeniden yapılacak binalardan veya verilecek inşaat kredisinden yararlanabilme durumlarından bahsedilmiş; afet sebebiyle kendilerine ait bulunan konutları yıkılan, yanan ve oturulamayacak derecede ağır hasar gören afetzede ailelerin hak sahibi sayılacağı, bu ailelere yeniden konut yapılacağı veya konut kredisi verileceği düzenlemelerine yer verilmiş; ayrıca, hak sahibi niteliği taşıyanlardan talep ve taahhütname alınmasına ilişkin usul ve esaslara belirlenmiştir .
13) Mezkur yönetmeliğin 18 inci maddesinde ise, talep ve taahhütname metninde “Afet yerinin il,
ilçe, bucak, mahalle ve köy itibariyle adı, hak sahibinin kimliği ve adresi, olmuş veya muhtemel afetin türü, talebin mahiyeti ve konusu, kanundan ve ilgili yönetmelikten doğan yükümlülük ve şartlarla İmar ve İskan Bakanlığınca uygulama metodu, yapı tipleri, yapı kısımları ve boyutları, yerleşme yeri, inşaat süresi, borçlandırma şekil ve süresi ve diğer konularda tespit edilecek şartlara ve esaslara uyulacağının belirtileceği, talep ve taahhütnamenin tek metin halinde düzenlendikten sonra hak sahibi tarafından imza edilip ve ilgili mahalle ve köy muhtarlığınca tasdik olunacağı” hükümlerine yer verilmiştir .
14) Somut olayda, dosya kapsamındaki bilgi ve belgelerin incelenmesinden, afet dolayısıyla yapılan
söz konusu projenin, Afet ve Acil Durum Yönetimi Başkanlığının talebi doğrultusunda ve Toplu
Konut İdaresi Başkanlığınca 4734 sayılı Kamu İhale Kanunu ile 4735 sayılı Kamu İhale
Sözleşmeleri Kanununa göre yapıldığı, projeye ilişkin ihale bedelinin 4.192.693 TL (KDV dahil)
olarak belirlendiği, üstlenici firma ile 10/ 12/ 2009 tarihinde sözleşme imzalandığı, harcamalar
2 2
tablosundan anlaşıldığı üzere toplam inşaat alanının 2.901.78 m , birim metrekaresinin ise 69,09 m olduğu, buna göre bir konutun maliyet bedelinin ise 99.826,00 TL olarak hesaplandığı görülmüştür .
15) Ancak, 7269 sayılı Kanunun 27 inci maddesi ile, konutların satış bedeline sadece konut maliyet
bedeli ile arsa bedelinin yansıtılacağı hüküm altına alındığından, TOKİ tarafından afetzede hak sahiplerine borçlandırmaya esas satış bedelleri bildirilirken, projenin ihale bedelleri içinde yer alan genel altyapı ve çevre düzenleme giderlerinin (binaların harita alımı, İmar Planı ve Çevre düzenlemesi, araştırma ve gerekli teknik yardım giderleri, kamuya ait yol, su elektrik ve kanalizasyon tesisleri ile arsa bedelleri müşavirlik bedeli) karşılığının ( 513.223,20TL’nin) toplam ihale bedelinden düşülmesi sonucunda, 3.679.469,60 TL’nin hak sahibi sayısına bölünmesi sonucu ortaya çıkan 87.606,40 TL üzerinden AFAD Başkanlığına bildirilerek, afetzedelerin 7269 sayılı
Kanunun 40 ıncı maddesine göre, ilk iki yılı ödemesiz, 18 yılı ise faizsiz olmak üzere toplam 20 yıl vadeli olacak şekilde ve 402,58 TL eşit taksitler halinde ödenmesi suretiyle borçlandırıldığı
5 / 9anlaşılmıştır .
16) Söz konusu yapım işine ait ihale işlem dosyasının incelenmesinden, idarece ihale öncesinde
hazırlanarak gizli tutulan yaklaşık maliyetin 3.583.918,68 TL, ihalede sunulan ilk tekliflerin
3.800.000 TL, 3.964.285,60 TL, 4.193.375,90 TL ve 4.800.000,00 TL, son tekliflerin ise
3.553.129,45 TL, 3.596.464,44 TL ve 4.690.000 TL olduğu, işin en düşük teklif olan 3.553.129,45
TL bedel üzerinden ihale edildiği; bu açıdan, yaklaşık maliyet, teklifler ve ihale bedeli arasında ciddi bir farklılığın bulunmaması nedeniyle yaklaşık maliyetin mevzuatına uygun olarak hazırlandığı kanaati hasıl olmuştur .
17) Ayrıca başvuran konut metrekare yapım maliyetinin yüksek olduğunu konut satış fiyatlarını
kıyas yapılarak eleştirilmekte ise de, arsa maliyetinin hak sahiplerine yansıtılmadığı göz önüne alınarak, konut fiyatlarının değil yapım maliyetlerinin karşılaştırılması gerekmekte olup; yapım maliyetlerinin bölgesel malzeme fiyatları, nakliye, beton santrali mesafesi, vb. gibi unsurlar dikkate alındığında konut fiyatları ile ters orantılı olarak metropollerde düşük, küçük il ve ilçelerde ise yüksek olabileceği değerlendirildiğinden, afetzedeler için yapılan konutlara ilişkin olarak TOKİ tarafından yürütülen ihale süreci ile borçlandırmaya esas tutarlının belirlenmesine yönelik işlemlerde hukuka aykırılık tespit edilememiştir .
18) Diğer yandan, Afet Sebebiyle Hak Sahibi Olanların Tespiti Hakkında Yönetmeliğin 16 ncı
maddesinde, bu Yönetmelikte belirtilen esaslara ve kurallara göre hak sahibi niteliğini taşıyanların, talep ve taahhütname vermelerini sağlamak üzere, durumunun mahallinde ilan olunacağı; 17 nci maddesinde ise, hak sahibi durumunda olanlardan inşaat kredisi verilmesini ya da bina yaptırılmasını isteyenlerin 16 ncı maddede belirtilen ilanın yapıldığı günden itibaren iki aylık süre içerisinde mahallin en büyük mülkiye amirine yazılı olarak talep ve taahhütname vermelerinin şart olduğu; 21 inci maddesinde ise, hak sahipliği inceleme komisyonunun, talep ve taahhütnameleri en kısa zamanda inceleyip değerlendirerek, hak sahipliği listelerini düzenleyeceği kurala bağlanmıştır .
19) Yukarıda belirtilen 7269 sayılı Kanun ile Afet Sebebiyle Hak Sahibi Olanların Tespiti Hakkında
Yönetmelik hükümlerinin temel amacının, binalarının yıkılması, yanması veya oturulamayacak derecede ağır hasara uğraması sebebiyle hak sahibi olan kişilerin, yapılacak yardımlardan faydalandırılması ile afetzedelere yönelik yardımlara ilişkin işlemlerin bir plan ve program dahilinde yürütülmesini sağlanması olduğu kuşkusuzdur .
20) Mezkur Yönetmeliğin 18 inci maddesinde yer alan talep ve taahhütnameye ilişkin hükümler
incelendiğinde; maktu bir şekilde hazırlanan taahhütnamede, kanundan ve ilgili yönetmelikten doğan yükümlülük ve şartlarla, İmar ve İskan Bakanlığınca uygulama metodu, yapı tipleri, yapı kısımları ve boyutları, yerleşme yeri, inşaat süresi, borçlandırma şekil ve süresi ve diğer konularda tespit edilecek şartlara ve esaslara uyulacağının belirtileceği, talep ve taahhütnamenin tek metin halinde düzenlendikten sonra hak sahibi tarafından imza edilip ilgili mahalle ve köy muhtarlığınca tasdik olunacağı hükümlerine yer verildiği görülmektedir .
21) Bu kapsamda, idare tarafından başvuranlara imzalattırılan ve yönetmeliğin ekinde yer alan
taahhütname metnine ilaveten, ilgililerden mevzuatta belirtilen ve Bakanlıkça tespit olunan şartlara ve esaslara uyulmadığında hakların zayi olacağı ile adli ve idari mahkemelerde idare aleyhine dava açılmayacağına dair de taahhüt alındığı; ancak, yapı tipleri, yapı kısımları ve boyutları, yerleşme yeri, inşaat süresi, borçlandırma şekil ve süresi ve diğer konularda hak sahiplerine somut olarak bir bilgi sunulmadığı, dolayısıyla tüm sürecin idarenin insiyatifine bırakıldığı anlaşılmaktadır .
22) Bilindiği üzere, Anayasanın 2 inci maddesinde Devletin temel nitelikleri arasında hukuk devleti
6 / 9ilkesine yer verilmiş olup, hukuk devletinin temel ilkelerinden biri “belirlilik”tir . Bu ilkeye göre,
hukuki düzenlemelerin hem kişiler hem de idare yönünden herhangi bir duraksamaya ve kuşkuya yer vermeyecek şekilde açık, net, anlaşılır, uygulanabilir ve nesnel olması, ayrıca kamu otoritelerinin keyfi uygulamalarına karşı koruyucu önlem içermesi de gereklidir . Belirlilik ilkesi, hukuksal güvenlikle bağlantılı olup birey, yasadan, belirli bir kesinlik içinde, hangi somut eylem ve olguya hangi hukuksal yaptırımın veya sonucun bağlandığını, bunların idareye hangi müdahale yetkisini doğurduğunu bilmelidir . Ancak bu durumda kendisine düşen yükümlülükleri öngörebilir ve davranışlarını ayarlar . Hukuk güvenliği, normların öngörülebilir olmasını, bireylerin tüm eylem ve işlemlerinde devlete güven duyabilmesini, devletin de yasal düzenlemelerde bu güven duygusunu zedeleyici yöntemlerden kaçınmasını gerekli kılar (AYM, 17/ 04/ 2008 tarihli, E .2005/ 5, K.2008/ 93 sayılı kararı) .
23) Bu bağlamda, gerek yönetmeliğin ilgili hükmünde gerekse talep sahiplerine imzalatılan
taahhütnamede, idarenin talep sahiplerine yapılacak afet yapısının büyüklüğü, yapı tipi, tamamlanma süresi, ortalama satışa değeri vb. hususlarda herhangi bir bilgilendirme yapılmasına yönelik bir hüküm veya bilgi bulunmamaktadır . Bu nedenle talepler toplanmadan önce yararlanmak isteyenlerle birlikte toplantı yapmak suretiyle vatandaşların ihtiyaçlarının belirlenerek, bu taleplere uygun projelerin geliştirilmesi ve ilgili projenin maliyeti konusunda da bilgilendirme yapılmasının daha uygun olacaktır . Zira, Ülkemizde meydana gelen afetler konusunda tecrübe sahibi olan AFAD ve
TOKİ’nin bu tür durumlarda yaralanıcılara önceden bilgi vermek suretiyle, oluşan mağduriyetlerin önüne geçmesi ve belirlilik ilkesine uygun hareket etmesi gerekmektedir . Bu sayede, vatandaşın
Devlete ve idarelere olan güven duygusunun zedelenmeyeceği değerlendirilmektedir .
24) Ayrıca, idare tarafından talep sahiplerine imzalatılan taahhütnamede, talep sahiplerinden adli ve
idari mahkemeler nezdinde dava açmayacağı yönünde bir taahhüt alması, hukuk devletinin en önemli gereklerinden biri olan kişilerin hak arama özgürlüklerinin kısıtlanması sonucunu doğuracağından, taahhütnamede bu tür bir ibareye yer verilmesinin hukuka uygun olmadığı aşikardır .
25) Kurumumuzca yapılan değerlendirme neticesinde; afetzedeler için yapılan konutlara ilişkin
olarak TOKİ tarafından yürütülen ihale süreci ile borçlandırmaya esas tutarların belirlenmesine yönelik işlemlerde hukuka aykırılık tespit edilemediğinden, başvuranın afet konutlarının fiyatının makul bir rakama düşürülmesini talebinin reddine; ancak, talep sahiplerine imzalatılan taahhütnamede yapıya ilişkin daha aydınlatıcı bilgilerin sunulmasını teminen ilgili yönetmelikte gerekli değişikliklerin yapılması ve taahhütnamelerde bireylerin hak arama özgürlüklerinin engelleyecek hükümlere yer verilmemesi yönünde idareye tavsiyede bulunulması gerektiği sonuç ve kanaatine ulaşılmıştır .
B. İyi Yönetim İlkeleri Yönünden Değerlendirme
26) İyi yönetim ilkelerine 28/ 03/ 2013 tarihli ve 28601 mükerrer sayılı Resmi Gazetede yayımlanan
Kamu Denetçiliği Kurumu Kanununun Uygulanmasına İlişkin Usul ve Esaslar Hakkında
Yönetmeliğin “İyi yönetim ilkeleri” başlıklı 6 ncı maddesinde yer verilmiş olup; idareden istenilen bilgi ve belgelerin süresi içinde ve gerekçeli olarak Kurumumuza gönderildiği, ayrıca idarenin; başvuranla ilgili işlemlerinde “kanunlara uygunluk”, “hesap verilebilirlik”, “şeffaflık”, “kararların gerekçeli olması” ilkelerine uygun davrandığı, ancak işleme karşı başvuru yollarını belirtmemesi nedeniyle “karara karşı başvuru yollarının gösterilmesi” ilkesine uymadığı anlaşılmış olup, idareden bundan böyle bu ilkeye de uyması beklenmektedir .
7 / 9VI. HAK ARAMA ÖZGÜRLÜĞÜNE İLİŞKİN AÇIKLAMA
27. 6328 sayılı Kamu Denetçiliği Kurumu Kanununun “Dava açma süresinin yeniden işlemeye başlaması” başlıklı 21 inci maddesinde, Kamu Denetçiliği Kurumunun inceleme ve araştırmasını, başvuru tarihinden itibaren altı ay içinde sonuçlandıramaması hâlinde durmuş olan dava açma süresinin kaldığı yerden işlemeye başlayacağı düzenlenmiş; Kamu Denetçiliği Kurumu Kanununun
Uygulanmasına İlişkin Usul ve Esaslar Hakkında Yönetmeliğin 38 inci maddesinin dördüncü fıkrasında da Kurumun inceleme ve araştırmasını, şikâyet başvuru tarihinden itibaren, altı ay içinde sonuçlandıramaması halinde durumun gerekçesiyle birlikte şikâyetçiye tebliğ edileceği ve durmuş olan dava açma süresinin tebliğden itibaren kaldığı yerden işlemeye başlayacağı belirtilmiştir . Bu kapsamda, incelemenin altı ayda bitirilememe gerekçesi ve dava açma süresinin kaldığı yerden yeniden işlemeye başlayacağı hususu 23/ 08/ 2017 tarihli ve sayılı yazı ile başvurana bildirilmiştir .
VII. KARAR
Yukarıda açıklanan gerekçe ve dosya kapsamına göre;
Başvuranın, afet konutlarının fiyatının makul bir rakama düşürülmesi talebinin REDDİNE;
Talep sahiplerine imzalatılan taahhütnamede yapıya ilişkin daha aydınlatıcı bilgilerin sunulmasını teminen ilgili yönetmelikte gerekli değişikliklerin yapılması ve taahhütnamelerde bireylerin hak arama özgürlüklerinin engelleyecek hükümlere yer verilmemesi yönünde BAŞBAKANLIK AFET
VE ACİL DURUM YÖNETİMİ BAŞKANLIĞINA TAVSİYEDE BULUNULMASINA,
6328 sayılı Kamu Denetçiliği Kurumu Kanununun 20’nci maddesinin üçüncü fıkrası uyarınca,
bu karar üzerine tesis edilecek işlemin otuz gün içinde Kurumumuza bildirilmesinin zorunlu olduğuna, Kararın BAŞVURANA, BAŞBAKANLIK AFET VE ACİL DURUM YÖNETİMİ
BAŞKANLIĞINA ve TOPLU KONUT İDARESİ BAŞKANLIĞINA tebliğine, Türkiye Cumhuriyeti Kamu Başdenetçisi’nce karar verildi .
Şeref MALKOÇ
Kamu Başdenetçisi
8 / 99 / 9