|
ÖZET: Başvuran, 2021 yılına ait prim borçlarının doğal afet nedeniyle Sosyal Güvenlik Kurumu tarafından faizsiz taksitlendirilmesine rağmen, Kurumdan alacaklı olduğu tutarın otomatik olarak bu borçlara mahsup edilmesini eşitlik ilkesine aykırı bulmuş ve bu uygulamanın kaldırılmasını talep etmiştir. Sosyal Güvenlik Kurumu, başvuranın prim borçlarının 30/11/2021 tarihine kadar ertelendiğini ve taksitlendirme işleminin gerçekleştirildiğini belirtmiştir. Ayrıca, başvuranın alacaklı olduğu tutarın, vadesi gelmemiş borçlarına mahsup edilmesinin mevzuat gereği olduğunu ifade etmiştir.
Sosyal Güvenlik Kurumu, 5510 sayılı Kanun’un ilgili maddeleri uyarınca, işverenlerin prim ve alacaklarının tahsilinde borçların mahsup edilmesi gerektiğini vurgulamıştır. Başvuranın talebi üzerine yapılan değerlendirmelerde, afet nedeniyle uygulanan taksitlendirme işlemlerinin, işverenin belirli şartları yerine getirmesi durumunda geçerli olduğu belirtilmiştir. Kurum, başvuranın durumunu göz önünde bulundurarak, taksitlendirme şartlarına uyulması halinde, doğrudan alacaklarından tahsilat yapılmasının hukuka aykırı olduğunu ifade etmiştir. Sonuç olarak, Kamu Denetçiliği Kurumu, Sosyal Güvenlik Kurumu’na başvuranın taksitlendirilen prim borçlarının tahsilatında ödeme planına uyulması gerektiği yönünde tavsiyede bulunmuştur. Bu tavsiye, 6328 sayılı Kanun çerçevesinde, idarenin belirtilen süre içinde gerekli işlemleri gerçekleştirmesi gerektiğini ortaya koymaktadır. |
T.C. TÜRKİYE BÜYÜK MİLLET MECLİSİ KAMU DENETÇİLİĞİ KURUMU
(OMBUDSMANLIK)
SAYI : 2022/10220-S.22.15747
BAŞVURU NO : 2022/4234
KARAR TARİHİ : 11/08/2022
TAVSİYE KARARI
/
BAŞVURUYA KONU İDARE : SOSYAL GÜVENLİK KURUMU BAŞKANLIĞI
BAŞVURUNUN KONUSU : Prim borcu hakkındadır.
BAŞVURU TARİHİ : 17/03/2022
I. BAŞVURANIN İDDİA VE TALEPLERİ
1) Başvuran, ve sicil sayılı dosyalarda işlem gören işyerlerinin 2021/7-8-9
aylarına ait prim borçlarının doğal afet nedeniyle 30/11/2021 tarihinde peşinatı ödenip 24 ay faizsiz taksitlendirildiğini ancak Kurumdan alacaklı olduğu 4/1/2022 tarihli 16.841,33 TL optik reçete bedelinden 11.434,83 TL tutarın otomatik olarak tecil taksitli borçlarına mahsup edildiğini, bu durumun Kurumla herhangi bir ticari faaliyeti ve hak edişi olmayan işverenler taksitle ödeme yapabiliyor iken sağlık hizmet sunucusu işverenlerden henüz vadesi gelmemiş taksitlerin dahi tahsil edilmesi nedeniyle eşitlik ilkesine aykırı bir sonucu ortaya çıkardığını belirterek söz konusu kararın kaldırılmasını, vadesi gelmemiş borçlarına mahsup edilen hak ediş tutarlarının ödenmesini talep etmektedir.
II. İDARENİN BAŞVURUYA İLİŞKİN AÇIKLAMALARI
2) Sosyal Güvenlik Kurumu Başkanlığı Sigorta Primleri Genel Müdürlüğünün 11/4/2022 tarihli ve
sayılı yazısında özetle;
2.1) 2021 yılı Ağustos ayında Muğla ilinde yaşanan yangın felaketi sonrasında Yönetim Kurulunun
6/8/2021 tarihli ve sayılı kararı ile Muğla ili, Menteşe, Yatağan, Bodrum, Köyceğiz, Marmaris, Milas, Seydikemer ve Kavaklıdere ilçelerinde bulunan işyerlerine ait 2021 Haziran, Temmuz, Ağustos ve
Eylül aylarına ait prim borçlarının 5510 sayılı Kanun’un 89. maddesinde belirtilen gecikme cezası ve gecikme zammı uygulanmaksızın 30/11/2021 (bu tarih dâhil) tarihine kadar ertelenmesine, erteleme süresince sağlık hizmet sunucularının fatura bedellerinden kesinti yapılmamasına ve ertelenen borçların azami 24 aya kadar tecil faizi alınmaksızın taksitlendirilmesine karar verildiği,
2.2) Bu kapsamda, başvuranın ve sicil sayılı işyeri dosyalarından olan prim
borçlarının doğal afet nedeniyle 24 ay tecil faizsiz 30/11/2021 tarihindeki taksitlendirme talebine istinaden taksitlendirildiği, bununla birlikte başvuranın Kurumdan alacaklı olduğu 16.841,33 TL optik reçete bedelinden 11.434,83 TL’lik tutarın 4/1/2022 tarihinde 6183 sayılı Kanun’un 48. maddesine göre taksitlendirilen borcun taksitlerine mahsup edilerek söz konusu borcun kapandığı, 13/1/2022 tarihinde fatura bedelinin mahsubundan sonra kalan 5.406,50 TL’nin ise başvurana iade edildiği,
2.3) Öte yandan 5510 sayılı Kanun’un 88. maddesinin birinci, on dördüncü ve on altıncı fıkraları ile
8/3/2017 tarihli ve 30001 sayılı Resmi Gazetede yayımlanan Sağlık Hizmeti Sunucularının Faturalarının
İncelenmesine ve Bedellerin Ödenmesine İlişkin Usul ve Esaslar Hakkında Yönetmelik’in 24. maddesinin altıncı fıkrası uyarınca; sağlık hizmet sunucularına hizmet bedeli karşılığı doğan alacaklarının ödenmesi sırasında her halükarda Kuruma borcu olup olmadığının sorgulanmasının esas olduğu, sağlık hizmet sunucularının Kuruma olan borçlarının öncelikle Kurum nezdinde tahakkuk etmiş alacaklarından mahsup edilmesi suretiyle takibinin yapılması gerektiği, bahse konu Yönetim Kurulu Kararı ile Muğla ilinin muhtelif ilçelerinde yaşanan yangın afeti nedeniyle 30/11/2021 tarihine kadar sağlık hizmet sunucularının fatura bedellerinden kesinti yapılmamasına karar verilmekle birlikte, bu tarihten sonra yapılan kesintilerin yukarıda yer alan mevzuat hükümlerine istinaden devam etmesi gerektiği, başvuranın optik reçete bedelinden yapılan kesintinin de 4/1/2022 tarihinde yapıldığından taksit tutarlarına mahsup edildiği,
Açıklamalarına yer verilmiştir.
III. İLGİLİ MEVZUAT
3) Türkiye Cumhuriyeti Anayasası’nın “Dilekçe, bilgi edinme ve kamu denetçisine başvurma hakkı”
başlıklı 74. maddesinin üçüncü ve dördüncü fıkralarında;
“Herkes, bilgi edinme ve kamu denetçisine başvurma hakkına sahiptir. Türkiye Büyük Millet Meclisi
Başkanlığına bağlı olarak kurulan Kamu Denetçiliği Kurumu idarenin işleyişiyle ilgili şikâyetleri inceler.”
4) 6328 sayılı Kamu Denetçiliği Kurumu Kanunu’nun “Kurumun Görevi” başlıklı 5. maddesinin
birinci fıkrasında;
“Kurum, idarenin işleyişiyle ilgili şikâyet üzerine, idarenin her türlü eylem ve işlemleri ile tutum ve davranışlarını; insan haklarına dayalı adalet anlayışı içinde, hukuka ve hakkaniyete uygunluk yönlerinden incelemek, araştırmak ve idareye önerilerde bulunmakla görevlidir.”
5) 5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu’nun;
5.1) “Primlerin ödenmesi” başlıklı 88. maddesinin on dördüncü fıkrası ile on altıncı fıkrasının birinci
cümlesinde;
“Kurum, prim ve her türlü alacaklarını, işverenlere olan borçlarından mahsup etmek suretiyle tahsil etmeye yetkilidir.
…
/
Kurumun süresi içinde ödenmeyen prim ve diğer alacaklarının tahsilinde, 6183 sayılı Amme Alacaklarının
Tahsil Usûlü Hakkında Kanunun 51 inci, 102 nci ve 106 ncı maddeleri hariç, diğer maddeleri uygulanır.
Kurum, 6183 sayılı Kanunun uygulanmasında Maliye Bakanlığı ile diğer kamu kurum ve kuruluşları ve mercilere verilen yetkileri kullanır.”
5.2) “Afet ve diğer mücbir sebep hallerinde belgelerin verilme süresi ve primlerin ertelenmesi”
başlıklı 91. maddesinde;
“Yangın, su baskını, sel, kuraklık, yer kayması, deprem gibi afetlerle ağır hastalık, ağır kaza, tutukluluk ve sabotaj gibi nedenlerle ticari veya ekonomik kayıplara uğrayan işverenler, bu Kanunun 4 üncü maddesinin birinci fıkrasının (b) bendi kapsamındaki sigortalılar ile bu Kanuna göre primlerini kendileri ödeyen sigortalılar, bu durumu belgelemeleri kaydıyla vakanın veya afetin meydana geldiği tarihten itibaren üç ay içinde talepte bulunmaları ve prim ödeme aczine düştüklerinin, yapılacak inceleme sonucu anlaşılması halinde, yukarıda belirtilen vaka veya afet tarihinden önce ödeme süresi dolmuş mevcut
Kuruma olan borçlar ile vaka veya afetin meydana geldiği tarihi takip eden üçüncü ayın sonuna kadar tahakkuk edecek Kuruma olan borçları, vaka veya afetin meydana geldiği tarihten itibaren bir yıla kadar
Kurumca ertelenebilir.
Birinci fıkrada belirtilen durumlar ile Bakanlık ve Maliye Bakanlığınca müştereken belirlenen vaka, afet veya mücbir sebep hallerinde Kuruma verilmesi gereken her türlü bilgi ve belge ile yapılması gereken başvuruların vakanın, afetin veya mücbir sebebin meydana geldiği tarihi takip eden üç ay içinde Kuruma verilmesi veya yapılması halinde, süresinde verilmiş veya yapılmış sayılır.
Yetkili makamlarca genel hayatı etkilediğine dair karar verilen vaka, afet veya mücbir sebep hallerinde, genel hayatın etkilendiği bölge, il, ilçe veya mahalde doğrudan veya dolaylı olarak zarar gören işverenlerle sigortalı ve hak sahiplerince bu Kanuna göre Kuruma verilmesi gereken her türlü bilgi ve belge ile yapılması gereken başvuruların, ödenmesi gereken primlerin ve diğer Kurum alacaklarının ödeme sürelerini bu Kanundaki sürelere bağlı olmaksızın, genel hayatın etkilendiği bölge, il, ilçe veya mahaldeki şartları ve gelişmeleri göz önünde tutarak belirlemeye ve ertelemeye Kurum yetkilidir.
Kuruma olan borçların ertelendiği sürede zamanaşımı işlemez ve ertelenen kısmına gecikme cezası ve gecikme zammı uygulanmaz.”
6) 6183 sayılı Amme Alacaklarının Tahsil Usulü Hakkında Kanun’un “Tecil” başlıklı 48. maddesinin
altıncı ve yedinci fıkralarında;
“Tecil salahiyetini kullanacak ve bu salahiyeti devredecek olan makamlar; tecil edilecek amme alacaklarını tür ve tutar olarak belirlemeye, amme borçlusunun faaliyetine devam edip etmediğini esas alarak tecil edilecek alacakları tespit etmeye, tecilde taksit zamanlarını ve diğer şartları tayin etmeye ayrıca 213 sayılı Kanuna göre Maliye Bakanlığınca ilan edilen mücbir sebep hali kapsamındaki amme borçlularının, mücbir sebep halinin sona erdiği tarihe kadar ödemeleri gereken amme borçları ile mücbir sebep nedeniyle ödeme süreleri ertelenen amme borçlarını faiz alınmaksızın veya yürürlükteki faiz oranından daha düşük faiz oranıyla tecil etmeye yetkilidir.
Tecil şartlarına riayet edilmemesi, değerini kaybeden teminatın veya mahcuz malların tamamlanmaması veya yerlerine başkalarının gösterilmemesi hallerinde amme alacağı muaccel olur. Tecil edilen amme alacağının gecikme zammı tatbik edilmeyen alacaklardan olması halinde, ödenen tecil faizleri iade veya mahsup edilmez.”
Düzenlemelerine yer verilmiştir.
IV. KAMU DENETÇİSİ CELİLE ÖZLEM TUNÇAK’IN KAMU BAŞDENETÇİSİ’NE ÖNERİSİ
7) Başvuranın iddiaları, idarenin konu ile ilgili açıklamaları, ilgili mevzuat ve tüm dosya kapsamı birlikte
değerlendirilerek hazırlanan “Tavsiye Karar Önerisi” Kamu Başdenetçisi’ne sunulmuştur.
V. DEĞERLENDİRME VE GEREKÇE
A. Hukuka, Hakkaniyete ve İnsan Haklarına Uygunluk Yönünden Değerlendirme
8) Bilindiği üzere 5510 sayılı Kanun’un 88. maddesinin on altıncı fıkrasının birinci cümlesi uyarınca,
Sosyal Güvenlik Kurumunun süresi içinde ödenmeyen prim ve diğer alacaklarının tahsilinde, 6183 sayılı
Kanun (51, 102 ve 106. maddeleri hariç) hükümleri uygulanmaktadır. Ayrıca Kurum, 6183 sayılı
Kanun’un uygulanmasında Maliye Bakanlığı ile diğer kamu kurum ve kuruluşları ve mercilere verilen yetkileri kullanmaktadır. Diğer taraftan Kurum, 5510 sayılı Kanun’un 88. maddesinin on dördüncü fıkrasına göre de prim ve her türlü alacaklarını, işverenlere olan borçlarından mahsup etmek suretiyle tahsil etmeye yetkili kılınmıştır.
9) Öte yandan 6183 sayılı Kanun’un 48. maddesinin altıncı fıkrasında ilgili makamların, gerek amme
alacağının tahsili ile çok zor duruma düşecek gerekse 213 sayılı Vergi Usul Kanunu’na göre Maliye
Bakanlığınca ilan edilen mücbir sebep hali kapsamındaki kişilerden olan amme alacaklarının tecilini tür ve tutar olarak belirlemeye, tecilde taksit zamanlarını ve diğer şartları tayin etmeye; ayrıca mücbir sebep halinin sona erdiği tarihe kadar ödenmesi gereken amme borçları ile mücbir sebep nedeniyle ödeme süreleri ertelenen amme borçlarını faiz alınmaksızın veya yürürlükteki faiz oranından daha düşük faiz oranıyla tecil etmeye yetkili oldukları düzenlenmiştir. Yine aynı maddenin yedinci fıkrası uyarınca da tecil şartlarına riayet edilmemesi, değerini kaybeden teminatın veya mahcuz malların tamamlanmaması veya yerlerine başkalarının gösterilmemesi hallerinde amme alacağının muaccel olacağı hüküm altına alınmıştır.
10) Bu kapsamda 2021 yılı Ağustos ayında Muğla ilinde yaşanan yangın felaketi sonrasında Sosyal
Güvenlik Kurumu Yönetim Kurulunun 6/8/2021 tarihli ve sayılı kararı ile Muğla ilinin çeşitli ilçelerinde bulunan işyerlerine ait 2021 Haziran, Temmuz, Ağustos ve Eylül aylarına ait prim borçlarının
5510 sayılı Kanun’un 89. maddesinde belirtilen gecikme cezası ve gecikme zammı uygulanmaksızın
30/11/2021 (bu tarih dâhil) tarihine kadar ertelenmesine, erteleme süresince sağlık hizmet sunucularının fatura bedellerinden kesinti yapılmamasına ve ertelenen borçların azami 24 aya kadar tecil faizi alınmaksızın taksitlendirilmesine karar verildiği, söz konusu Yönetim Kurulu Kararı ile yangının başka ilçelerde de meydana gelebileceği dikkate alınarak 31/8/2021 tarihine kadar yangının başka ilçelerde de meydana gelmesi halinde söz konusu Yönetim Kurulu Kararı kapsamında işlem tesisi konusunda Sigorta
Primleri Genel Müdürlüğünün yetkili kılındığı anlaşılmaktadır. Nitekim Sigorta Primleri Genel Müdürlüğü
İşverenler Daire Başkanlığının 12/8/2021 tarihli ve sayılı yazısı ile Muğla ili Menteşe ilçesinde 3/8/2021 tarihinde meydana gelen yangın felaketi tarihi itibarıyla faaliyet gösteren, 5510 sayılı Kanun’un 4. maddesinin birinci fıkrasının (a) bendi kapsamında sigortalı çalıştıran özel sektör işyerlerinin, yangının meydana geldiği tarih ile 1/11/2021 (bu tarih dâhil) tarihleri arasında 5510 sayılı Kanun’un 91. maddesi kapsamına alınmasına karar verildiği görülmektedir. Söz konusu karar kapsamında, yangın afetinin yaşandığı yerde yangın tarihlerinden önce ödeme süresi dolmuş olan mevcut prim borçları ile 2021 yılı
Temmuz, Ağustos ve Eylül aylarına ait prim borçlarının, 5510 sayılı Kanun’un 89. maddesinde belirtilen gecikme cezası ve gecikme zammı uygulanmaksızın 30/11/2021 tarihine (bu tarih dâhil) kadar ertelendiği,
6183 sayılı Kanun’un 48. maddesinin altıncı fıkrası kapsamındaki mücbir sebep nedeniyle ertelenen
borçların tecil faizi alınmaksızın ya da daha düşük bir tecil faiz oranı ile taksitlendirilebileceği hükmü doğrultusunda da 28/2/2022 tarihine kadar yazılı başvuru yapılması ve sayılı Genelge’de belirtilen diğer şartların sağlanması kaydıyla ertelenen borçların azami 24 aya kadar tecil faizi alınmaksızın taksitlendirilmesinin uygun görüldüğü anlaşılmaktadır.
11) Söz konusu karar kapsamında başvuran, Muğla Sosyal Güvenlik İl Müdürlüğü nezdinde işlem gören
işyerlerine ait 2021 yılı Temmuz, Ağustos ve Eylül aylarına ilişkin prim borçlarının yaşanan yangın afetinden dolayı 24 ay faizsiz taksitlendirilmesi talebinde bulunmuştur. Başvuranın bu talebi üzerine, 30/11/2021 tarihinde peşinatın ödenmesi ile ödeme planı oluşturulmuştur. Söz konusu prim borçları ilk ödeme tarihi 30/11/2021, son ödeme tarihi 30/10/2023 olmak üzere ödeme planına bağlanmış ve ödeme planı 17/12/2021 tarihinde başvurana tebliğ edilmiştir.
12) Görüldüğü üzere, somut olayda prim borçlarının ertelenmesi ve faiz alınmaksızın taksitlendirilmesi
uygulaması, prim borçlarının ait oldukları dönem itibarıyla yaşanmakta olan yangın afeti nedeniyle amme borçlusunun içinde bulunduğu zor durumun etkilerini azaltmaya yöneliktir. Gerçekten de gerek 5510 sayılı
Kanun’un 91. maddesi gerekse 6183 sayılı Kanun’un 48. maddesi, genel hayatı etkileyen afet durumlarında afetten etkilenen işverenlere yardımcı olmak üzere getirilmiş düzenlemelerdir.
13) Şu halde, afetlerin yaşanabileceği gerçekliğinden hareketle amme borçlularına yardımcı olmak
amacıyla getirilmiş söz konusu düzenlemelerin uygulanmasında idareden beklenen, bu amacın gerçekleşmesini sağlamaya yönelik gerekli iş ve işlemlerin yapılmasıdır. Belirtmek gerekir ki, afet nedeniyle taksitlendirme işlemleri amme borçlusunun belli şartlara sahip olmasına, teminat gibi bazı yükümlülükleri yerine getirmesine bağlı tutulmaktadır. Yine taksitlendirme şartlarına uyulmaması durumunda idarenin, amme alacağını cebren tahsil yetkisi her zaman mevcuttur. Dolayısıyla amme borçlusundan afet nedeniyle ödeme planına bağlanan borçlarını vade tarihinde ödemesi beklenirken, idarenin de bu ödeme planına bağlı kalındığı sürece diğer tahsil yöntemlerine başvurmaması hukuk devleti ilkesinin gereği olarak karşımıza çıkmaktadır. Aksi yöndeki bir uygulama, ödeme planına uygun hareket ettiği halde amme borçlusunun her zaman cebren tahsile muhatap olmasına neden olacağından hukuki güvenlik ilkesinin ihlali anlamına gelecektir. Son olarak, Kurumun prim alacaklarını işverenlere olan borçlarından mahsup etmek suretiyle tahsil etmesinin ve bu bağlamda sağlık hizmet sunucularının Kuruma olan borçlarının, Kurum nezdinde tahakkuk etmiş alacaklarından mahsup edilerek tahsilinin mümkün olduğu görülmekle birlikte, işveren taksitlendirme şartlarına uygun davrandığı sürece yukarıda yer verilen gerekçelerle afet nedeniyle taksitlendirmeye tabi tutulan prim borçlarının doğrudan Kurum nezdindeki alacaklarından tahsil edilmesine hukuken imkân bulunmamaktadır.
14) Kurumumuzca yapılan değerlendirmeler neticesinde; afet nedeniyle taksitlendirme yapılarak ödeme
planına bağlanan prim borçlarının ödeme tarihleri beklenmeden doğrudan işverenin Kurum nezdindeki alacağından tahsil edilmesine yönelik Kurum işleminin hukuka ve hakkaniyete aykırı olduğu sonuç ve kanaatine varılmıştır.
B. İyi Yönetim İlkeleri Yönünden Değerlendirme
15) İyi yönetim ilkelerine, 28/03/2013 tarihli ve 28601 mükerrer sayılı Resmi Gazetede yayımlanan Kamu
Denetçiliği Kurumu Kanununun Uygulanmasına İlişkin Usul ve Esaslar Hakkında Yönetmeliği’nin “İyi yönetim ilkeleri” başlıklı 6. maddesinde yer verilmiştir. Söz konusu ilkeler yönünden yapılan değerlendirme neticesinde; başvurunun incelenmesi ve araştırılması kapsamında, Kurumumuzca istenilen bilgi ve belgelerin idare tarafından süresi içerisinde ve gerekçeli olarak Kurumumuza gönderildiği, böylece “kararların gerekçeli olması ve makul sürede karar verme” ilkelerine uygun davranıldığı; ancak idarenin, başvurana verdiği cevaplarda hangi sürede hangi mercilere başvurabileceğini göstermediği, bu nedenle “karara karşı başvuru yollarının gösterilmesi” ilkesine uymadığı anlaşılmış olup; idareden bahse konu ilkeye de uygun davranması beklenmektedir.
VI. HAK ARAMA ÖZGÜRLÜĞÜNE İLİŞKİN AÇIKLAMA
16) 6328 sayılı Kanun’un 21. maddesinin ikinci fıkrası uyarınca, bu Tavsiye Kararının tebliğ tarihinden
itibaren 30 gün içinde idare tarafından herhangi bir eylem ya da işlem tesis edilmezse (varsa) dava açma süresinden kalan süre işlemeye devam edecek olup, Muğla İş Mahkemelerinde yargı yolu açıktır.
VII. KARAR
Açıklanan gerekçelerle;
Başvuranın afet nedeniyle taksitlendirilen prim borçlarının tahsilinde, ödeme planına bağlı kalınarak işlem tesis edilmesi hususunda Sosyal Güvenlik Kurumu Başkanlığına tavsiyede bulunulmasına,
6328 sayılı Kanun’un 20. maddesinin üçüncü fıkrası uyarınca, bu karar üzerine idare tarafından tesis
edilecek işlemin otuz gün içinde Kurumumuza bildirilmesinin zorunlu olduğuna,
Kararın başvurana ve Sosyal Güvenlik Kurumu Başkanlığına tebliğine,
Türkiye Cumhuriyeti Kamu Başdenetçisi’nce karar verildi.
Şeref MALKOÇ
Kamu Başdenetçisi
/