Yaşlılık aylığının yeniden bağlanması ve yersiz ödemenin iptali talebi (KDK)

  • Kamu Kurumları ve Şirketleri | Mevzuat ve Hukuk

ÖZET: Başvuran, 2011 yılında emekli olduğunu ve 10 günlük bir süre çalıştığı işyerinin sigortalılığının iptal edilmesi nedeniyle yaşlılık aylığının kesildiğini belirtmiştir. 240.000 TL civarında yersiz ödemenin geri talep edildiğini ifade eden başvuran, emeklilik aylığının yeniden bağlanmasını istemektedir. Sosyal Güvenlik Kurumu, başvuranın aylığının iptaline ilişkin gerekçelerini, sigortalılığının sahte olduğuna dayandırarak açıklamıştır.

Kurum, 5510 sayılı Sosyal Sigortalar Kanunu’nun ilgili maddelerine atıfta bulunarak, yersiz ödemelerin geri alınması gerektiğini belirtmiştir. İlgili denetim raporları, başvuranın sigortalı bildirimlerinin fiili çalışmaya dayanmadığını ortaya koymuştur. Bu durum, başvuranın emeklilik şartlarını yerine getirmediği sonucunu doğurmuştur.

Kamu Denetçiliği Kurumu, başvuruyu değerlendirerek, yaşlılık aylığının yeniden bağlanması talebinin reddedilmesine, ancak idarenin denetim görevini zamanında yerine getirmemesi nedeniyle yersiz ödemelere ilişkin faiz uygulanmaması gerektiğine karar vermiştir. İlgili idarenin, denetim görevini etkin bir şekilde yerine getirmesi ve tutarlı hareket etmesi gerektiği vurgulanmıştır.

TÜRKİYE BÜYÜK MİLLET MECLİSİ KAMU DENETÇİLİĞİ KURUMU (OMBUDSMANLIK)

SAYI : 2021/9861-S.21.15932

BAŞVURU NO : 2021/3176

KARAR TARİHİ : 05/07/2021

KISMEN TAVSİYE KISMEN RET KARARI

BAŞVURUYA KONU İDARE : SOSYAL GÜVENLİK KURUMU BAŞKANLIĞI

BAŞVURUNUN KONUSU : Yaşlılık aylığının tekrar bağlanması ve tarafına çıkarılan yersiz ödemenin iptali talebi hakkındadır.

BAŞVURU TARİHİ : 11/02/2021

I. BAŞVURANIN İDDİA VE TALEPLERİ

1. Kurumumuza tarihinde yapılan başvuruda başvuran özetle; 2011 yılında emekli olduğunu, sigorta primlerinin Bağ-Kur ve SSK şeklinde olduğunu, emekli olmadan önce son olarak 10 günlük bir süre

İskenderun’da 40 yıllık bir muhasebecinin yanında çalıştığını, buradaki sigortalılığı ile birlikte emekli olduğunu, aradan 10 yıllık bir zaman geçtikten sonra emeklilik işleminin iptal edildiğini ve bugüne kadar kendisine ödenen toplam 240.000 TL civarındaki paranın iadesinin talep edildiğini, maaşının kesildiğini, geçinemediğini belirterek, 10 günlük sigortalılığının iptali işleminin kaldırılmasını, idarece talep edilen yersiz ödemelere ilişkin işlemin iptalini, emeklilik aylığının tekrar bağlanmasını talep etmektedir.

II. İDARENİN BAŞVURUYA İLİŞKİN AÇIKLAMALARI

2. Kurumumuzun 23/02/2021 tarihli ve sayılı bilgi-belge isteme yazısına istinaden Sosyal Güvenlik Kurumu Başkanlığı Emeklilik Hizmetleri Genel Müdürlüğünden alınan cevabi yazı ve eklerinin tetkikinden özetle;

2.1. 5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanununa göre sigortalı olanların yaşlılık aylığına hak kazanma koşulları Kanun hükümlerine, Kanunun yürürlük tarihinden önce sigortalı olanların yaşlılık aylığına hak kazanma koşulları 506, 2925, 1479 ve mülga 2926 sayılı Kanun hükümlerine göre belirlenmektedir. Malullük, yaşlılık ve ölüm sigortalarına prim ödeyenlerin, bu sigorta kollarından aylığa hak kazanıp kazanmadıklarının tespitinde; belli bir yaşa ulaşma, belli bir süre prim ödeme, belli bir süre sigortalı olma, sigortalı işten ayrılma ve Kurumdan yazılı istekte bulunma koşullarının yerine getirilmesi aranmakta olup, bu koşullardan herhangi birinin eksik olması halinde, sigortalıya aylık bağlanmasına imkân bulunmadığı,

2.2. 5510 sayılı Kanunun “Yersiz ödemelerin geri alınması” başlıklı 96 ncı maddesinde; “Kurumca işverenlere, sigortalılara, isteğe bağlı sigortalılara gelir veya aylık almakta olanlara ve bunların hak sahiplerine, genel sağlık sigortalılarına ve bunların bakmakla yükümlü olduğu kişilere, fazla veya yersiz olarak yapıldığı tespit edilen bu Kanun kapsamındaki her türlü ödemeler;

a) Kasıtlı veya kusurlu davranışlarından doğmuşsa, hatalı işlemin tespit tarihinden geriye doğru en fazla on yıllık sürede yapılan ödemeler, bu ödemelerin yapıldığı tarihlerden,

b) Kurumun hatalı işlemlerinden kaynaklanmışsa, hatalı işlemin tespit tarihinden geriye doğru en fazla beş yıllık sürede yapılan ödemeler toplamı, ilgiliye tebliğ edildiği tarihten itibaren yirmi dört ay içinde yapılacak ödemelerde faizsiz, yirmi dört aylık sürenin dolduğu tarihten sonra yapılacak ödemelerde ise bu süre sonundan,

itibaren hesaplanacak olan kanunî faizi ile birlikte, ilgililerin Kurumdan alacağı varsa bu alacaklarından mahsup edilir, alacakları yoksa genel hükümlere göre geri alınır” hükmünü amir olduğu,

2.3. Kurumun denetim ve kontrolle görevli memurlarınca düzenlenen denetim raporlarının incelenmesinde; sigortalıların aylık bağlama işlemleri sırasında dikkate alınan hizmetlerin sahte olduğunun tespit edilmesi halinde, söz konusu hizmetler için hizmet bildirimi ve hizmet birleştirmesi yapılmaması nedenleriyle, sigortalıların gerek aylığa hak kazanma koşullarının tespitinde, gerekse gelir/aylık bağlama işlemlerinde anılan hizmetlerin dikkate alınmadığı,

2.4. Kurum kayıtlarının tetkikinden; ’in aylığı, 35550.31 numaralı işyeri hakkındaki 07/01/2020 tarih ve 2020/ sayılı denetim raporu ile fiili olmadığı tespit edilen çalışmalarının iptal edilmesi sonucu 2829 sayılı Kanuna istinaden son 2520 gündeki 4/a kapsamındaki prim ödeme gün sayısının 4/b kapsamındaki prim ödeme gün sayısının altına düşmesi nedeniyle aylığa hak kazanma koşullarını yerine getirmemesi nedeniyle, 23/11/2020 tarihinde başlangıç tarihinden (01.04.2010) geçerli olmak üzere iptal edildiği, sigortalıya 01/03/2010 tarihli tahsis talebine istinaden 01/04/2010 tarihinden itibaren 506 sayılı Kanunun geçici 81/B-A maddesine göre yaşlılık aylığı bağlandığı, 04/11/2020 tarih ve

13290112 sayılı yazının borç tespit tarihi olarak kabul edildiği ve sigortalının aylığı başlangıç tarihinden

(01/04/2010) geçerli olmak üzere 23/11/2020 tarihinde iptal edilerek bu döneme ilişkin ödenen aylıkların

5510 sayılı Kanunun 96/1-a maddesi kapsamında borç çıkarıldığı,

2.5. Sahte hizmet kazandırılmak suretiyle, yardımlardan yararlandırılması ile gelir ve aylık bağlatılması, sigortalının kasıtlı kusurlu davranışlarından doğan yersiz ödemeler kapsamında sayıldığından ödenen aylıklar için, 5510 sayılı Kanunun 96 ncı maddesinin birinci fıkrasının (a) bendi kapsamında borç kaydı oluşturulduğu,

2.6. 5510 sayılı Kanunun 59 uncu maddesinin birinci fıkrasına göre, sosyal güvenlik mevzuatının uygulanmasına ilişkin denetimler Kurumun denetim ve kontrol ile görevlendirilmiş memurları tarafından yapılmakta olduğu ve bahse konu denetim raporunun usulüne uygun olarak düzenlendiği,

İfade edilmiştir.

III. İLGİLİ MEVZUAT

3. 2709 sayılı Türkiye Cumhuriyeti Anayasasının “Dilekçe, Bilgi Edinme ve Kamu Denetçisine

Başvurma Hakkı” başlıklı 74 üncü maddesinin üçüncü ve dördüncü fıkralarında; “Herkes, bilgi edinme ve kamu denetçisine başvurma hakkına sahiptir.

Türkiye Büyük Millet Meclisi Başkanlığına bağlı olarak kurulan Kamu Denetçiliği Kurumu idarenin işleyişiyle ilgili şikâyetleri inceler.”,

4. 6328 sayılı Kamu Denetçiliği Kurumu Kanununun “Kurumun Görevi” başlıklı 5 inci maddesinin birinci fıkrasında; “Kurum, idarenin işleyişiyle ilgili şikâyet üzerine, idarenin her türlü eylem ve işlemleri ile tutum ve davranışlarını; insan haklarına dayalı adalet anlayışı içinde, hukuka ve hakkaniyete uygunluk yönlerinden incelemek, araştırmak ve idareye önerilerde bulunmakla görevlidir.”,

5. 506 sayılı Sosyal Sigortalar Kanunu’nun Geçici 81 inci maddesinde; “Bu Kanunun yürürlüğe girdiği tarihte;

A) Bu Kanunun yürürlük tarihinden önce yürürlükte bulunan hükümlere göre yaşlılık aylığı bağlanmasına hak kazanmış olanlar ile sigortalılık süresi 18 yıl ve daha fazla olan kadınlar ve sigortalılık süresi 23 yıl ve daha fazla olan erkekler hakkında, bu Kanunun yürürlüğe girdiği tarihten önce yürürlükte bulunan hükümler uygulanır.”,

B) (İptal bend: Anayasa Mah.nin 23/02/2001 tarihli ve E. 1999/42, K. 2001/41sayılı Kararı ile.; Yeniden düzenleme: 23/05/2002 – 4759 S.K./3. md.)(*) 23/05/2002 tarihinde;…

a) (A) bendi kapsamında olanlar hariç sigortalılık süresi 18 (dahil) yıldan fazla olan kadınlar 20 yıllık sigortalılık süresini ve 40 yaşını doldurmaları, sigortalılık süresi 23 yıldan (dahil) fazla olan erkekler 25 yıllık sigortalılık süresini ve 44 yaşını doldurmaları ve en az 5000 gün…

Şartı ile yaşlılık aylığından yararlanabilirler.”

6. 5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu’nun; “Yersiz ödemelerin geri alınması” başlıklı 96 ncı maddesinde; “Kurumca işverenlere, sigortalılara, isteğe bağlı sigortalılara gelir veya aylık almakta olanlara ve bunların hak sahiplerine, genel sağlık sigortalılarına ve bunların bakmakla yükümlü olduğu kişilere, fazla veya yersiz olarak yapıldığı tespit edilen bu Kanun kapsamındaki her türlü ödemeler;

a) Kasıtlı veya kusurlu davranışlarından doğmuşsa, hatalı işlemin tespit tarihinden geriye doğru en fazla on yıllık sürede yapılan ödemeler, bu ödemelerin yapıldığı tarihlerden,

b) Kurumun hatalı işlemlerinden kaynaklanmışsa, hatalı işlemin tespit tarihinden geriye doğru en fazla beş yıllık sürede yapılan ödemeler toplamı, ilgiliye tebliğ edildiği tarihten itibaren yirmidört ay içinde yapılacak ödemelerde faizsiz, yirmidört aylık sürenin dolduğu tarihten sonra yapılacak ödemelerde ise bu süre sonundan,

itibaren hesaplanacak olan kanunî faizi ile birlikte, ilgililerin Kurumdan alacağı varsa bu alacaklarından mahsup edilir, alacakları yoksa genel hükümlere göre geri alınır.

Alacakların yersiz ödemelere mahsubu, en eski borçtan başlanarak borç aslına yapılır, kanunî faiz kalan borca uygulanır. Bu hüküm ilgili hak sahiplerinin muvafakat etmeleri kaydıyla, aynı dosyadan diğer bir hak sahibine yapılan yersiz ödemelere mahsubunda da uygulanır.

Yersiz ödemenin gelir ve aylıklardan kesilmesinde, kesintinin başlayacağı ödeme dönemi başı itibarıyla kanunî faizi ile birlikte hesaplanan borç tutarı, gelir ve aylıktan % 25 oranında kesilmek suretiyle uygulanır.

Yersiz ödemelerin tespiti ile geri alınmasına ve bu maddenin uygulanmasına ilişkin usûl ve esaslar, Kurum tarafından çıkarılacak yönetmelikle düzenlenir.”,

7. 5510 sayılı Kanun’un 96 ncı maddesine istinaden düzenlenen ve 27/09/2008 tarihli 27010 sayılı

Resmi Gazete’de yayımlanan Fazla veya Yersiz Ödemelerin Tahsiline İlişkin Usul ve Esaslar

Hakkında Yönetmelik’in; “İlgililerin kasıtlı ve kusurlu davranışlarından doğan fazla veya yersiz ödemeler” başlıklı 5 inci maddesinde; “(1) Bu Yönetmeliğin uygulamasında;

a) Kuruma verilen veya ibraz edilen belgelerle gerçeğe aykırı bildirimde bulunulması,

b) Örneği Kurumca hazırlanan belgelerle bildirilmesi taahhüt edilen durum değişikliklerinin bir ay içinde

Kuruma bildirilmemesi,

c) Kanunda öngörülen şartlar yerine gelmediği hâlde, sahte bilgi ve belgelerle sağlık hizmetleri ve diğer haklardan, ödeneklerden yararlanılması ile gelir veya aylık bağlatılması,

ç) Sahte hizmet kazandırılmak suretiyle sağlık hizmetleri ve diğer haklardan, ödeneklerden yararlanılması ile gelir veya aylık bağlatılması,

d) Boşanma nedeniyle gelir veya aylık bağlandıktan sonra boşandığı eşiyle fiilen birlikte yaşanması,

e) Gelir ve aylıklarının kesilmesi gerektiği hâlde durumun gizlenmesi ve/veya bildirilmemesi,

f) Sigortalılar ile gelir veya aylık alanlara yapılan ödemelerden, hak sahipliği sona ermesine rağmen her hangi bir kişi tarafından tahsilat yapılması,

ilgililerin kasıtlı ve kusurlu davranışlarını oluşturur…”

Hükmüne amirdir.

IV. KAMU DENETÇİSİ CELİLE ÖZLEM TUNÇAK’IN KAMU BAŞDENETÇİSİ’NE ÖNERİSİ

8. Başvuranın iddiaları, idarenin konu ile ilgili açıklamaları, ilgili mevzuat ve tüm dosya kapsamı birlikte değerlendirildiğinde; başvuru konusuna ilişkin hazırlanan “Kısmen Tavsiye Kısmen Ret Karar Önerisi”

Kamu Başdenetçisi’ne sunulmuştur.

V. DEĞERLENDİRME VE GEREKÇE

A. Hukuka, Hakkaniyete ve İnsan Haklarına Uygunluk Yönünden Değerlendirme

9. 1 numaralı paragrafta yer verildiği üzere; sahte olarak belirtilen 10 günlük prim ödeme gün sayısının iptal edilmesi nedeniyle emekli aylığının iptal edildiğini ve tarafına çıkarılan yersiz ödemelerin iptal edilerek emeklilik aylığının tekrar bağlanmasını talep etmektedir.

10. İdareden Kurumumuza gönderilen bilgi ve belgelerin incelenmesi neticesinde; adı geçenin aylığı, numaralı işyeri hakkındaki 07.01.2020 tarih ve 2020/ sayılı denetim raporu ile fiili olmadığı tespit edilen çalışmalarının iptal edilmesi sonucu 2829 sayılı Kanuna istinaden son 2520 gündeki 4/a kapsamındaki prim ödeme gün sayısının 4/b kapsamındaki prim ödeme gün sayısının altına düşmesi nedeniyle aylığa hak kazanma koşullarını yerine getirmemesi nedeniyle, 23/11/2020 tarihinde başlangıç tarihinden (01.04.2010) geçerli olmak üzere iptal edildiği, sigortalıya 01/03/2010 tarihli tahsis talebine istinaden 01/04/2010 tarihinden itibaren 506 sayılı Kanunun geçici 81/B-A maddesine göre yaşlılık aylığı bağlandığı, 04/11/2020 tarih ve 13290112 sayılı yazının borç tespit tarihi olarak kabul edildiği ve sigortalının aylığı başlangıç tarihinden (01/04/2010) geçerli olmak üzere 23/11/2020 tarihinde iptal edilerek bu döneme ilişkin ödenen aylıkların 5510 sayılı Kanunun 96/1-a maddesi kapsamında borç çıkarıldığı, 5510 sayılı Kanunun 59 uncu maddesinin birinci fıkrasına göre, sosyal güvenlik mevzuatının uygulanmasına ilişkin denetimler Kurumun denetim ve kontrol ile görevlendirilmiş memurları tarafından yapılmakta olduğu ve bahse konu denetim raporunun usulüne uygun olarak düzenlendiği belirtilmiştir.

11. 5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu’nun 4 üncü maddesinin birinci fıkrasının (a) bendinde, hizmet akdi ile bir veya birden fazla işveren tarafından çalıştırılanlar sigortalı addedilmiştir. 5510 sayılı Kanun bakımından sigortalı sayılmanın hukuki şartlarından iş ilişkisi, esas olarak hizmet akdine dayanmalıdır ve hizmet akdine tabi çalışma işverene ait işyerinde yerine getirilmelidir. Bir başka ifadeyle 5510 sayılı Kanunun 4/1-(a) bendine göre (SSK) sigortalı sayılmanın temel kuralı, iş veya çalışma ilişkisinin hizmet akdine dayanması gerektiğidir. Bilindiği üzere 5510 sayılı Kanunda hizmet akdinin tarifine yer verilmemiş olup hizmet akdi Borçlar Kanunda tanımlanmıştır. Borçlar Kanununa göre hizmet akdi, işçinin işverene bağımlı olarak belirli veya belirli olmayan süreyle iş görmeyi ve işverenin de zamana veya yapılan işe göre ücret ödemeyi üstlendiği sözleşme olarak tanımlanmıştır. Bu tanıma göre kişinin belirli veya belirsiz bir zamanda hizmetini kiralaması hizmet sözleşmesidir. Anayasa Mahkemesi ise hizmet akdinin iş, ücret ve bağımlılık olmak üzere üç unsurdan oluştuğuna karar vermiştir. (Anayasa

Mahkemesinin Esas No.1963/336, Karar No.1967/29 ve Resmi Gazete tarih/sayı: 19/10/1968/13031)

12. Yargıtay 21. Hukuk Dairesinin E.2016/7568, K.2017/904 numaralı ve 13/02/2017 tarihli kararında; “Bir kimsenin sigortalı sayılabilmesi için sigortalı işe giriş bildirgesinin varlığı yeterli değildir. Aynı zamanda o kimsenin Yasa’nın belirlediği biçimde (506 sayılı Yasa’nın ikinci maddesi ve 5510 sayılı

Yasa’nın 4/a maddesi) eylemli olarak çalışması da koşuldur. Bu yön 506 sayılı Yasa’nın 6 ncı maddesi ile

5510 sayılı Yasa’nın 7/a maddesinde ve Yargıtay Hukuk Genel Kurulunun 1999/21-549-555, 2005/21-437-

448 ve 2007/21-306-320 sayılı kararlarında da vurgulanmıştır.” hükmüne varılmış olup, aynı Dairenin E.

2014/3422, K.2015/2638 numaralı ve 17/02/2015 tarihli kararında da; davanın yasal dayanağını oluşturan sigortalılığın oluşumu yönünden çalışma olgusunun varlığının zorunlu olduğu, eylemli veya gerçek biçimde çalışmanın varlığı saptanmadıkça, hizmet akdine dayanılarak dahi sigortalılıktan söz edilemeyeceği, Kurumun suç duyurusu üzerine ceza soruşturması yapılıp yapılmadığı ve buna bağlı olarak dava açılıp açılmadığının araştırılması gerektiği, 5510 sayılı Yasanın 59 uncu maddesine göre aksi kanıtlanana kadar Kurum denetim memurlarının inceleme raporundaki tespitlerin doğru olduğu ifade edilmiştir.

13. Hatay Sosyal Güvenlik İl Müdürlüğünün 13/06/2019 tarih sayılı sayılı görev emri gereği Sosyal

Güvenlik Denetmeni tarafından tanzim edilen 07/01/2020 tarih 2020/ sayılı raporda aşağıda yer verilen tespitlerin yapıldığı anlaşılmaktadır.

13.1. “Ş. Cad. No İskenderun/HATAY” adresinde faaliyet gösteren sicil numaralı ‘ye ait Muhasebe Bürosu işyeri ile ilgili olarak İskenderun Sosyal Güvenlik

Merkezinden gönderilen denetim talebi ile işyeri sigortalılarından … T.C. Kimlik Numaralı

’in… sigortalı bildirimlerinin fiili çalışmaya dayanıp dayanmadığının tespitinin istenildiğine yer verilmiştir.

13.2. Söz konusu işyerinden yapılan sigortalı bildirimlerinin fiili olup olmadığının tespiti amacıyla 20/06/2019 tarih sayılı yazı ile işyeri sigortalılarından ’in ifadeye çağırıldığı, sigortalının ifadesinin 03/07/2019 tarihinde alındığı, bahse konu ifade tutanağında; “…

Soruldu: ‘ye ait işyerine yönelik yapılan incelemeye istinaden işyerindeki çalışmaları ile ilgili sorulduğunda; Cevabında aynen; “… Şu anda emekliyim, herhangi bir yerde çalışmamaktayım. Sormuş olduğunuz

‘yı tanırım kendisine ait muhasebe bürosunda 2010 yılında çalışmam olmuştur. Ben isminde bir arkadaşım vasıtasıyla bu işe girdim, işyerinde temizlik işi yaptım. Benim dışımda işyerinde çalışan olup olmadığını hatırlayamıyorum. 2010 yılında geçirdiğim kaza sebebiyle hafızam iyi durumda değil.

İşyerinin adresini de hatırlayamıyorum. İşyerindeki çalışmam karşılığında aldığım ücretimi hatırlayamıyorum. . ile herhangi bir akrabalığım yoktur. Sigortalı bildirilmek için hiç kimseye para vermedim. Bu konuda söyleyeceklerim bundan ibarettir.” şeklinde açıklama yaptığı anlaşılmaktadır.

13.3. Söz konusu raporun; “3) ALINAN İFADELER VE TESPİT EDİLEN HUSUSLAR” başlıklı bölümünde; “…

İşveren ‘nın Müdürlüğümüzde alınan beyanında aynen; “Ben şu anda emekliyim, muhasebe büromda yalnız çalışmaktayım. İşyerime ait talep ettiğiniz 01/10/2009-28102/2015 dönemlerine ait defter ve belgelerimizi kaybettiğimden dolayı tarafınıza ibraz edemeyeceğim. Sormuş olduğunuz sigortalılardan dışındaki kişileri tanımıyorum, bu kişiler benim yanımda çalışmadılar. Bu kişiler rahatsız oldukları için büroma gelip benden sigortalı olmak için ricacı oldular, bu sebeple bu kişileri sigortalı gösterdim. Fakat kendilerine ücret ödemedim. Sigortalı gösterdiğim kişilerden para talep etmedim. Bu konuda söyleyeceklerim bundan ibarettir.” şeklinde açıklama yaptığı anlaşılmaktadır.

13.4. Söz konusu raporun; “4) DEĞERLENDİRMELER” başlıklı bölümünde; “…

– İşveren ’nın alınan beyanında dışındaki sigortalıları tanımadığını ve işyerinde çalışmalarının olmadığını beyan ettiği…

– İşyerinden olan çalışmalarının fiili olduğu kanaatine varılan ‘nın alınan beyanında ’ye ait işyerindeki 10 yıllık çalışmasında kendisinden başka çalışan olmadığını ifade ettiği, Yukarıda belirtilen hususlar göz önünde bulundurulduğunda, sicil numaralı ‘ya ait Muhasebe Bürosu işyerinden sigortalı bildirimleri yapılan… …

sigortalı bildirimlerinin fiili çalışmaya dayanmadığı bu sebeple iptal edilmesi gerektiği değerlendirilmektedir.

Bununla birlikte işyerinde sahte sigortalı olarak bildirildikleri ve sigortalı bildirimlerinin fiili çalışmaya dayanmadığı tespit edilen… Numaralı … ilgili işyerinden olan sigortalı bildirimlerinin, işe giriş ve işten ayrılış bildirgelerinin iptal edilmesi gerektiği değerlendirilmektedir…” şeklinde açıklamaya yer verilmiştir.

13.5. Söz konusu raporun; “5) SONUÇ VE KANAAT” başlıklı bölümünde; “…

3-) ya ait işyerinden Kurumumuza sahte sigortalı bildiriminde bulunulduğu tespit edildiğinden, çalışmaları gerçek dışı olarak Kuruma bildirilen sigortalılar ve bakmakla yükümlü olduğu kişilere kısa ve uzun vadeli sigorta kollarından yapılan tüm masraflar 5510 sayılı Kanun’un 96. maddesi uyarınca ilgililerden talep edilmesi ve işveren tarafından ödenen primlerin de Kuruma irat kaydedilmesi gerektiği…” sonuç ve kanaatine varıldığı anlaşılmaktadır.

14. 2017/44 E. ve 2017/118 K. sayılı Anayasa Mahkemesi kararında Mahkeme Bakırköy 2. İş

Mahkemesinin itiraz yoluyla önüne getirdiği 5510 sayılı Kanunun Sosyal Güvenlik Kurumunca tahsil edilecek yersiz ve fazla ödemelere ilişkin 96 ncı maddesinin sigortalının kasıtlı veya kusurlu davranışından kaynaklanan yersiz ödemelere ilişkin (a) bendinin Anayasa’nın Sosyal Güvenlik Hakkını düzenleyen 60 ıncı maddesine aykırılığını incelemiş, ilgili maddenin düzenlemesinin kanun koyucunun takdir hakkı içerisinde kaldığını ve bu şekilde yapılan düzenlemenin Sosyal Güvenlik Hakkına engel teşkil etmediği sonucuna varmıştır. Mahkeme, kararında aynı zamanda “Kural, Sosyal Güvenlik Kurumu’nun uğradığı kamusal zararın giderilmesi amacıyla sebepsiz zenginleşmede geri verme konusuna ilişkin özel bir düzenleme niteliğinde olup, ilgililerin kasıtlı veya kusurlu davranışları nedeniyle kendilerine yapılan fazla veya yersiz ödemeye bağlanan sonuçları öngörmektedir. Kuralın, ilgililerin kusurlu veya kasıtlı hareketleriyle Kurum tarafından Kanun’a aykırı şekilde yapılan ödemelerin geri alınmasıyla Kurum’un gider kaybının önlenmesini ve Kurum’un aleyhine sebepsiz zenginleşmeye engel olunmasını sağlamak için kamu yararı amacıyla çıkarıldığı anlaşılmaktadır. Böyle bir düzenlemenin anayasal sınırlar içinde kanun koyucunun takdirinde olduğu da açıktır.” ifadelerine yer verilmiştir.

15. Anayasa Mahkemesinin 2013/673 Başvuru numaralı 20/04/2016 tarihli kararında geçmişte yapılan usulsüz prim girişleri nedeniyle başvuranın yaşlılık aylığının kesilmesi ve kendisine ödenen yaşlılık aylıklarının faiziyle birlikte geri ödenmesi noktasında faizle geri ödemenin mülkiyet hakkı ihlali olduğu yönündeki başvuru kanunilik, meşru amaç ve ölçülülük gibi kriterler esas alarak değerlendirmiş ve başvuruya konu olayda mülkiyet hakkının ihlal edilmediğine karar vermiştir.

“Bu durumda somut olayda idarece hatalı olarak ödendiği tespit edilen yaşlılık aylıkları anapara tutarının başvurucudan iadesinin talep edilebileceği hususunda kuşku bulunmamaktadır. Aksi durumun belirtildiği üzere başvurucunun sebepsiz zenginleşmesine yol açabileceği ve sosyal adaletle bağdaşmayacağı açıktır. Öyleyse bu noktada ortaya konması gereken, usulsüz prim girişlerine istinaden yersiz ödenen söz konusu meblağın üzerine yasal faiz ilave edilerek tahsilinin istenmesinin başvurucuya

-kamu yararı dikkate alındığında- aşırı bir yük yükleyip yüklemeyeceği hususudur.

Anayasa Mahkemesince bu çerçevede başvurucunun emekli olduğu tarih itibarıyla SGK müfettişlerince de tespit edildiği üzere sosyal güvenlik prim hesabında on dört aylık usulsüz prim girişi olduğu bu çerçevede başvurucunun hileli bir hizmet süresinden yararlandırıldığı ortaya konmuş bu durumda somut olayın özelliklerine göre yapılan değerlendirmede, başvurucunun kendisine kazandırılan on dört aylık hileli hizmet süresinden haberdar olması gerektiği ve toplam hizmet süresine söz konusu hileli hizmet süresi de eklenerek gerçekte hak kazanmadığı tam yaşlılık aylığı ödemelerinden yararlandığı anlaşılmış, eksik kalan hizmet süresi üzerinden usulsüz olarak aldığı aylıkların kendisinden daha sonra 5510 sayılı

Kanun’un 96. maddesinin (a) bendi uyarınca kanuni faizi ile birlikte iadesinin isteneceğini bilebileceği kanaatine varılmıştır.”.

16. Mülkiyet hakkı, bireylere bir tür sosyal güvenlik ödemesi alma hakkı içermemekle beraber yürürlükteki mevzuatta, önceden prim ödeme şartıyla veya şartsız olarak sosyal yardım alma hakkı şeklinde bir ödeme yapılması öngörülmüş ise yargısal içtihatlara paralel olarak ilgili mevzuatın aradığı şartları yerine getiren bireyin mülkiyet hakkı kapsamına giren bir menfaatinin doğduğu kabul edilmelidir (Hüseyin Remzi Polge,

§ 36). Ayrıca mülkiyet hakkının belli şartlar altında ortadan kaldırılması, onun en azından ortadan

kaldırılıncaya kadar “mülk” olarak kabul edilmesine engel teşkil etmez (Bülent Akgül, B. No:

2013/3391, 16/9/2015, § 56). Somut olayda olduğu gibi Kurum tarafından bağlanan yaşlılık aylıklarının geri ödenmesine karar verilmesi sonucunda başvuranın mülkiyet hakkına müdahale edilip edilmediğinin tespiti için öncelikle bu durumun mülkiyet hakkı kapsamında bir hak teşkil edip etmediğinin, eğer böyle bir hak söz konusu ise bu hakka müdahale bulunup bulunmadığının belirlenmesi gerekir. Geçmişte yapılmış usulsüz prim ödemelerinin sorumluluğunun başvurana yüklenerek yersiz ödenmiş aylıkların geri ödenmesinin istendiği anlaşılmaktadır. Öyleyse kendisine ödenen aylık tutarı üzerinde başvuranın mülkiyet hakkı kapsamında bir menfaatinin bulunduğu ile idarece bu tutarın yasal faizi ile birlikte iadesinin istenmesinin başvuranın mülkiyet hakkına müdahale teşkil ettiğine kuşku yoktur.

17. Mülkiyet hakkına yönelik müdahalenin Anayasa’ya uygun düşebilmesi için müdahalenin kanuna dayanması, kamu yararı amacı taşıması ve ayrıca ölçülülük ilkesi gözetilerek yapılması gerektiği ifade edilmiştir. Anayasa Mahkemesinin belirlediği esaslar çerçevesinde başvuranın taleplerini değerlendirmemiz gerekirse;

17.1. Kanunilik

Mülkiyet hakkına yapılan müdahale, Anayasa’nın 13. maddesinde belirtilen şartlar yerine getirilmediği müddetçe Anayasa’nın 35. maddesinin ihlaline yol açacaktır. Bu itibarla sınırlamanın Anayasa’nın 13.

maddesinde öngörülen koşullara uygun olup olmadığının belirlenmesi gerekir. Anayasa’nın 35. maddesinde mülkiyet hakkına getirilecek sınırlamaların kamu yararı amacıyla ve kanunla yapılması gerektiği hüküm altına alınmıştır. Bu nedenle mülkiyet hakkına yönelik müdahalelerde ilk incelenmesi gereken ölçüt hukuka dayalı olma ölçütüdür. Bu ölçütün sağlanmadığı tespit edildiğinde diğer ölçütler bakımından inceleme

yapılmaksızın mülkiyet hakkının ihlal edildiği sonucuna varılacaktır. (AYM,Bekir Yazıcı, B. No:

2013/3044, 17/12/2015, §§ 61, 62).

Kanunun varlığı kadar kanun metninin ve uygulamasının da bireylerin davranışlarının sonucunu önceden öngörebilecekleri kadar hukuki belirlilik taşıması gerekir. Bir diğer ifadeyle kanunun kalitesi de kanunilik

koşulunun sağlanıp sağlanmadığının tespitinde önem arz etmektedir (Necmiye Çiftçi ve diğerleri, B. No:

2013/1301, 30/12/2014, § 56).

Somut olayımızda, Sosyal Güvenlik Kurumu tarafından yapılan ödemelerin 5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanununun 96 ncı maddesinin yasal dayanak olduğu görülmektedir. Anılan düzenlemenin yeterli açıklıkta ve başvuranın davranışlarının sonuçlarını önceden öngörmesini sağlamaya yetecek hukuki belirlilikte olduğu anlaşıldığından mülkiyet hakkına yapılan müdahalenin kanunilik ölçütünü taşıdığı sonucuna varılmıştır.

17.2. Meşru Amaç

Anayasanın 13 üncü ve 35 inci maddeleri gereği mülkiyet hakkı ancak kamu yararı amacıyla sınırlandırılabilmektedir. İdarenin tesis ettiği hatalı işlemi geri alması veya belirli durumlarda işlemi ortadan kaldırması mümkündür. Bu durum sosyal güvenlik ödemeleri için de geçerli olup, dolayısıyla idarenin yersiz ödemeden kaynaklı kurum alacağını tahsil etmesi ve kişilere borç tahakkuk ettirilmesi işleminde kamu yararının asıl amacı sosyal güvenlik sisteminin korunması ve devamlığını sağlamaktır.

2017/44 E., ve 2017/118 K., sayılı Anayasa Mahkemesi kararında Mahkeme 5510 sayılı Kanunun 96 ncı maddesinin Anayasa’ya uygunluğunu denetlemiş ve “ Kural, Sosyal Güvenlik Kurumu’nun uğradığı

kamusal zararın giderilmesi amacıyla sebepsiz zenginleşmede geri verme konusuna ilişkin özel bir düzenleme niteliğinde olup, ilgililerin kasıtlı veya kusurlu davranışları nedeniyle kendilerine yapılan fazla veya yersiz ödemeye bağlanan sonuçları öngörmektedir. Kuralın, ilgililerin kusurlu veya kasıtlı hareketleriyle Kurum tarafından Kanun’a aykırı şekilde yapılan ödemelerin geri alınmasıyla Kurum’un gider kaybının önlenmesini ve Kurum’un aleyhine sebepsiz zenginleşmeye engel olunmasını sağlamak için kamu yararı amacıyla çıkarıldığı anlaşılmaktadır. Böyle bir düzenlemenin anayasal sınırlar içinde kanun koyucunun takdirinde olduğu da açıktır.” demiştir.

Bu anlamda başvuranın sahte sigortalılık nedeniyle prim günlerinin silinmesi ve bunun sonucunda emeklilik şartlarını taşımıyor hale gelmesi nedeniyle geriye dönük olarak ödenmiş olan aylıkların ilgili madde çerçevesinde geri alınmasında temel amacın sosyal güvenlik sisteminin aktüeryal dengesini korumak olduğu şüphesizdir. Bu bağlamda, başvurana yapılan yersiz ödemelerin geri alınması yönünde tesis edilen işlemin kamu yararı çerçevesinde meşru bir amaç taşıdığı sonucuna varılmıştır.

17.3. Ölçülülük

Anayasa Mahkemesinin ölçülülük ilkesine yönelik değerlendirmesini elverişlilik, gereklilik ve orantılılık olmak üzere üç alt ilke üzerinden yapmaktadır. Elverişlilik öngörülen müdahalenin ulaşılmak istenen amacı gerçekleştirmeye elverişli olmasını, gereklilik ulaşılmak istenen amaç bakımından müdahalenin zorunlu olmasını yani aynı amaca daha hafif bir müdahale ile ulaşılmasının mümkün olmamasını, orantılılık ise bireyin hakkına yapılan müdahale ile ulaşılmak istenen amaç arasında makul bir dengenin gözetilmesi gerekliliğini ifade etmektedir (AYM, E.2011/111, K.2012/56, 11/4/2012; E.2014/176, K.2015/53, 27/5/2015; E.2016/13, K.2016/127, 22/6/2016, § 18; Mehmet Akdoğan ve diğerleri, § 38).

Mülkiyet hakkına yönelik müdahale sonucunda ortaya çıkan yeni durumun ve bozulan yararlar dengesinin, bireye kişisel ve aşırı bir yük yüklememesi gerekmektedir (Korkut Bahadır, § 43).

Diğer taraftan, “İyi yönetişim” ilkesi, kamu yararı kapsamında bir konu söz konusu olduğunda kamu otoritelerinin; uygun zamanda, uygun yöntemle ve her şeyden önce tutarlı olarak hareket etmelerini gerektirir(AYM, Kenan Yıldırım ve Turan Yıldırım, B. No. 2013/711, 3/4/2014, § 68). İyi yönetişim ilkesi, mülkiyet hakkı kapsamında yapılan incelemelerde hususi bir öneme sahiptir. Bu çerçevede kamu otoritelerinden beklenen, sosyal güvenlik hakkından doğan ödemeler gibi bireylerin hayatlarını devam

ettirmesi bakımından büyük öneme sahip konularda azami özenin gösterilmesidir (Tevfik Baltacı, B. No:

2013/8074, 9/3/2016, § 73). Bununla birlikte kamu otoritelerine yüklenen bu özen sorumluluğu bireyleri de sosyal güvenlik hakkı kapsamında kendilerine yapılan ödemeler yönünden tamamen sorumsuz kılmamalıdır.

Başvuru konusu olaya ilişkin denetim raporunda başvuranın sahte işyerinde sahte sigortalı olarak bildirildiğinin belirlendiği, bu belirleme neticesinde başvuranın tam yaşlılık aylığına hak kazanma yönünden prim gün sayısının eksik kaldığı görülmektedir.

Bu durumda somut olayda idarece hatalı olarak ödendiği tespit edilen yaşlılık aylıkları anapara tutarının başvurandan iadesinin talep edilebileceği hususunda kuşku bulunmamaktadır. Aksi durumun belirtildiği üzere başvuranın sebepsiz zenginleşmesine yol açabileceği ve sosyal adaletle bağdaşmayacağı açıktır.

Öte yandan mülkiyet hakkına yapılan müdahalede kamu yararı ile bireysel yarar arasında makul bir dengenin gözetilip gözetilmediğinin değerlendirilmesi gerekmektedir.

Somut olayda, başvurucunun aylığı numaralı işyeri hakkındaki 07/01/2020 tarih ve 2020/ sayılı denetim raporu ile fiili olmadığının tespit edilmesi üzerine sigortalının aylığının 01/04/2010 tarihinden itibaren geçerli olmak üzere 23/11/2020 tarihine kadar iptal edildiği, bu sebeple söz konusu döneme ilişkin ödenen aylıkların 5510 sayılı Kanunun 96/1-a maddesi kapsamında borç çıkarıldığı anlaşılmaktadır.

Başvurucunun doğum tarihinin 5/12/1960 olduğu ve emeklilik yaşının erkeklerde 65 yaş olarak düzenlendiği, ayrıca başvurucunun aradan geçen uzun zaman dilimi sonrasında (aylık bağlandıktan sonra yaklaşık 10 yıl) fiili çalışmaya dayanmayan eksik kalan gün sayısı gerekçesiyle (10 gün) bağlanan ölüm aylığının iptal edilmesi işleminde hukuka aykırılık olmadığı, bu sebeple 5510 sayılı Kanunun 96 ncı maddesi gereğince başvurucuya yersiz ödendiği tespit edilen anapara ödeme tutarının idarece başvuran adına borç tahakkuku yapılması işleminin hukuka aykırı bir unsur içermediği sonuç ve kanaatine varılmak suretiyle başvuranın yapılan anapara kesinti miktarının geri ödenmesi talebinin reddedilmesi gerektiği değerlendirilmektedir.

Ayrıca, ilgili idarenin yerine getirmesi gereken inceleme ve denetim yükümlülüğünü zamanında yerine getirmediği ve 10 yıla yakın bir zaman geçtikten sonra durumun fark edilmesi üzerine hatalı işlemin iptali yoluna gidildiği anlaşılmıştır. Diğer taraftan, aylık bağlandıktan sonra geçen uzun zaman dilimi sonrasında eksik kalan 10 gün sayısı gerekçesiyle bağlanan ölüm aylığının iptal edilmesi, idarenin tamamen kendisine ait olan inceleme ve denetim görevini zamanında ve gereği gibi ifa etmediği, dolayısıyla tutarlı hareket etme yükümlülüğünü de yerine getirmemek suretiyle iyi yönetim ilkesinin ihlal edildiği, ilgili idarenin denetim görevini zamanında yerine getirmemesi sebebiyle ortaya çıkan ve başvurucudan talep edilen yersiz ödeme tutarına idarenin kusuru da dikkate alınarak faiz uygulanmaması gerektiği değerlendirilmektedir.

18. Kurumumuzca yapılan değerlendirme neticesinde; başvurucuya 01/04/2010 tarihinden itibaren 506 sayılı Kanunun geçici 81/B-A maddesine göre yaşlılık aylığı bağlandığı, numaralı işyeri hakkındaki 07.01.2020 tarih ve 2020/ sayılı denetim raporu ile fiili olmadığı tespit edilen çalışmalarının iptal edilmesi sonucu 2829 sayılı Kanuna istinaden son 2520 gündeki 4/a kapsamındaki prim ödeme gün sayısının 4/b kapsamındaki prim ödeme gün sayısının altına düşmesi nedeniyle aylığa hak kazanma koşullarını yerine getirmemesi nedeniyle, 23/11/2020 tarihinde başlangıç tarihinden (01/04/2010)

geçerli olmak üzere yaşlılık aylığının iptal edildiği, bu sebeple ilgiliye ödenen aylıkların 5510 sayılı

Kanunun 96/1-a maddesi kapsamında borç çıkarılarak talep edildiği anlaşılmakta olup, idare tarafından başvurucun yaşlılık aylığının iptal edilmesi işleminde ve fiili çalışmaya dayanmayan hizmetinin silinmesi sebebiyle tarafına tahakkuk ettirilen anapara borç işleminde hukuka aykırılık bulunmadığı, ancak hakkaniyet gereği idarenin inceleme ve denetim görevini zamanında ve gereği gibi yerine getirebilmesi ve idarenin tutarlı hareket etme yükümlülüğünü de ifa edebilmesine imkân verecek tedbirleri alması gerektiği hususu ile idarenin denetim görevini zamanında yerine getirmemesi sebebiyle ortaya çıkan ve başvurucudan talep edilen yersiz ödeme tutarına idarenin kusuru da dikkate alınarak faiz uygulanmaması gerektiği sonuç ve kanaatine varılmıştır.

B. İyi Yönetim İlkeleri Yönünden Değerlendirme

19. 28/03/2013 tarihli ve 28601 mükerrer sayılı Resmi Gazetede yayımlanan Kamu Denetçiliği Kurumu

Kanununun Uygulanmasına İlişkin Usul ve Esaslar Hakkında Yönetmeliğin “İyi yönetim ilkeleri” başlıklı

6 ncı maddesinde yer verilmiş olup; İdarenin Kurumumuz tarafından istenen bilgi ve belgeleri süresinde

gönderdiği ve “makul sürede karar verme” ve “kararın geciktirilmeksizin bildirilmesi” ilkelerine uygun davrandığı, yine idare tarafından şikâyetçiye makul sürede cevapların verildiği ancak şikâyetçiye verilen

cevaplarda işleme karşı hangi sürede hangi mercilere başvurulabileceğinin gösterilmemiş olması sebebiyle “karara karşı başvuru yollarının gösterilmesi” ilkesine uygun davranılmadığı görülmüş olup, idarenin bahse konu ilkeye uygun davranması önerilmektedir.

19.1. Bununla birlikte, hukuk devleti ilkesi idarenin “belirlilik”, “istikrar”, “öngörülebilirlik” ve “haklı beklenti” ilkelerine uygun davranmasını içermektedir. Buna göre, idarenin vatandaşların güvenini boşa çıkaracak uygulamalardan kaçınması gerekir. Emeklilik çalışanlar bakımından tüm çalışma hayatı boyunca varılmak istenen bir gaye, sosyal devlet olmanın gereği olarak yaşlılık riskine karşı alınan bir güvence, devlet için bir ödevdir. İdarenin kişilerin, sigortalıların bu hakkın kazanılmasına yönelik beklentiye sokacak davranışlardan kaçınması, kendi iş ve işlemlerinde ise yasaya uygun, gerekli dikkat ve özeni göstermesi beklenmektedir. Bu tür durumlara sebep verilmemesi için idarenin, hizmetin gerekleri göz önüne alınarak personelin eğitimi ve yetiştirilmesine ve kendi içinde kontrol ve denetim mekanizmalarına gereken önemi vermesi gerektiği, yine, hataları düzeltirken iyi bir zamanlamayla, uygun bir şekilde ve en önemlisi tutarlı olarak hareket etmesi beklenmektedir.

VI. HAK ARAMA ÖZGÜRLÜĞÜNE İLİŞKİN AÇIKLAMA

20. 6328 sayılı Kanunun 21 inci maddesinin birinci fıkrası uyarınca başvurunun Kurumumuz tarafından reddedilmesi hâlinde, durmuş olan dava açma süresi gerekçeli ret kararının ilgiliye tebliğinden itibaren kaldığı yerden işlemeye başlayacaktır. 21 inci maddenin ikinci fıkrası uyarınca ise tavsiye kararı üzerine otuz gün içinde herhangi bir işlem tesis edilmez veya eylemde bulunulmaz ise durmuş olan dava açma süresi kaldığı yerden işlemeye başlayacaktır. Buna göre; ilgili idarenin eylem ve işlemlerine karşı dava açma süresinden arta kalan sürede Hatay İş Mahkemelerinde yargı yolu açıktır.

VII. KARAR

Açıklanan gerekçelerle ve dosya kapsamına göre; BAŞVURUNUN KISMEN KABUL- KISMEN

REDDİNE;

Başvuranın yaşlılık aylığının tekrar bağlanması ve idareden talep edilen anaparanın geriye yönelik ödenmemesi talebinin REDDİNE, İdarenin inceleme ve denetim görevini zamanında ve gereği gibi yerine getirebilmesi ayrıca tutarlı hareket etme yükümlülüğünü de ifa edebilmesine imkân verecek tedbirleri alması hususunda,

İlgili idarenin denetim görevini zamanında yerine getirmemesi sebebiyle ortaya çıkan ve başvurucudan talep edilen yersiz ödeme tutarına idarenin kusuru da dikkate alınarak faiz uygulanmaması hususunda,

SOSYAL GÜVENLİK KURUMU BAŞKANLIĞINA TAVSİYEDE BULUNULMASINA,

6328 sayılı Kamu Denetçiliği Kurumu Kanununun 20 nci maddesinin üçüncü fıkrası uyarınca, Sosyal

Güvenlik Kurumu Başkanlığı tarafından bu karar üzerine tesis edilecek işlemin otuz gün içinde

Kurumumuza bildirilmesinin zorunlu olduğuna, Kararın BAŞVURANA ve SOSYAL GÜVENLİK KURUMU BAŞKANLIĞINA tebliğine, Türkiye Cumhuriyeti Kamu Başdenetçisince karar verildi.

Şeref MALKOÇ

Kamu Başdenetçisi