Toptan ödeme sonrası yaşlılık aylığı bağlanabilmesi için hizmet sürelerinin ihya zorunluluğu tartışması (KDK)

TÜRKİYE BÜYÜK MİLLET MECLİSİ KAMU DENETÇİLİĞİ KURUMU (OMBUDSMANLIK)

SAYI : 2022/3209-S.22.4867

BAŞVURU NO : 2021/16075

KARAR TARİHİ : 08/03/2022

TAVSİYE KARARI ,TCKN:

Adres:

BAŞVURUYA KONU İDARE : SOSYAL GÜVENLİK KURUMU BAŞKANLIĞI

BAŞVURUNUN KONUSU : Toptan ödeme aldıktan sonra yaşlılık aylığı bağlanmasına hak kazanan sigortalıların, toptan ödemeye konu sürelerini ihya etmek zorunda olup olmadığı hakkındadır.

BAŞVURU TARİHİ : 20/09/2021

I. BAŞVURANIN İDDİA VE TALEPLERİ

1. Başvuran özetle; 28 Ocak 2021 tarihinde BAĞ-KUR’dan emekli olmak için 4/1-(b) kapsamındaki hizmetlerini yapılandırdığını ve SGK’ya 79.450 TL para yatırarak emeklilik dilekçesi verdiğini, daha önce tarafına toptan ödeme yapılmış olması nedeniyle yapılacak işlemlerde tereddüde düşüldüğünü ve Konya

SGK İl Müdürlüğünce dilekçesinin Ankara’ya gönderilip görüş istendiğini belirterek 6 ay süren süreç sonunda hâlihazırda 9660 gün BAĞ-KUR primi bulunmasına rağmen emekli edilmek için bundan dört yıl önce 4/1-(a) kapsamındaki 1990 gün çalışmaları karşılığı tarafına toptan ödeme olarak yapılan 12.350 TL’yi

20.900 TL olarak Kuruma geri ödemek zorunda bırakılmasını şikâyet etmektedir.

II. İDARENİN BAŞVURUYA İLİŞKİN AÇIKLAMALARI

2. SGK Emeklilik Hizmetleri Genel Müdürlüğünün konuya ilişkin 27/10/2021 tarihli ve

E. sayılı yazısı ve eklerinde ilgili mevzuat hükümlerine de yer verilmek suretiyle özetle; 2.1. 5510 sayılı Kanununun 31 inci maddesi uyarınca yaşlılık aylığı bağlanması için aranan yaş şartını doldurduğu halde malullük veya yaşlılık aylığı bağlanmasına hak kazanamayan sigortalılara yaşlılık toptan ödemesi yapıldığı, bunlardan yeniden sigortalı olanlardan talepte bulunanların söz konusu toptan ödemelerini kanunda belirlenen esaslarla Kuruma ödeyenlerin söz konusu hizmetlerinin ihya edildiği, 2.2. Buna göre, yaşlılık aylığı bağlanma şartlarını taşıyan sigortalıların kendilerine yapılmış toptan ödeme tutarlarını Kuruma iade ederek hizmetlerini ihya etmesinin zorunlu olduğu, 2.3. Başvuranın Kanunun 4/1-(a) kapsamındaki hizmetlerinin 28/4/2017 tarihinde yaşlılık toptan ödemesi olarak tasfiye edildiği, başvuranın 28/1/2021 tarihinde bu kez 20/4/1982-17/12/2009 tarihleri

arasında geçen 4/1-(b) kapsamındaki hizmetlerini Kanunun geçici 17, 63 ve 83 üncü maddeleri kapsamında ihya ettiği, ihya edilen 4/1-(b) hizmetleri ile tek başına aylık bağlanma şartlarını tamamlamış olsa da toptan ödeme işlemi yaşlılık aylığı bağlanmasına hak kazanılamaması durumunda yapılabildiğinden daha önce tasfiye edilmiş 4/1-(a) kapsamındaki hizmetlerin ihyasının zorunlu olduğu, Hususları ifade edilmiştir.

III. İLGİLİ MEVZUAT

3. 18/10/1982 tarihli ve 2709 sayılı T.C. Anayasasının “Dilekçe, bilgi edinme ve kamu denetçisine başvurma hakkı” başlıklı 74 üncü maddesinin üçüncü ve dördüncü fıkralarında;

“Herkes, bilgi edinme ve kamu denetçisine başvurma hakkına sahiptir. Türkiye Büyük Millet Meclisi

Başkanlığına bağlı olarak kurulan Kamu Denetçiliği Kurumu idarenin işleyişiyle ilgili şikâyetleri inceler.” 4. 14/6/2012 tarihli ve 6328 sayılı Kamu Denetçiliği Kurumu Kanununun “Kurumun Görevi” başlıklı 5 inci maddesinin birinci fıkrasında;

“Kurum, idarenin işleyişiyle ilgili şikâyet üzerine, idarenin her türlü eylem ve işlemleri ile tutum ve davranışlarını; insan haklarına dayalı adalet anlayışı içinde, hukuka ve hakkaniyete uygunluk yönlerinden incelemek, araştırmak ve idareye önerilerde bulunmakla görevlidir.” 5. 31/05/2066 tarihli 5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanununun; 5.1. “Yaşlılık aylığının başlangıcı ve kesilmesi” başlıklı 30 uncu maddesi; “4 üncü maddenin birinci fıkrasının; a) (a) ve (b) bentlerinde belirtilen sigortalılardan yaşlılık aylığına hak kazananlara, yazılı istek tarihinden sonraki, …

ay başından itibaren aylık bağlanır…” 5.2. “Yaşlılık toptan ödemesi ve ihya” başlıklı 31 inci maddesi; “4 üncü maddenin birinci fıkrasının; (a) ve (b) bentleri kapsamındaki sigortalılar ile bu Kanuna göre ilk defa (c) bendi kapsamında sigortalı olanlardan, herhangi bir nedenle çalıştığı işten ayrılan veya işyerini kapatan ve yaşlılık aylığı bağlanması için gerekli yaş şartını doldurduğu halde malullük ve yaşlılık aylığı bağlanmasına hak kazanamayan sigortalıya, 4 üncü maddenin birinci fıkrasının (a) ve (c) bentleri kapsamında ise kendi adına bildirilen, (b) bendi kapsamında ise ödediği malullük, yaşlılık ve ölüm sigortaları primlerinin her yıla ait tutarı, primin ait olduğu yıldan itibaren yazılı istek tarihine kadar geçen yıllar için, her yılın gerçekleşen güncelleme katsayısı ile güncellenerek toptan ödeme şeklinde verilir.

Bu Kanuna göre toptan ödeme yapılarak hizmetleri tasfiye edilmiş bulunanlardan, yeniden bu Kanuna tabi olarak malullük, yaşlılık ve ölüm sigortaları primi bildirilmiş olanlar, yazılı olarak müracaat etmeleri halinde, aldıkları toptan ödemenin ödeme tarihi ile yazılı istek tarihi arasında geçen yıllar için her yılın gerçekleşen güncelleme katsayısı ile güncellenerek bulunan tutarın ilgiliye tebliğ tarihini takip eden ayın sonuna kadar ödemeleri halinde, bu hizmetler ihya edilerek bu Kanunun uygulanmasında dikkate alınır.” düzenlemelerine yer verilmiştir.

IV. KAMU DENETÇİSİ CELİLE ÖZLEM TUNÇAK’IN KAMU BAŞDENETÇİSİNE ÖNERİSİ

6. Başvuranın iddiaları, idarenin konu ile ilgili açıklamaları, ilgili mevzuat ve tüm dosya kapsamı birlikte değerlendirildiğinde başvuru konusuna ilişkin “Tavsiye Karar Önerisi” Kamu Başdenetçisine sunulmuştur.

V. DEĞERLENDİRME VE GEREKÇE

A. Hukuka, Hakkaniyete ve İnsan Haklarına Uygunluk Yönünden Değerlendirme 7. Başvuran özetle, tek başına 4/1-(b) kapsamındaki hizmetleriyle aylık bağlanma şartlarını taşıdığı halde daha önce 4/1-(a) bendi kapsamındaki hizmetleri karşılığı aldığı toptan ödeme tutarını iade etmeye zorlanmasını şikâyet etmektedir.

8. SGK tarafından özetle, 5510 sayılı Kanunun 31 inci maddesi uyarınca toptan ödemenin ancak yaşlılık aylığı bağlanmasına hak kazanılamaması durumunda yapıldığı, bu nedenle yalnızca 4/1-(b)

kapsamındaki süreleriyle aylık bağlanmasına hak kazanmış olsa dahi başvurana aylık bağlanabilmesi için toptan ödemeye konu sürelerinin ihya edilmesi gerektiği ifade edilmiştir.

9. Buna göre başvuru konusu uyuşmazlığın, ihya edilen 4/1-(b) kapsamındaki hizmetleriyle tek başına aylık bağlanması şartlarını sağlayan başvurana yaşlılık aylığı bağlanabilmesi için başvuranın daha önce toptan ödemeyle tasfiye edilmiş 4/1-(a) kapsamındaki hizmetlerinin ihya edilmesinin zorunlu olup olmadığı noktasında düğümlendiği anlaşılmaktadır.

10. 5510 sayılı Kanunun 31 inci maddesinde yaşlılık aylığı bağlanması için gerekli yaş şartını doldurduğu halde malullük ve yaşlılık aylığı bağlanmasına hak kazanamayan sigortalılardan 4/1-(a)

kapsamındakilere kendi adlarına bildirilen malullük, yaşlılık ve ölüm sigortaları primlerinin güncellenerek toptan ödeme şeklinde verileceği düzenlenmiştir. Diğer yandan toptan ödeme yapılarak hizmetleri tasfiye edilmiş bulunanlardan, yeniden malullük, yaşlılık ve ölüm sigortaları primi bildirilmiş olanların yazılı olarak müracaat etmeleri ve aldıkları toptan ödeme tutarlarını güncel değeriyle Kuruma iade etmeleri halinde, bu hizmetlerinin ihya edilerek Kanunun uygulanmasında dikkate alınacağı da hüküm altına alınmıştır.

11. Buna göre toptan ödeme yapılmak suretiyle tasfiye edilmiş hizmet sürelerin ihyasının iki şarta bağlandığı görülmektedir. Bunlar yeniden uzun vadeli sigorta kollarına tabi olmak ve yazılı istekte bulunmak şeklindedir. Nitekim Sosyal Güvenlik Kurumu Başkanlığı Emeklilik Hizmetleri Genel

Müdürlüğünün 2011/38 sayılı Emeklilik İşlemleri Genelgesinin “Toptan Ödeme İşlemleri” başlıklı Altıncı

Bölümünün “1. Yaşlılık ve Toptan Ölün Ödemesi 1.1. Yaşlılık Toptan Ödemesi” başlığı altında “Ayrıca, toptan ödeme yapıldıktan sonra çalışmaya başlayan sigortalıların toptan ödeme tarihinden sonra geçen çalışmaları talepte bulunmaları halinde kendilerine toptan ödeme olarak verilecektir.” denilmek suretiyle toptan ödeme aldıktan sonra yeniden çalışmaya başlayan sigortalıların hizmetlerini ihyaya zorunlu olmadığı gibi toptan ödeme aldıktan sonra geçen çalışmaları karşılığında yeniden toptan ödeme alabilecekleri görülmektedir. Diğer yandan mevzuatta toptan ödeme aldıktan sonraki çalışmaları nedeniyle yaşlılık aylığına hak kazanan sigortalıların yaşlılık aylıklarının bağlanabilmesi için toptan ödemeye konu hizmet sürelerinin ihya edilmesini zorunlu kılan herhangi bir düzenlemeye de yer verilmemiştir.

12. Bu durumda, toptan ödeme aldıktan sonra yeniden uzun vadeli sigorta kollarına tabi olan sigortalıların toptan ödemeyle tasfiye edilmiş hizmetlerinin ihyasının esasen sigortalıların tercihine bağlı olduğu, dolayısıyla herhangi bir nedenle söz konusu hizmetlerin ihyasının zorunluluğundan söz edilemeyeceği anlaşılmaktadır. Bu çerçevede, toptan ödeme yapıldıktan sonra geçen hizmetleri ile yaşlılık aylığı bağlanmasına hak kazanan sigortalıların toptan ödemeye konu hizmetlerini ihya edilmesi zorunluluğundan söz edilemeyeceği ve toptan ödemelerini ihya etmeksizin yaşlılık aylıklarının bağlanabileceği değerlendirilmektedir.

13. Somut olayda başvuranın 26/6/2017 tarihli dilekçesiyle 4/1-(a) kapsamındaki 1787 günlük hizmeti 13.365,10 TL toptan ödeme yapılmak suretiyle tasfiye edilmiştir. Daha sonra başvuran tarafından 28/01/2021 tarihinde 4/1-(b) kapsamındaki (20/4/1982-17/12/2009 arasında geçen 9277 günlük) hizmeti ihya edilmiş ve 11/2/2021 tarihinde tarafına yaşlılık aylığı bağlanması talebinde bulunulmuştur. Anılan

ihya işlemi sonrası başvuran tek başına 4/1-(b) kapsamındaki hizmetleri esas alınmak suretiyle yaşlılık aylığı bağlanması şartlarını taşıyor olmakla birlikte İdare yaşlılık aylığı bağlanabilmesi için başvuranın toptan ödeme yoluyla tasfiye edilmiş 4/1-(a) kapsamındaki hizmetlerinin ihyasının zorunlu olduğu gerekçesiyle tahsis talebini reddetmiştir. Bunun üzerine 24/6/2021 tarihinde başvuran tarafından bu kez toptan ödeme yoluyla tasfiye edilen 4/1-(a) kapsamındaki hizmetleri 20.888,88 TL olarak idareye geri ödenmek suretiyle ihya edilmiş ve 28/6/2021 tarihinde yeniden tahsis talebinde bulunulmuştur. 4/1-(a)

kapsamındaki hizmetlerinin ihyası ve tahsis talebi sonrası başvuranın hizmetleri birleştirilmiş, son yedi yıllık fiili hizmet süresi içinde 4/1-(a) kapsamındaki hizmetlerinin fazla hale gelmesi üzerine 4/1-(a) statüsü esas alınarak 1/7/2021 tarihinden başlamak üzere başvurana yaşlılık aylığı bağlanmıştır.

14. 5510 sayılı Kanunun 30 uncu maddesinde 4/1-(a) ve (b) bentlerinde belirtilen sigortalılardan yaşlılık aylığına hak kazananlara yazılı istek tarihinden sonraki ay başından itibaren aylık bağlanacağı düzenlenmiştir. Somut olayda başvuranın 20/4/1982-17/12/2009 arasında geçen 9277 günlük 4/1-(b)

kapsamındaki hizmetini ihya ettiği 28/1/2021 tarihi itibarıyla tarafına 4/1-(b) kapsamında yaşlılık aylığına hak kazanma şartlarını tamamladığı ve 11/2/2021 tarihi itibarıyla da tarafına yaşlılık aylığı bağlanması talebinde bulunduğu, dolayısıyla yaşlılık aylığı bağlanması için mevzuatta aranan tüm şartları yerine getirdiği görülmektedir.

15. Bu çerçevede toptan ödeme yapılmak suretiyle hizmetleri tasfiye edilen sigortalıların, yeniden sigortalı olarak yaşlılık aylığına hak kazanmaları halinde toptan ödeme yapılmak suretiyle tasfiye edilmiş hizmetlerini ihya zorunluluğu bulunmadığı ve başvuranın da salt 4/1-b kapsamındaki hizmetleriyle yaşlılık aylığı bağlanmasına hak kazandığı anlaşıldığından başvurana toptan ödemesi geri alınmaksızın salt 4/1-b kapsamındaki hizmetleri dikkate alınarak yaşlılık aylığı bağlanması gerektiği sonucuna ulaşılmaktadır.

16. Diğer yandan sigortalıların toptan ödeme yoluyla tasfiye edilmiş hizmet sürelerinin geri ödenmeye zorlanmasının mevcut başvuruda rastlandığı gibi toptan ödemenin iadesi işlemlerinin sonuçlanma tarihine bağlı olarak aylık bağlama ve başlangıç tarihinin sarkmasına yol açmasının kaçınılmaz olduğu, bu durumun ise sigortalıların hak kaybına yol açtığı ve idarenin aylık bağlanma sürelerinin kısaltılmasına yönelik kurumsal hedeflerine ters düştüğü görülmektedir. Ayrıca geçmişe dönük olarak zorunlu olarak canlandırılan hizmet sürelerinin yine mevcut başvurudaki gibi sigortalılara bağlanacak yaşlılık aylığı statüsünün değişimine sebep olabileceği ve bu durumun bazı sigortalılar yönünden yaşlılık aylığı bağlanmasına dahi engel olabileceği anlaşılmaktadır.

17. Buna göre, yukarıda yer verilen çerçevede Kurumumuzca yapılan değerlendirme neticesinde; toptan ödeme yapılmak suretiyle hizmetleri tasfiye edilen sigortalıların, yeniden sigortalı olarak yaşlılık aylığına hak kazanmaları halinde toptan ödeme yapılmak suretiyle tasfiye edilmiş hizmetlerini ihya zorunluluğu bulunmadığı, ayrıca mevzuatta açık dayanağı bulunmayan söz konusu zorunlu ihya uygulamasının başkaca sorunlara yol açmasının kaçınılmaz olduğu hususları bir arada değerlendirildiğinde, salt 4/1-b kapsamındaki hizmetleriyle yaşlılık aylığı bağlanmasına hak kazanan başvuranın toptan ödemesini ihyaya zorlanması işlemlerinin hukuka ve hakkaniyete aykırı olduğu sonuç ve kanaatine varılmıştır.

B. İyi Yönetim İlkeleri Yönünden Değerlendirme 18. 28/03/2013 tarihli ve 28601 mükerrer sayılı Resmi Gazetede yayımlanan Kamu Denetçiliği Kurumu

Kanununun Uygulanmasına İlişkin Usul ve Esaslar Hakkında Yönetmeliğin “İyi yönetim ilkeleri” başlıklı

6 ncı maddesinde yer verilmiş olup; İdarenin Kurumumuz tarafından istenen bilgi ve belgeleri süresinde

gönderdiği ve “makul sürede karar verme” ve “kararın geciktirilmeksizin bildirilmesi” ilkelerine uygun davrandığı, yine idare tarafından şikâyetçiye makul sürede cevapların verildiği ancak şikâyetçiye verilen cevaplarda işleme karşı hangi sürede hangi mercilere başvurulabileceğinin gösterilmemiş olması

sebebiyle “karara karşı başvuru yollarının gösterilmesi” ilkesine uygun davranılmadığı görülmüş olup, idarenin bahse konu ilkelere de uygun davranması önerilmektedir.

VI. HAK ARAMA ÖZGÜRLÜĞÜNE İLİŞKİN AÇIKLAMA

19. 6328 sayılı Kanunun 21 inci maddesinin ikinci fıkrası uyarınca, bu Tavsiye Kararının idareye tebliğ tarihinden itibaren 30 gün içinde idare tarafından herhangi bir eylem ya da işlem tesis edilmezse (varsa)

dava açma süresinden kalan süre işlemeye devam edecek olup Konya İş Mahkemelerinde yargı yolu açıktır.

VII. KARAR

Açıklanan gerekçelerle BAŞVURUNUN KABULÜNE;

Toptan ödeme yapılmak suretiyle hizmetleri tasfiye edilen sigortalıların, yeniden sigortalı olarak yaşlılık aylığına hak kazanmaları halinde toptan ödemelerini geri ödeme (ihya) zorunluluğu bulunmadığının idarece kabul edilmesi ve uygulamanın bu çerçevede yürütülmesi hususunda SOSYAL GÜVENLİK KURUMU

BAŞKANLIĞINA TAVSİYEDE BULUNULMASINA,

6328 sayılı Kamu Denetçiliği Kurumu Kanununun 20 nci maddesinin üçüncü fıkrası uyarınca, Sosyal

Güvenlik Kurum Başkanlığınca bu karar üzerine tesis edilecek işlemin otuz gün içinde Kurumumuza bildirilmesinin zorunlu olduğuna, Kararın BAŞVURANA VE SOSYAL GÜVENLİK KURUMU BAŞKANLIĞINA tebliğine, Türkiye Cumhuriyeti Kamu Başdenetçisince karar verildi.

Şeref MALKOÇ

Kamu Başdenetçisi