Kooperatif yönetiminden bilgi edinme talebinin karşılanmaması ve usulsüzlüklerin denetlenmesi talebi (KDK)

  • Kamu Kurumları ve Şirketleri | Mevzuat ve Hukuk

ÖZET: Başvuran, S.S. Zümrütköy Arsa ve Mesken Konut Yapı Kooperatifi’nde yaşadığı sorunları çözmek amacıyla Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı’na başvuruda bulunmuştur. Kooperatifin yönetiminden gelir-gider bilgilerini talep eden başvuran, kooperatifin tasfiye sürecinin geciktirilmesi ve usulsüzlük iddialarıyla ilgili denetim yapılmasını istemektedir. Başvurusu, kooperatifin avukatı tarafından yanıtsız bırakılmış ve konunun kooperatif yönetimine yönlendirilmesiyle sonuçlanmıştır. Başvuran, kooperatifin yönetim ve denetim kurullarının yanı sıra ilgili İl Müdürlüğü’nü de şikayet ederek, gerekli denetimlerin yapılmasını talep etmiştir.

İlgili idare, başvuranın bilgi edinme taleplerinin kooperatif yönetimi tarafından karşılanması gerektiğini belirtmiş ve bu taleplerin karşılanmaması durumunda mahkemeye başvurma yolunun açık olduğunu ifade etmiştir. Ancak, başvuranın dilekçelerinde yer alan usulsüzlük iddialarının kamu düzenine ilişkin olduğu değerlendirilmiş ve bu nedenle Bakanlıkça denetim yapılmasının hukuka uygun olacağı sonucuna varılmıştır. Başvuranın talepleri doğrultusunda, kooperatifin harcamalarındaki belirsizlikler ve usulsüzlükler hakkında denetim yapılması için Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı’na tavsiyede bulunulmuştur.

TÜRKİYE BÜYÜK MİLLET MECLİSİ KAMU DENETÇİLİĞİ KURUMU (OMBUDSMANLIK)

SAYI : 2021/17823-S.21.28554

BAŞVURU NO : 2021/11129

KARAR TARİHİ : 21/12/2021

TAVSİYE KARARI

BAŞVURUYA KONU İDARE : ÇEVRE, ŞEHİRCİLİK VE İKLİM DEĞİŞİKLİĞİ BAKANLIĞI

ANKARA ÇEVRE, ŞEHİRCİLİK VE İKLİM DEĞİŞİKLİĞİ İL

MÜDÜRLÜĞÜ

BAŞVURUNUN KONUSU : Başvuran, ortağı olduğu kooperatif yönetiminden gelir-giderlere yönelik gerekli bilgi-belgeleri temin edemediğini ifadeyle, harcamalardaki belirsizlikler ve usulsüzlüklerin idarece denetlenmesini talep etmektedir.

BAŞVURU TARİHİ : 21/06/2021

I. BAŞVURANIN İDDİA VE TALEPLERİ

1. Başvuran 03/03/2021 tarihli başvurusunda özetle; 1978 yılında kurulan 04.05.2008 tarihinde tasfiye kararı alınan, ancak tasfiyeyi geciktirerek faaliyetine devam eden S.S. Zümrütköy Arsa ve Mesken Konut

Yapı Kooperatifine yönelttiği sorulara ilişkin dilekçesinin kooperatif avukatına yönlendirildiğini, avukatın dilekçeyi kabul etmeyerek muhatap olarak kooperatif yönetimini gösterdiğini, dilekçede açıklanan taraflı, kasıtlı, usulsüz iş ve işlemlerin incelenmesi amacıyla Ankara Çevre ve Şehircilik İl Müdürlüğü’ne yaptığı başvurusunun inceleme ve araştırmaya gerek görülmeksizin yine kooperatif yönetimine yönlendirildiğini, arsa tapularının ferdileştiği her üyenin inşaatını kendisinin yaptığı ve asli görevini yitirdiği açık olan, oybirliği ile tasfiyesine karar verilen kooperatifin Kanuna muhalefet ederek, üyelerin menfaatine aykırı davrandığını, kamu kurumlarına tescil edilmiş arsaları devretmediğini, bu hususları dile getiren muhalif kişilerin hak aramalarını engellediklerini ifadeyle, kooperatifin yönetim ve denetim kurulları ile bu hususları incelemeyen İl Müdürlüğünü şikâyet ederek dilekçelerinde belirttiği hususlarda gerekli denetimlerin yapılmasını Kurumumuzdan talep etmiştir.

2. Başvuran tarihli ikinci başvurusu ile 03/03/2021 tarihli başvurusu üzerine Kurumumuzca verilen 08/04/2021 tarihli Gönderme Kararına cevaben Bakanlık tarafından “İl Müdürlüğünün cevabının gönderildiğini, hiçbir yetki ve sorumluluğunun bulunmadığının belirtildiğini, şikâyeti için mahkemeye yönlendirildiğini” iddia ve ifade ederek 1163 sayılı Kooperatifler Kanunu ile Ticaret Kanununun ilgili hükümleri çerçevesinde idarenin yetki ve sorumluluğu dâhilinde konunun çözüme kavuşturulmasını talep etmektedir.

II. İDARENİN BAŞVURUYA İLİŞKİN AÇIKLAMALARI

3. 08/04/2021 tarihli Gönderme Kararına cevaben Bakanlık Mesleki Hizmetler Genel Müdürlüğü tarafından başvurana ve Kurumumuza gönderilen 29/04/2021 tarihli ve – – sayılı yazıda; 3.1. Başvuranın 03.03.2021 tarihli dilekçesinden, dilekçe sahibinin bilgi ve belge talebi için kooperatif yönetim kuruluna müracaat ettiğine dair bir kayda rastlanılmadığının belirtildiği, 3.2. Başvuranın 03.03.2021 tarihli dilekçesinde şikayet konularının kooperatifin inşaatlarını yaptığı döneme ait su bağlantısı giderleri ve imalat giderlerine dair ticari defter kayıtlarını incelemek istemesi, kooperatif arazisi içerisinde kalan sağlık ocağı alanının akıbeti hakkında bilgi edinme hakkını kullanmak istemesi, kooperatifin süresinin bitmiş olmasına rağmen faaliyetini sürdürmesi ve genel kurulca gecikme cezasının yüksek oranda belirlenmesi olarak toplandığı, 3.3. 1163 sayılı Kooperatifler Kanunu’nun ortakların bilgi edinme hakkını düzenleyen 24 ncü maddesi ile hangi belgelerin kooperatif ortaklarına verilebileceğinin açıkça hüküm altına alındığı, 3.4. Anılan Kanunu’nun 25 inci maddesi ile 24 üncü maddede belirtilen bilgi ve belgelerin ortakların tetkikine açılmasının genel kurul ya da yönetim kurulu kararı ile mümkün olduğu, bu konuda genel kurulca ya da yönetim kurulunca karar alınmadığı müddetçe söz konusu bilgi ve belgelerin ortaklara verilemeyeceği, 3.5. Kooperatif kayıtlarının tutulduğu İl Müdürlüklerinde kooperatif işlem dosyalarında; kooperatiflerin anasözleşmeleri, genel kurullar sonrası teslim etmeleri gereken faaliyet raporları, bilanço, gelir-gider cetvelleri, tahmini bütçe, tutanak, hazirun cetveli gibi belgelerin bulunduğu, kooperatif ortağı olduğunu ya da ilgisini belgelemesi halinde ilgililerine 4982 sayılı Bilgi Edinme Kanunu çerçevesinde bu belgelerin nüshalarının verildiği, kooperatiflerin ticari defterleri ve haberleşme ile ilgili hususların tetkiki genel kurulun açık bir müsaadesi veya yönetim kurulunun kararı ile mümkün olduğundan ve buna dair defter ve belgeler kooperatif uhdesinde olduğundan bu tür taleplerin Bakanlıkça karşılanmasının mümkün olmadığı, 3.6. 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu’nun 437 nci maddesinin 5 inci fıkrası uyarınca bilgi edinme hakkını kullanmalarının engellendiğini iddia eden pay sahiplerinin ilgili mahkemeye başvurabileceklerinin hüküm altına alındığı, 3.7. Her bir kooperatifin iş, işlem ve faaliyetleri ile tasfiye sürecinin birbirinden farklı şartlara bağlı olabileceği kabulüyle, kooperatifin faaliyetleri, alacakları, borçları, devam eden davalarının durumu, menkul ve gayrimenkullerine ilişkin bilgilerin kooperatif yetkililerince genel kurula bildirilerek bunların kooperatif ve ortakların menfaatlerine uygunluğunun en yetkili organ olan genel kurulda ortaklarca

değerlendirilerek alınacak kararlarla idare edilmesi gerektiği, Bakanlıkça kooperatiflerin faaliyetleri ve varlıklarının ortakların menfaatlerine uygun kullanılıp kullanılmadığına karar verme yetki ya da görevi bulunmadığı, 3.8. 1163 sayılı Kooperatifler Kanunu’nun 42 nci maddesinin 5 inci fıkrasına istinaden, Örnek Konut Yapı

Kooperatif Anasözleşmesi’nin 23 üncü maddesinin 6 ncı fıkrasında, “Ortaklardan tahsil edilecek taksit miktar ve ödeme şartları ile gecikme halinde uygulanacak esasları tespit etmek,” genel kurulun devir ve terk edemeyeceği görevler arasında sayıldığı, anılan hüküm kapsamında yükümlülüklerini süresinde yerine getirmeyen ortakların borçlarına, genel kurul kararı doğrultusunda gecikme cezası uygulanabildiği, Kooperatifler Kanunu ve anasözleşmede gecikme cezasının oranına ilişkin herhangi bir alt veya üst sınır öngörülmediği, 3.9. Kooperatif tarafından çıkarılan borçların dökümünün yapılarak borcun ait olduğu dönemler, anapara ve varsa gecikme cezalarının miktarı ile dayanağı genel kurul kararlarının ilgilisine bildirilmesinin talep edilmesi ve borca itiraz varsa adli mercilere başvurulmasının mümkün olduğu, Bakanlığın kooperatif ortaklarının borç/alacak durumlarının tespit edilmesi yönünde herhangi bir görev ve yetkisi bulunmadığı, 3.10. Cumhurbaşkanlığı Teşkilatı Hakkında Cumhurbaşkanlığı 1 nolu Kararnamesi’nin 107 nci maddesinin (k) fıkrasına göre Bakanlıkça Özel Hukuk tüzel kişisi olan ve Ticari şirket nevi sayılan yapı kooperatifleri ve üst birliklerinin kuruluş, işleyiş ve denetlenmesine ilişkin iş ve işlemlerin yürütüldüğü, 3.11. Kooperatif işlemlerinin yürütülmesine ilişkin kararlar alınmasında kooperatif anasözleşmesi hükümleri ve ilgili mevzuat çerçevesinde genel kurul iradesinin hakim kılındığı, genel kurulda alınan kararlara karşı itiraz veya iptal istemlerinin özel hukuk yargısında dava konusu edilmesi yoluyla neticelendirmesi gerektiği, 1163 sayılı Kooperatifler Kanunu ve ilgili mevzuatında Bakanlığa tanınan denetim-gözetim yetkisinin kooperatifin kamu düzenine ilişkin işlemlere yönelik olduğu şekilde anlaşılması gerektiği, dolayısıyla anonim şirket yapısında kurulan kooperatiflerin her türlü kararının veya işleminin takip edilmesi ve de kooperatif ortaklarının özel hukuka konu olabilecek her türlü menfaatlerinin gözetilmesi konusunda Bakanlığa yüklenmiş bir yükümlülüğün bulunmadığı, Bakanlığın kamu düzenine ilişkin konularda Kanundan kaynaklı yetkisini kullanarak gerekli görülen işlemleri yapabileceği, bunun haricinde kooperatif özel hukuk ilişkilerine dayanan aksaklıkların veya ihtilafların genel kurulda görüşülmesi, yargı mercilerinde davası devam eden hususlarla ilgili olarak kesinleşmiş mahkeme kararları çerçevesinde çözümlenmesi gerektiği, belirtilmiştir.

4. Başvuranın tarihli başvurusu üzerine tekrar bilgi-belge talep edilmiştir. Bakanlık

Mesleki Hizmetler Genel Müdürlüğü’nden alınan 01.10.2021 tarihli ve sayılı yazıda ise yukarıda yer verilen hususlar tekrar edildikten sonra özetle; 4.1. S.S. Zümrütköy Arsa ve Mesken Konut Yapı Kooperatifinin 04.05.2008 tarihli genel kurul toplantısında tasfiyeye girdiğine ilişkin tescilin 14.05.2008 tarih ve 7062 sayılı Türkiye Ticaret Sicili

Gazetesi’nde ilan edildiği; aynı kooperatifin 15.05.2016 tarihli genel kurulda tasfiyeden dönüş kararı alarak faal duruma geçtiğine ilişkin tescilin 08.06.2016 tarih ve 9092 sayılı Türkiye Ticaret Sicili Gazetesi’nde ilan edildiği,

4.2. Bakanlığın yetki ve sorumluluğu altında bulunan yapı kooperatiflerine ait verilerin Bakanlıkça yürütülmekte olan “e-kooperatif Yapı Kooperatifleri Sistemi” içerisinde arşivlendiği, yapı kooperatiflerinin ortaklarına ait verilerin sisteme kaydının ilgili kooperatifin yönetim kurulu başkanınca gerçekleştirilmesi gereken bir işlem olduğu, söz konusu sistemde ortağın ortaklar ve kooperatif organlarının kimler olduğu, genel kurul toplantılarında alınan kararlar, mali durum, gayrimenkullere ait genel bilgilere ulaşabileceği, E-kooperatif sistemi üzerindeki kooperatif bilgilerini güncelleme yetkisi sadece kooperatif yönetim kurulu üyelerine verilmiş olduğundan bu hususta Bakanlıkça herhangi bir işlem tesis edilemediği, bu kayıtların her zaman ortak bakımından fiili durumu göstermeyebildiği, 4.3. Kooperatifin “tasfiye” halinden genel kurul kararı ile dönüş yaptığı ve şu an “faal” durumda olduğu, bu tür kararların Türk Ticaret Kanunu’nun 548 inci maddesi gereği ağırlaştırılmış nisapla (tüm ortakların yüzde altmışının olumlu oyu) alınabileceği, bu tür bir kararı alan genel kurulun (ortakların) kooperatifin fiili durumu hakkında gerekli bilgilere sahip olabilecek ve alınacak kararların kooperatif ve ortaklarının menfaatlerine etkisini takdir edebilecek yetkili tek organ olduğu, Kooperatifin idare edilmesi, gayrimenkullerini değerlendirmesi, idare tarzının ortaklarca beğenilip beğenilmemesi ve buna bağlı sorunların her bir kooperatif özelinde farklı olabileceği için genel kurulda ortaklarca değerlendirilmeye tabi tutulması gerektiği, bu nedenle şikayetçinin bildirdiği hususlar hakkında değerlendirme yapmak ve/veya yerindelik denetimi yapmak suretiyle kooperatifin iş ve işlemlerini yönlendirme olarak nitelenebilecek müdahalede bulunma konusunda Bakanlığın yetki ya da görevi bulunmadığı, 4.4. 1163 sayılı Kooperatifler Kanunu, ilgili mevzuatta ve Bakanlık yetki ve görevlerinin düzenlendiği

Cumhurbaşkanlığı Teşkilatı Hakkında Cumhurbaşkanlığı 1 nolu Kararnamesi’nin 107 nci Bakanlığın kooperatiflerle ortaklar ya da üçüncü maddesinin (k) fıkrasına göre kişiler arasındaki uyuşmazlıklarda arabuluculuk, uzlaştırma komisyonu gibi bir mekanizma kurulmasına yönelik bir görev ya da yetkisi bulunmadığı, bu nitelikteki uyuşmazlıkların genel kurullarda alınacak kararlarla, bu mümkün değil ise

Ticaret Mahkemelerinde açılacak dava ile çözüme kavuşturulması gerektiği bildirilmiştir.

III. İLGİLİ MEVZUAT

5. 2709 sayılı Türkiye Cumhuriyeti Anayasasının; 5.1. “Dilekçe, bilgi edinme ve kamu denetçisine başvurma hakkı” başlıklı 74 üncü maddesinin üçüncü ve dördüncü fıkraları “Herkes, bilgi edinme ve kamu denetçisine başvurma hakkına sahiptir.

Türkiye Büyük Millet Meclisi Başkanlığına bağlı olarak kurulan Kamu Denetçiliği Kurumu idarenin işleyişiyle ilgili şikâyetleri inceler”, 5.2. “Kooperatifçiliğin geliştirilmesi” başlıklı 171 inci maddesi “Devlet, milli ekonominin yararlarını dikkate alarak, öncelikle üretimin artırılmasını ve tüketicinin korunmasını amaçlayan kooperatifçiliğin gelişmesini sağlayacak tedbirleri alır.” 6. 6328 sayılı Kamu Denetçiliği Kurumu Kanununun “Kurumun Görevi” başlıklı 5 inci maddesinin birinci fıkrası “Kurum, idarenin işleyişiyle ilgili şikayet üzerine, idarenin her türlü eylem ve işlemleri ile tutum ve davranışlarını; insan haklarına dayalı adalet anlayışı içinde, hukuka ve hakkaniyete uygunluk yönlerinden incelemek, araştırmak ve idareye önerilerde bulunmakla görevlidir.”

7. 1163 sayılı Kooperatifler Kanunun;

7.1. “Bilgi edinmek hakkı, bilanço” başlıklı 24 ncü maddesi:

“(Değişik birinci fıkra:21/10/2021-7339/3 md.) Yönetim kurulu yıllık faaliyet raporu, bilanço, gelir-gider farkı hesapları ve denetçilerin 66 ncı ve 69 uncu madde hükümlerine uygun olarak tanzim edecekleri raporlar, genel kurulun yıllık toplantısından en az 15 gün öncesinden itibaren bir yıl süre ile kooperatif merkezinde, varsa şubelerinde ve elektronik ortamda KOOPBİS’te ortakların tetkikine amade tutulur.

(Değişik ikinci fıkra:21/10/2021-7339/3 md.) Kooperatif ortaklarına KOOPBİS üzerinden, genel kurula katılma hakkını haiz ortakları gösterir listeye erişim yetkisi verilir.

Ortakların bilgi edinmek hakkı, anasözleşme veya kooperatif organlarından birinin karariyle bertaraf edilemez veya sınırlandırılamaz.

(Ek dördüncü fıkra:21/10/2021-7339/3 md.) Madde kapsamında elde edilen kişisel veriler sadece ortakların kooperatif iş ve işlemlerinden haberdar olmaları ve kooperatif organlarında görev almak isteyen adayların kooperatif ortaklarına ulaşabilmeleri amaçlarıyla kullanılabilir. Elde edilen veriler 24/3/2016 tarihli ve

6698 sayılı Kişisel Verilerin Korunması Kanununa aykırı olarak kullanılamaz, aktarılamaz veya başka bir

şekilde işlenemez.” 7.2. “Ticari defterler ve sır saklama hükümleri ve ceza” başlıklı 25 inci maddesi “ Kooperatifin ticari defterleri ve haberleşme ile ilgili hususların tetkiki, genel kurulun açık bir müsaadesi veya yönetim kurulunun kararı ile mümkündür. İncelenmesine müsaade edilen defter ve vesikalardan öğrenilecek sırlar hariç olmak üzere, hiçbir ortak kooperatifin iş sırlarını öğrenmeye yetkili değildir. Her ortak ne suretle olursa olsun öğrenmiş olduğu kooperatife ait iş sırlarını, sonradan ortaklık hakkını kaybetmiş olsa dahi daima gizli tutmak zorundadır. Bu mecburiyete uymıyan ortak meydana gelecek zararlardan kooperatife karşı sorumlu olduğu gibi kooperatifin şikayeti üzerine herhangi bir zarar umulmasa dahi bir yıla kadar hapis veya adlî para cezası ile cezalandırılır.

7.3. “Teftiş ve denetleme” başlıklı 90 ıncı maddesi

“(Değişik: 3/6/2010-5983/3 md.) İlgili bakanlık; kooperatiflerin, kooperatif birliklerinin, kooperatif merkez birliklerinin ve Türkiye Milli Kooperatifler Birliğinin işlem ve hesaplarını ve varlıklarını müfettişlere, kooperatif kontrolörlerine veya denetim için görevlendirilecek olan personele denetlettirebilir.

(İptal ikinci fıkra: Anayasa Mahkemesi’nin 19/1/2012 tarihli ve E.: 2010/79, K.: 2012/9 sayılı Kararı ile.)

Birinci fıkradaki teşekküller, denetim sonuçlarına göre ilgili bakanlıkça verilecek talimata uymak zorundadırlar. Yapılan denetimler sonucunda, kooperatiflerin, kooperatif birliklerinin, kooperatif merkez birliklerinin, Türkiye Milli Kooperatifler Birliğinin ve bunların iştiraklerinin yönetim kurulu üyeleri ile üst düzey yöneticilerinin, hukuka açıkça aykırı eylem ve işlemlerinin tespit edilmesi durumunda, ilgili

Bakanlık, kamu yararı ve hizmet gerekleri dikkate alınarak gecikmesinde sakınca görülen hallerde ileride telafisi güç veya imkansız zararlara yol açılmasının engellenmesi amacıyla bu kişilerin görevlerine tedbiren son verebilir. Bu durumda ilgili Bakanlık, bir yıl içerisinde olağanüstü genel kurul toplantısının yapılması için gerekli tedbirleri alır…”

7.4. “İlgili Bakanlık” başlıklı Ek Madde 1’de;

“(Ek: 6/10/1988 – 3476/26 md.) Bu Kanunda geçen Bakanlık isimleri “İlgili bakanlık” olarak değiştirilmiştir.

(Değişik ikinci fıkra: 3/6/2010-5983/4 md.) İlgili bakanlık deyiminden, bu Kanun kapsamındaki tarımsal amaçlı kooperatifler ve üst kuruluşları için Tarım ve Köyişleri Bakanlığı, yapı kooperatifleri ve üst kuruluşları için Bayındırlık ve İskan Bakanlığı ve diğer kooperatifler ve üst kuruluşlar için ise Sanayi ve

Ticaret Bakanlığı anlaşılır.

8. 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu’nun 437 nci maddesinin 5 inci fıkrası “Bilgi alma veya inceleme istemleri cevapsız bırakılan, haksız olarak reddedilen, ertelenen ve bu fıkra anlamında bilgi alamayan pay sahibi, reddi izleyen on gün içinde, diğer hâllerde de makul bir süre sonra şirketin merkezinin bulunduğu asliye ticaret mahkemesine başvurabilir. Başvuru basit yargılama usulüne göre incelenir. Mahkeme kararı, bilginin genel kurul dışında verilmesi talimatını ve bunun şeklini de içerebilir. Mahkeme kararı kesindir.” 9. 4982 sayılı Bilgi Edinme Kanununun 5 inci maddesinin birinci fıkrası “Kurum ve kuruluşlar, bu

Kanunda yer alan istisnalar dışındaki her türlü bilgi veya belgeyi başvuranların yararlanmasına sunmak ve bilgi edinme başvurularını etkin, süratli ve doğru sonuçlandırmak üzere, gerekli idarî ve teknik tedbirleri almakla yükümlüdürler.” 10. Cumhurbaşkanlığı Teşkilatı Hakkında Cumhurbaşkanlığı 1 nolu Kararnamesi’nin

“Mesleki Hizmetler Genel Müdürlüğü 107 nci maddesi;

“(1) Mesleki Hizmetler Genel Müdürlüğünün görev ve yetkileri şunlardır:

…

k) Yapı kooperatiflerinin ve üst birliklerinin kurulması, işleyişi ve denetlenmesine ilişkin iş ve işlemleri yürütmek, kuruluş kayıtlarının ve sicillerinin tutulmasını sağlamak ve uygulamaları denetlemek,…” 11. Çevre ve Şehircilik Bakanlığı Mesleki Hizmetler Genel Müdürlüğü’nün “Yapı Kooperatifleri ve

Üst Birliklerinin Denetiminde Uygulanacak Esas ve Usuller (Denetim Kılavuzu)” başlıklı 26/06/2019 tarihli Genelgenin; 11.1. “Kapsam” başlıklı 2 inci maddesi “Bu genelge, 1163 sayılı Kooperatifler Kanunu’nun Ek madde 1 uyarınca Çevre ve Şehircilik Bakanlığının görev alanındaki kooperatifler ve üst kuruluşlarının İl

Müdürlükleri tarafından denetimi esnasında yapılacak iş ve işlemleri kapsar.” 11.2. “İncelenemeyecek Dilekçeler ve Şikâyet Konuları” başlıklı 6 ncı maddesi “(1) Belli bir konuyu ihtiva etmeyen veya yargı mercilerinin görevine giren konularla ilgili olan veya dilekçe sahibinin adı-soyadı ve İmzası ile iş veya ikamet adresi bulunmayan (Cimer, Bilgi Edinme ve e-devlet üzerinden yapılan başvurular hariç) şikâyet dilekçeleri ve dilekçelerde yer alan konular hakkında, 3071 sayılı Dilekçe

Hakkının Kullanılmasına Dair Kanunun “İncelenemeyecek dilekçeler” başlıklı 6 ncı maddesi hükmü gözetilerek inceleme yapılmaz, Ancak, dilekçe sahibinin adı soyadı ve imzası ile iş veya ikamet adresi bulunmamakla birlikte, başvurulara olayla alakalı inandırıcı mahiyette bilgi ve belgeler eklenmiş veya

somut nitelikte bilgi, bulgu ya da olaylara dayanılıyor ise, bu hususlar ihbar kabul edilerek işlem yapılabilir…” 11.3. “Şikâyetlerin İncelenmesi” başlıklı 7 nci maddesi (1) Şikayet dilekçesindeki iddiaların İncelenmesi; kooperatif, birlik ve merkez birliği yönetim ve denetim kurulu üyeleri ile memurlarının kanun, anasözleşme ve diğer mevzuat hükümlerine aykırı eylem ve hareketleri kapsamında yapılır.

(2) Şikayet konuları incelemeye tabi tutularak inceleme raporu müdürlüklerce hazırlanacak olup, başvurular herhangi bir değerlendirme yapılmadan doğrudan Genel Müdürlüğe gönderilmez, …

(8) İnceleme amacıyla gidilen kooperatifte İddiaların incelenmesi ticari defterlerin incelenmesini kapsıyor ise; iddiaların incelenmesine başlanılmadan önce mutlaka defter tespit tutanağı düzenlenir…

11.4. “Cezai Sorumluluk Halleri” başlıklı 10 uncu maddesi (1) Kooperatif yönetim kurulu ve denetim kurulu üyeleri ile tasfiye memurları ve kooperatif memurlarının yapmış oldukları eylemler kapsamında; a) 1163 sayılı Kooperatifler Kanununun Ek madde 2 nin I inci fıkrasında yer alan; …

-“(KK m. 59/6) Yönetim kurulu üyeleri ve kooperatif personeli ortaklık işlemleri dışında kendisi veya başkası namına, bizzat veya dolaylı olarak kooperatifle kooperatif konusuna giren bir ticari muamele yapamaz”, …

b) 1163 sayılı Kooperatifler Kanununun Ek madde 2 nin 2 nci fıkrasında yer alan; (KK.m. 90/3) Birinci fıkradaki teşekküller, denetim sonuçlarına göre ilgili bakanlıkça verilecek talimata uymak zorundadırlar, Yapılan denetimler sonucunda, kooperatiflerin, kooperatif birliklerinin, kooperatif merkez birliklerinin, Türkiye Milli Kooperatifler Birliğinin ve bunların iştiraklerinin yönetim kurulu üyeleri ile üst düzey yöneticilerinin, hukuka açıkça aykırı eylem ve işlemlerinin tespit edilmesi durumunda, ilgili Bakanlık, kamu yararı ve hizmet gerekleri dikkate alınarak gecikmesinde sakınca görülen hallerde ileride telafisi güç veya imkânsız zararlara yol açılmasının engellenmesi amacıyla bu kişilerin görevlerine tedbiren son verebilir. Bu durumda ilgili Bakanlık, bir yıl içerisinde olağanüstü genel kurul toplantısının yapılması için gerekli tedbirleri alır.”, ç) Bu Kanunun 62 nci maddesinde yollamasıyla gidilen 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu’nda (TCK) yer alan; – (TCK m. 155) Güveni kötüye kullanmak, – (TCK m, 164) Kooperatifler hakkında yanlış bilgi vermek, – (TCK m, 247) Zimmet,

– (TCK m. 250) İrtikâp, – (TCK m, 257/1) Görevi kötüye kullanmak, – (TCK m. 257/2) Görevin gereklerini yapmakta ihmal veya gecikme göstermek,…

e) 6102 sayılı Türk Ticaret Kanununun 562 nci maddesi altıncı fıkrasında yer alan; – “Ticari defterlerin mevcut olmaması veya hiçbir kayıt içermemesi yahut bu Kanuna uygun saklanmaması”, Hükümlerine aykırı davrandıkları ve yukarıda tanımlı suçları işledikleri kanaati oluşanlar hakkında cezai sorumluluk doğacağından, sorumluların isim, T.C. Kimlik numarası, iletişim ve adres bilgilerini içeren

“Suç Duyurusu Raporu” hazırlanarak gereği için ilgili Cumhuriyet Başsavcılığına, bilgi için de Genel

Müdürlüğe gönderilecektir.

(2) Kooperatifin ticari defterleri üzerinde yapılan inceleme sonucunda 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunun (TTK) 562 nci maddesinde sayılan suçlardan; a) TTK’nın 64 üncü maddesinin birinci fıkrasının ikinci veya üçüncü cümlesindeki yükümlülüklerin yerine getirilmemesi, b) TTK’nın 64 üncü maddesinin ikinci fıkrası uyarınca belgelerin kopyasının saklanmaması, c) TTK’nın 64 üncü maddesine uygun olarak ticari defterlerin gerekli açılış ve kapanış noter tasdiklerinin yaptırılmaması, ç) TTK’nın 65 inci maddesine uygun olarak ticari defterlerin tutulmaması,d) TTK’nın 66 ncı maddesindeki usule aykırı olarak envanter çıkarılması, e) TTK’nm 86 ncı maddesine göre belgelerin ibraz edilmemesi hususlarının tespit edilmesi halinde idari para cezası uygulanmalıdır. İdari para cezasına dair iş ve işlemlerde “6102 sayılı Türk Ticaret

Kanunu Uyarınca Ticari Defterlere İlişkin Suç ve Kabahatler” hakkındaki 26/02/2014 tarihli ve 2014/3 sayılı Bakanlığımız Genelgesi hükümleri uygulanır.

…

11.5. “Hukuki Sorumluluk Halleri” başlıklı 11 inci maddesi “(1) Kooperatif yönetim kurulu üyelerin ve memurlarının kooperatife vermiş oldukları zararların tespit edilmesi halinde, bu durum kooperatife bildirilir ve yapılacak ilk genel kurul gündemine madde konularak görüşülmesi hususuna raporda yer verilir…”

IV. KAMU DENETÇİSİ YAHYA AKMAN’IN KAMU BAŞDENETÇİSİ’NE ÖNERİSİ

12. İlgili mevzuat ve tüm dosya kapsamı birlikte değerlendirildiğinde, başvuru konusuna ilişkin “Tavsiye

Karar Önerisi” Kamu Başdenetçisi’ne sunulmuştur.

V. DEĞERLENDİRME VE GEREKÇE

A. Hukuka ve Hakkaniyete Uygunluk Yönünden 13. Başvuran 1 numaralı paragrafta ayrıntılarına yer verilen başvurusunda özetle; ortağı olduğu

Zümrütköy Arsa ve Mesken Konut Yapı Kooperatifine yönelttiği dilekçesinin yanıtlanmadığını, üyelerin menfaatine aykırı davranan kooperatif yönetiminin muhalif kişilerin hak aramalarını engellediğini, kooperatif yönetiminin usulsüz iş ve işlemlerinin incelenmesi amacıyla Ankara Valiliği Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği İl Müdürlüğü’ne (İl Müdürlüğü) yaptığı başvurusunun inceleme ve araştırmaya alınmadığını iddia ve ifadeyle, kooperatifin yönetim ve denetim kurulları ile bu hususları incelemeyen İl

Müdürlüğünü şikâyet ederek dilekçesinde belirttiği hususlarda idarece gerekli denetimlerin yapılmasının sağlanmasını Kurumumuzdan talep etmiştir.

14. Somut dosyanın incelenmesinden, 14.1. Başvuranın ortağı olduğu S.S. Zümrütköy Arsa ve Mesken Konut Yapı Kooperatifini muhatap 04/04/2020 tarihli dilekçesi ile 01/01/2019-31/12/2019 hesap dönemi ve önceki dönemlere ait gelirgiderlerini incelemek için kooperatife ait bazı evrakların suretinin tarafına verilmesi talebinde bulunduğu; 14.2. Bu talebine cevaben başvurana Kooperatif vekili Fatih Türkmen tarafından verilen yanıtta inceleme talebinde bulunulan muhasebe defter ve belgelerinin kooperatifin muhasebecisinden alınabileceği, henüz genel kurulu yapılmamış ve ibra görmemiş kayıtların istenildiği zaman inceleme tarihinin yazılı belgeye bağlanması suretiyle incelenebileceği, geçmiş yıllara ait kooperatif kayıtlarına ilişkin olarak istenen belge ve kayıtların bildirilmesi halinde suretlerinin çıkartılarak tarafına gönderileceğinin bildirildiği, 14.3. Başvuran tarafından Kooperatif vekilinin Hukuk Bürosuna 19/10/2020 tarihinde verilen dilekçede (kooperatif bünyesinde bulunmadığını beyan ettiği) Ferah Sitesine yapılan işlerde altyapı bedellerinin, fatura giriş no, tarih, miktar ve kimin tahsil ettiğinin, ada parselde kooperatifin üstlendiği inşaatta proje ön yüzlerinin, belediye ruhsat harçlarının, çalışan sigortalı işçi maaşlarının, yatan sigorta primlerinin, proje ve malzeme bedelleri faturalarının, kooperatif gelir gider tablosundaki kayıtların, ada parseldeki sağlık ocağı arsasının bağışlandığına dair genel kurul tutanağı ile hazirun cetvelinin yönetim tarafından tasdikli bir suretinin, ana okul arsasının mahkeme kararlarının, ’ın üyelik giriş kararının fotokopisinin, aylık %7 faizle ikinci kez icraya verilmesi kararının, kooperatifin kaybettiği davalarda ödenen mahkeme ve avukatlık ücretlerinin bilgi/belgelerinin bildirilmesinin istendiği, 14.4. Dilekçeye cevaben Kooperatif Vekili Fatih Türkmen tarafından verilen 23/10/2020 tarihli yazıda, dilekçedeki taleplerle ilgili olarak müvekkil kooperatife başvurulması gerektiğinin bildirilerek dilekçenin başvurana iade edildiği, 14.5. Başvuran tarafından, kooperatifleri denetleme ve yönlendirme görev ve yetkisi çerçevesinde 12/11/2020 tarihli dilekçe ile İl Müdürlüğüne başvurulduğu, 14.6. İl Müdürlüğünün 02/12/2020 tarihli yazısında özetle, kooperatif tarafından gerçekleştirilen imalatların yöntem ve uygulamalarının, kooperatife ait taşınmazlarla ilgili tasarrufların, ortakların ödentileri ile ilgili hususların 1163 sayılı Kooperatifler Kanunu, Kooperatif Ana Sözleşmesi, ilgili diğer

Kanunlar ve buralarda belirtilen hususlara uygun alınan Genel Kurul Kararları ile Yönetim Kurulu Görev ve Yetkileri çerçevesinde yönetim kurulunun sorumluluğu ile alınan kararlar doğrultusunda gerçekleştirildiği, bu kapsamda talep ettiği belgelerle ilgili olarak kooperatif yönetim kuruluna başvurulması gerektiğinin bildirildiği görülmüştür.

14.7. Başvuran bu yanıtla 03/03/2021 tarihli dilekçesiyle Kurumumuza başvurmuştur. Kurumumuza iletilen söz konusu dilekçede, kooperatife ilettiği dilekçelerindekilere ek olarak başvuranın; – parselden ibaret olan kooperatifin alt yapı imalatlarında (içme suyu, kanal, doğal gaz) parsel üzerinden tek bir fatura kesildiğini, bedelini kooperatifin karşıladığını Kooperatif haricinde yapılan işlerden para alınıp alınmadığını, alındı ise kooperatif gelir gider kayıtlarında nasıl gösterildiğini,

– Üyelere inşaat yapma yetkisi verilerek her üyenin vergi, sigorta dahil tüm masraflarını kendisi karşılayarak evlerini kendilerinin yaptırmasının sağlandığı, ancak kooperatif başkanının eşine ait olan ada parselin inşaat ruhsatında başka hiçbir parselde olmadığı halde yüklenici firmanın kooperatif olduğu, vergi, sigorta, işçilik masrafları dahil tüm giderlerin kooperatif bütçesinden karşılandığını, – Bilgi isteyen kooperatif ortakları hakkında davalar açıldığını, – Kamu hizmetine tahsisli ada parselin kamuya devredilmediği, akıbeti hakkında ortaklara bilgi verilmediğini, – Üyelik aidatı ile ilgili olarak tarafına uygulanan %7 oranındaki faizin mahkeme kararıyla %1,5 olarak indirilmesine karşın takip eden aylarda yine %7 faiz uygulamasına devam olunduğunu, – Kooperatifin tasfiyeden sonra tekrar ihya olduğuna ilişkin bilgi ve belgelerin ortaklarla paylaşılmadığını iddia ve ifade ettiği görülmüştür.

14.8. Başvuranın 03/03/2021 tarihli dilekçesi ve ekleri Gönderme Kararı ile Bakanlığa iletilmiş, başvuran söz konusu karara cevaben idare tarafından inceleme yapılmaması sebebiyle kooperatifin yönetim ve denetim kurulları ile bu hususları incelemeyen İl Müdürlüğünü şikâyetini tekrar ederek tarihli ikinci başvurusunu yapmıştır.

15. Şikayet konusu hakkında idare tarafından verilen yanıtlarda özetle, başvuranın kooperatiften bilgi edinme taleplerinin 1163 sayılı Kooperatifler Kanunu’nun 24 ve 25 inci maddeleri uyarınca kooperatif tarafından karşılanması gerektiği, karşılanmıyor ise 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu’nun 437/5 maddesi uyarınca ilgili mahkemeye başvurulabileceği, kooperatif işlemlerinde Kanunen yetkili olan genel kurulun kararlarına karşı itiraz veya iptal istemlerinin özel hukuk yargısında dava konusu edilmesi gerektiği, 1163 sayılı Kooperatifler Kanunu ve ilgili mevzuatında Bakanlığa tanınan denetim-gözetim yetkisinin kooperatifin kamu düzenine ilişkin işlemlerine yönelik olduğu, anonim şirket yapısında kurulan kooperatif ortaklarının özel hukuka konu olabilecek menfaatlerinin gözetilmesinde Bakanlığın yükümlülüğünün bulunmadığı belirtilmiştir.

16. Başvuranın Kurumumuza ilettiği dilekçelerinden, kooperatif işlemleri hakkındaki bilgi edinme taleplerini şikâyete konu kooperatife ilettiği; ancak talebinin karşılanmadığı anlaşılmaktadır. Bu konuda İl

Müdürlüğünce 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu’nun 437/5 inci maddesi uyarınca başvuranın asliye ticaret mahkemesine başvurabileceği belirtilmekte ise de, anılan Kanun maddesinde mahkemeye başvurunun ihtiyari bir yol olarak belirlendiği görülmektedir. Kanun yolunun idari başvuru yolunun izlenmesine engel teşkil etmeyeceği dikkate alındığında, 4982 sayılı Kanunun 5 inci maddesi uyarınca İl Müdürlüğünde tutulan şikayete konu kooperatife ait faaliyet raporları, bilanço, gelir-gider cetvelleri, tahmini bütçe, tutanak, hazirun cetveli gibi belgelerin başvurana verilmesi gerektiği değerlendirilmiştir.

17. Bununla birlikte, başvuranın esas olarak, kooperatif iş ve işlemlerinde bir takım usulsüzlükler yapıldığını iddia ettiği, bilgi edinme başvurularını söz konusu usulsüzlükleri sübuta erdirmek amacıyla yaptığı, gerekli ve yeterli bilgiye ulaşamadığı için İl Müdürlüğüne başvurduğu anlaşılmaktadır. Başvuran ihbarlarına rağmen İl Müdürlüğünce gerekli denetlemenin yapılamamasından şikâyetçi olmuş, idarenin yetki ve sorumluluğu dâhilinde konunun çözüme kavuşturulmasını talep etmiştir.

18. Cumhurbaşkanlığı Teşkilatı Hakkında Cumhurbaşkanlığı 1 nolu Kararnamesi’nin 107 nci maddesinin (k) fıkrasında yapı kooperatiflerinin işleyişi ve denetlenmesine ilişkin iş ve işlemleri yürütmek, kuruluş kayıtlarının ve sicillerinin tutulmasını sağlamak ve uygulamaları denetlemek Mesleki Hizmetler Genel

Müdürlüğünün görev ve yetkileri arasında sayılmıştır. Anılan Genel Müdürlüğü’nün “Yapı Kooperatifleri ve Üst Birliklerinin Denetiminde Uygulanacak Esas ve Usuller (Denetim Kılavuzu)” başlıklı 26/06/2019 tarihli Genelge ile de kişilerden gelen şikayetler üzerine kooperatif denetimlerinde izlenecek esas ve usullerin belirlendiği görülmektedir.

19. Bu itibarla, başvuranın dilekçelerinde yer alan “ parselden ibaret kooperatifin alt yapı imalatlarında parsel üzerinden tek bir fatura kesildiği, kooperatif haricinde yapılan işlerden para alındığı” ; “ tüm ortaklar inşaatlarını kendileri yaparken bazı şahısların inşaatlarının yüklenicisinin kooperatif olarak gösterilerek tüm giderlerinin de kooperatif bütçesinden karşılandığı” gibi iddialarının suç kapsamında incelemeye konu olabilecek, kooperatifin kamu düzenine ilişkin işlemlerine yönelik olduğu değerlendirilmiştir. Zira burada başvuranın talebi aylık ödenti faizlerinin yüksek belirlenmesi gibi yasayla kooperatif genel kuruluna verilen bir yetkinin kullanılmasından doğan ve özel hukuk yargısına taşınması gereken münferit bir uyuşmazlık konusu olmanın ötesinde, tüm kooperatif ortaklarını ilgilendiren kooperatif malına, varlığına ve genel kuruluş amacına aykırılığa ilişkin genel bir ihbar niteliği taşımaktadır.

Bu itibarla, yukarıda yer verilen mevzuat kapsamında, başvuranın dilekçelerinde “ihbar” niteliği taşıyan hususların Bakanlıkça denetlenmesinin hukuka uygun olacağı değerlendirilmiştir.

20. Yukarıdan bu yana yapılan açıklamalar ışığında; başvuranın dilekçelerinde yer alan “bilgi edinme” niteliğindeki talepleri kapsamında şikayete konu kooperatife ait İl Müdürlüğünde tutulan faaliyet raporları, bilanço, gelir-gider cetvelleri, tahmini bütçe, tutanak, hazirun cetveli gibi belgelerin 4982 sayılı Kanunun

5 inci maddesi uyarınca başvurana verilmesi; başvuranın dilekçelerinde kooperatif harcamalarındaki

belirsizlikler ve usulsüzlüklere yönelik “ihbar” niteliği taşıyan talepleri kapsamında Bakanlıkça denetim yapılması hususunda ilgili idareye tavsiye bulunulması gerektiği sonuç ve kanaatine varılmıştır.

B. İyi Yönetim İlkeleri Yönünden Değerlendirme 21. İyi yönetim ilkelerine 28/03/2013 tarihli ve 28601 mükerrer sayılı Resmi Gazetede yayımlanan Kamu

Denetçiliği Kurumu Kanununun Uygulanmasına İlişkin Usul ve Esaslar Hakkında Yönetmeliğin “İyi yönetim ilkeleri” başlıklı 6 ncı maddesinde yer verilmiş olup; İdarenin Kurumumuzun bilgi ve belge talebine ilişkin cevabi yazıları incelendiğinde “makul sürede karar verme”, “kararın geciktirilmeksizin bildirilmesi” ilkelerine uygun hareket ettiği, ancak idare tarafından başvuranın dilekçesine verilen cevabi yazıda “kanunlara uygunluk” ve “bilgi edinme hakkı” ilkelerine uygun hareket edilmediği değerlendirilmiş olup, idareden bundan böyle bu ilkelere de uygun hareket etmesi beklenmektedir.

VI. HAK ARAMA ÖZGÜRLÜĞÜNE İLİŞKİN AÇIKLAMA

22. 6328 sayılı Kanunun 21 inci maddesinin ikinci fıkrası uyarınca, bu Tavsiye Kararının idareye tebliğ tarihinden itibaren 30 gün içinde idare tarafından herhangi bir eylem ya da işlem tesis edilmezse (varsa)

dava açma süresinden kalan süre işlemeye devam edecek olup Ankara İdare Mahkemesinde yargı yolu açıktır.

VII. KARAR

Açıklanan gerekçelerle BAŞVURUNUN KABULÜ İLE;

Başvuranın dilekçelerinde yer alan “bilgi edinme” niteliğindeki talepleri kapsamında şikayete konu kooperatife ait bilgi- belgelerden idarede bulunanların 4982 sayılı Kanunun 5 inci maddesi uyarınca başvurana verilmesi; başvuranın dilekçelerinde kooperatif harcamalarındaki belirsizlikler ve usulsüzlüklere yönelik “ihbar” niteliği taşıyan talepleri kapsamında Bakanlıkça denetim yapılması hususunda ÇEVRE,

ŞEHİRCİLİK VE İKLİM DEĞİŞİKLİĞİ BAKANLIĞI’NA TAVSİYEDE BULUNULMASINA,

6328 sayılı Kanunun 20 nci maddesinin üçüncü fıkrası uyarınca, bu karar üzerine tesis edilecek işlemin

veya eylemin 30 (otuz) gün içinde Kurumumuza bildirilmesinin zorunlu olduğuna; Kararın, Başvurana, Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı’na ile Ankara Valiliği Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği İl Müdürlüğü’ne tebliğine; Türkiye Cumhuriyeti Kamu Başdenetçisince karar verildi.

Şeref MALKOÇ

Kamu Başdenetçisi