Yetim aylığının hesaplanmasında yapılan işlemlerin doğruluğu ve ödenen tutarların yasal dayanağına ilişkin inceleme talebi (KDK)

T.C. TÜRKİYE BÜYÜK MİLLET MECLİSİ KAMU DENETÇİLİĞİ KURUMU

(OMBUDSMANLIK)

SAYI : 2023/11948-S.23.18988

BAŞVURU NO : 2023/5284

KARAR TARİHİ : 19/09/2023

RET KARARI ,TCKN:

Adres:

SOSYAL GÜVENLİK KURUMU BAŞKANLIĞI

BAŞVURUYA KONU İDARE :

BAŞVURUNUN KONUSU : Yetim aylığı hakkındadır.

BAŞVURU TARİHİ : 13/04/2023

I. BAŞVURANIN İDDİA VE TALEPLERİ

1. Kurumumuza T.C. Kimlik Numaralı tarafından yapılan başvuruda başvuran özetle, Sicil No’su ile 29/06/2020 tarihinden beri tek kişi ve tek yetim olarak maaş aldığını, 3/2022 maaşının 10/20 oranında ve 3.299,54TL olduğunu, 24/03/2022 tarihinde ikinci yetim olarak eklenmesiyle güncel yetim maaşının sistemde 8/20 oranında göründüğünü ancak 1.855,99TL olarak yatırıldığını ve bu şekilde devam ettiğini, oysa maaşının 2.639,63TL olması gerektiğini ifade ederek 24/03/2022 tarihinden beri yetim maaşlarının yeniden hesaplanması ve oluşacak farkların yasal faiziyle tarafına ödenmesi ile güncel maaşının da o tarihten beri gelen zamlar eklenerek olması gereken miktara yükseltilmesini talep etmektedir.

II. İDARENİN BAŞVURUYA İLİŞKİN AÇIKLAMALARI

2. Kurumumuzun bilgi-belge talebine yönelik Sosyal Güvenlik Kurumu Başkanlığından alınan 12/05/2023 tarihli ve E- – – – sayılı cevabi yazıda; 2.1. 5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanununun “5434 sayılı Kanuna ilişkin geçiş hükümleri” başlıklı geçici 4 üncü maddesi; “… Bu Kanunda aksine bir hüküm bulunmadığı takdirde; iştirakçi iken, bu Kanunun yürürlüğe girdiği tarih itibariyle bu Kanunun 4 üncü maddesinin birinci fıkrasının (c) bendi kapsamına alınanlar, bu Kanunun yürürlüğe girdiği tarihten önce 5434 sayılı Kanun hükümlerine tabi olarak çalışmış olup bu Kanunun 4 üncü maddesinin birinci fıkrasının (c) bendine tabi olarak yeniden çalışmaya başlayanlar ile bunların dul ve yetimleri hakkında bu Kanunla yürürlükten kaldırılan hükümleri de dahil 5434 sayılı Kanun hükümlerine göre işlem yapılır. Bu madde kapsamına girenlerin aylıklarının bağlanması, artırılması, azaltılması, kesilmesi, yeniden bağlanması, toptan ödemeleri, ilgi devamı, ihya ve borçlanmaları, diğer ödemeler ve yardımlar ile emeklilik ikramiyeleri hakkında bu Kanunla yürürlükten kaldırılan hükümleri de dahil 5434 sayılı Kanun hükümlerine göre işlem

/

yapılır ve bu maddenin uygulanmasında mülga 2829 sayılı Kanun hükümleri ayrıca dikkate alınır.…” hükmünü, 2.2. 5434 sayılı T.C. Emekli Sandığı Kanununun Dul ve Yetim Aylıkları başlıklı mülga 68 inci maddesi

“Dul ve yetim aylıkları: Ölenin bağlanmış veya bu Kanun hükümlerine göre hesaplanacak emekli, adi malullük veya vazife malullüğü aylıklarının; a) Dul karı ve koca için % 50’si, aylık alan yetimi bulunmayanların dul eşlerine % 75’i, b) Çocuklarla ana veya babanın her biri için % 25’i, oranında bağlanır. Ölenin aylığa müstehak bir dul karı veya kocası ile bir yetimi bulunması halinde, dul karı veya kocaya % 60, yetimine % 30 oranı uygulanır. … Ölen, dul karı veya koca bırakmazsa veya bıraktığı koca aylığa müstehak değilse, bunların payı çocuklarla ana babanın aylıklarına eşitlikle eklenir. Şu kadar ki, bu aylıkların toplamı yapılan eklemelerden sonra bağlamaya esas tutulan aylığın yetim bir kişi ise % 50’sini,

2 kişi ise % 80’ini, 3 kişi ise % 100’ünü geçemez. …” hükmünü,

2.3. 5434 sayılı T.C. Emekli Sandığı Kanununun mülga ek 19 uncu maddesi ise; “Bu Kanuna göre bağlanacak emekli, adi malullük ve vazife malullüğü aylıklarının alt sınırı, bu Kanuna bağlı gösterge tablosunun 14 üncü derecesinin 2 nci kademesi üzerinden 30 fiili hizmet yılı için hesaplanacak emekli aylığıdır. Dul ve yetimlere ödenecek aylıklar, bu maddenin birinci fıkrasına göre hesaplanan alt sınır aylığının; a) Dul ve yetim sayısı 3 ve daha fazla ise tamamından, b) Dul ve yetim sayısı 2 kişi ise % 90 ından, c) Dul ve yetim sayısı 1 kişi ise % 80 inden, az olamaz. …” hükmünü amir olup, bu Maddelerde

Kurumlarından 5434 sayılı Kanun hükümlerine göre emekli, dul ve yetim aylığı alanlara ödenecek aylık oranları ile en düşük miktarın ne şekilde hesaplanacağının belirtildiği, 2.4. Bu kapsamda, emeklilik sicil dosyasının ve kayıtların tetkikinde; adı geçenin, Mahkemesi Zabıt

Katibi iken emekli olan ve emekli iken vefat eden babasından ilk defa 01/08/2017 tarihinden itibaren annesi ile birlikte aylık almaya başladığı, daha sonra, annesinin 11/06/2020 tarihinde vefat etmesi üzerine ilgilinin tek başına 01/07/2020 tarihinden itibaren %50 oranında aylık almaya devam ettiği, kardeşi eşinin 18/02/2022 tarihinde vefat etmesi üzerine 04/03/2022 tarihli dilekçesi ile babasından aylık talebinde bulunması üzerine Kurumlarınca 01/03/2022 tarihinden itibaren tarafına aylık bağlandığı ve aylık alan iki yetim olduğu için her iki kardeşin aylık oranının ayrı ayrı %40 olarak düzeltildiğinin, görüldüğü, 2.5. Başvuranın aylık tutarlarının yanlış hesaplandığı iddiasına yönelik incelemede, Ocak-Haziran/2022 dönemi arasında babasının emekli aylığının ek ödeme hariç 4.172,56 TL olduğu, tek başına yetim aylığı aldığı için esasen bu tutarın %50 si olan 2.086,28 TL’nin ödenmesi gerektiği, ancak 5434 sayılın Kanunun mülga ek 19 uncu maddesi kapsamında Ocak-Haziran/2022 dönemi için tek başına aylık alan yetime ödenecek en düşük tutarın (4.124,43 TL x %80= 3.299,54 TL) 3.299,54 TL olarak hesaplanmasından dolayı ilgiliye bu tutarın ödendiği, 2.6. Daha sonra, ilgilinin kardeşinin aylığa girmesi üzerine aylık oranlarının ayrı ayrı %40 olarak düzeltildiği ve Ocak-Haziran/2022 dönemi arasında iki kardeşin babasından alması gereken esas tutarın ayrı ayrı 1.669,02 TL olduğu, ancak yine ek 19 uncu madde kapsamında Ocak-Haziran/2022 dönemi için iki yetimin alacağı en düşük aylık tutarının (4.124,43 TL x %90= 3.711,98 TL) ayrı ayrı 1.855,99 TL olarak hesaplanmasından dolayı yine ilgililere bu tutarların ödendiği, 2.7. Mayıs/2023 dönemi itibariyle de iki kardeşin babasından alması gereken esas tutarın ayrı ayrı 3.074,30

TL olduğu, ancak 5434 sayılı Kanunun mülga ek 19 uncu maddesi kapsamında Ocak-Haziran/2023 dönemi için iki yetimin alacağı en düşük aylık tutarının (7.597,08 TL x %90= 6.837,38 TL ) ayrı ayrı 3.418,69 TL olarak hesaplanmasından dolayı ilgililere bu tutarların ödenmekte olduğu, 2.8. Bu itibarla, adı geçene gerek tek başına gerekse kardeşi ile birlikte aylık ödenmekte iken alt sınır tutarları ve alt sınır oranları üzerinden ödeme yapıldığı ve ilgili mevzuat hükümleri esas alınarak yapılan işlemlerde ve ödemelerde herhangi bir yanlışlık bulunmadığı,

Açıklamalarına yer verilmiştir.

III. İLGİLİ MEVZUAT

3. 18/10/1982 tarihli ve 2709 sayılı Türkiye Cumhuriyeti Anayasasının; 3.1. “Cumhuriyetin nitelikleri” başlıklı 2 nci maddesinde; “Türkiye Cumhuriyeti, toplumun huzuru, millî dayanışma ve adalet anlayışı içinde, insan haklarına saygılı, Atatürk milliyetçiliğine bağlı, başlangıçta belirtilen temel ilkelere dayanan, demokratik, lâik ve sosyal bir hukuk Devletidir.”, 3.2. “Devletin temel amaç ve görevleri” başlıklı 5 inci maddesinde; “Devletin temel amaç ve görevleri, Türk milletinin bağımsızlığını ve bütünlüğünü, ülkenin bölünmezliğini, Cumhuriyeti ve demokrasiyi korumak, kişilerin ve toplumun refah, huzur ve mutluluğunu sağlamak; kişinin temel hak ve hürriyetlerini, sosyal hukuk devleti ve adalet ilkeleriyle bağdaşmayacak surette sınırlayan siyasal, ekonomik ve sosyal engelleri kaldırmaya, insanın maddi ve manevi varlığının gelişmesi için gerekli şartları hazırlamaya çalışmaktır.”, 3.3. “Dilekçe, bilgi edinme ve kamu denetçisine başvurma hakkı” başlıklı 74 üncü maddesinin üçüncü ve dördüncü fıkralarında; “Herkes, bilgi edinme ve kamu denetçisine başvurma hakkına sahiptir. Türkiye

Büyük Millet Meclisi Başkanlığına bağlı olarak kurulan Kamu Denetçiliği Kurumu idarenin işleyişiyle ilgili şikâyetleri inceler.”,

4. 14/6/2012 tarihli ve 6328 sayılı Kamu Denetçiliği Kurumu Kanununun; 4.1. “Amaç” başlıklı 1 inci maddesinde; “Bu Kanunun amacı; kamu hizmetlerinin işleyişinde bağımsız ve etkin bir şikâyet mekanizması oluşturmak suretiyle, idarenin her türlü eylem ve işlemleri ile tutum ve davranışlarını; insan haklarına dayalı adalet anlayışı içinde, hukuka ve hakkaniyete uygunluk yönlerinden incelemek, araştırmak ve önerilerde bulunmak üzere Kamu Denetçiliği Kurumunu oluşturmaktır.”, 4.2. “Kurumun görevi” başlıklı 5 inci maddesinin birinci fıkrasında; “Kurum, idarenin işleyişiyle ilgili şikâyet üzerine, idarenin her türlü eylem ve işlemleri ile tutum ve davranışlarını; insan haklarına dayalı adalet anlayışı içinde, hukuka ve hakkaniyete uygunluk yönlerinden incelemek, araştırmak ve idareye önerilerde bulunmakla görevlidir.”, 5. 31/5/2006 tarihli ve 5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu’nun 5434 sayılı

Kanuna ilişkin geçiş hükümleri başlıklı Geçici Madde 4’te “Bu Kanunun yürürlüğe girdiği tarih itibarıyla 8/6/1949 tarihli ve 5434 sayılı Kanuna göre; aylık, tazminat, harp malûllüğü zammı, diğer ödemeler ve yardımlar ile 8/2/2006 tarihli ve 5454 sayılı Kanunun 1 inci maddesine göre ek ödeme verilmekte olanlara, bu Kanunla yürürlükten kaldırılan hükümleri de dahil 5434 sayılı Kanunda kendileri için belirtilmiş olan şartları haiz oldukları müddetçe bunların ödenmesine devam olunur. Ancak, 5 ilâ 10 yıl arasında fiili hizmet süresi olan iştirakçilerden dolayı dul ve yetim aylığı almakta olanların, aylık ve diğer ödemeleri, bu Kanunun 32 nci, 34 üncü ve 37 nci maddelerindeki şartları haiz oldukları müddetçe devam edilir. …Bu Kanunda aksine bir hüküm bulunmadığı takdirde; iştirakçi iken, bu Kanunun yürürlüğe girdiği tarih itibarıyla bu Kanunun 4 üncü maddesinin birinci fıkrasının (c) bendi kapsamına alınanlar, bu

Kanunun yürürlüğe girdiği tarihten önce 5434 sayılı Kanun hükümlerine tabi olarak çalışmış olup bu

Kanunun 4 üncü maddesinin birinci fıkrasının (c) bendine tabi olarak yeniden çalışmaya başlayanlar ile bunların dul ve yetimleri hakkında bu Kanunla yürürlükten kaldırılan hükümleri de dahil 5434 sayılı

Kanun hükümlerine göre işlem yapılır (Ek cümle: 11/10/2011-KHK-666/5 md.) Bu fıkra kapsamına girenlerden 375 sayılı Kanun Hükmünde Kararnamenin ek 10 uncu maddesi kapsamında bulunanların emekli kesenekleri ile kurum karşılıklarının hesabında, işgal ettikleri kadrolar için ilgili mevzuatında belirlenen unsurlar esas alınır. Bu madde kapsamına girenlerin aylıklarının bağlanması, artırılması,

azaltılması, kesilmesi, yeniden bağlanması, toptan ödemeleri, ilgi devamı, ihya ve borçlanmaları, diğer ödemeler ve yardımlar ile emeklilik ikramiyeleri hakkında bu Kanunla yürürlükten kaldırılan hükümleri de dahil 5434 sayılı Kanun hükümlerine göre işlem yapılır ve bu maddenin uygulanmasında mülga 2829 sayılı

Kanun hükümleri ayrıca dikkate alınır. …” 6. 5434 sayılı T.C. Emekli Sandığı Kanununun, 6.1. Dul ve Yetim Aylıkları başlıklı mülga 68 inci maddesinde; “Dul ve yetim aylıkları: Ölenin bağlanmış veya bu Kanun hükümlerine göre hesaplanacak emekli, adi malullük veya vazife malullüğü aylıklarının; a)

Dul karı ve koca için % 50’si, aylık alan yetimi bulunmayanların dul eşlerine % 75’i, b) Çocuklarla ana veya babanın her biri için % 25’i, oranında bağlanır. Ölenin aylığa müstehak bir dul karı veya kocası ile bir yetimi bulunması halinde, dul karı veya kocaya % 60, yetimine % 30 oranı uygulanır. … Ölen, dul karı veya koca bırakmazsa veya bıraktığı koca aylığa müstehak değilse, bunların payı çocuklarla ana babanın aylıklarına eşitlikle eklenir. Şu kadar ki, bu aylıkların toplamı yapılan eklemelerden sonra bağlamaya esas tutulan aylığın yetim bir kişi ise % 50’sini, 2 kişi ise % 80’ini, 3 kişi ise % 100’ünü geçemez. …” hükmünü, 6.2. 5434 sayılı T.C. Emekli Sandığı Kanununun mülga ek 19 uncu maddesi; “Bu Kanuna göre bağlanacak emekli, adi malullük ve vazife malullüğü aylıklarının alt sınırı, bu Kanuna bağlı gösterge tablosunun 14 üncü derecesinin 2 nci kademesi üzerinden 30 fiili hizmet yılı için hesaplanacak emekli aylığıdır. Dul ve yetimlere ödenecek aylıklar, bu maddenin birinci fıkrasına göre hesaplanan alt sınır aylığının; a) Dul ve yetim sayısı 3 ve daha fazla ise tamamından, b) Dul ve yetim sayısı 2 kişi ise % 90 ından, c) Dul ve yetim sayısı 1 kişi ise % 80 inden, az olamaz.

Düzenlemeleri yer almaktadır.

IV. KAMU DENETÇİSİ C. ÖZLEM TUNÇAK’IN KAMU BAŞDENETÇİSİNE ÖNERİSİ

7. Başvuranın iddiaları, idarenin konu ile ilgili açıklamaları, ilgili mevzuat ve tüm dosya birlikte değerlendirildiğinde; şikâyete konu edilen işlemde hukuka aykırılık tespit edilemediğinden, başvurunun reddi yönünde hazırlanan “Ret Kararı Önerisi” Kamu Başdenetçisi’ne sunulmuştur.

V. DEĞERLENDİRME VE GEREKÇE

A. Hukuka, Hakkaniyete ve İnsan Haklarına Uygunluk Yönünden Değerlendirme

8. Başvuran özetle, yetim aylığı almakta iken aylığa kardeşinin girmesi sonrasında yetim aylığının olması gerekenden daha düşük yatırıldığını belirterek yetim aylıklarının yeniden hesaplanması ve oluşacak farkın yasal faiziyle tarafına ödenmesi ile güncel aylığının da o tarihten beri gelen zamlar eklenerek olması gereken miktara yükseltilmesini talep etmektedir.

9. İlgili idareden temin edilen bilgi ve belgelerin tetkiki neticesinde, başvuranın ilk defa 01/08/2017 tarihinden itibaren annesi ile birlikte aylık almaya başladığı, daha sonra, annesinin 11/06/2020 tarihinde vefat etmesi üzerine ilgilinin tek başına 01/07/2020 tarihinden itibaren %50 oranında aylık almaya devam ettiği, kardeşi eşinin 18/02/2022 tarihinde vefat etmesi üzerine 04/03/2022 tarihli dilekçesi ile babasından aylık talebinde bulunması üzerine Kurumlarınca 01/03/2022 tarihinden itibaren tarafına aylık bağlandığı ve aylık alan iki yetim olduğu için her iki kardeşin aylık oranının ayrı ayrı %40 olarak düzeltildiği, Ocak-Haziran/2022 dönemi arasında babasının emekli aylığının ek ödeme hariç 4.172,56 TL olduğu, tek başına yetim aylığı aldığı için esasen bu tutarın %50 si olan 2.086,28 TL’nin ödenmesi gerektiği, ancak 5434 sayılın Kanunun mülga ek 19 uncu maddesi kapsamında Ocak/

Haziran/2022 dönemi için tek başına aylık alan yetime ödenecek en düşük tutarın (4.124,43 TL x %80= 3.299,54 TL) 3.299,54 TL olarak hesaplanmasından dolayı ilgiliye bu tutarın ödendiği, ilgilinin kardeşinin aylığa girmesi üzerine aylık oranlarının ayrı ayrı %40 olarak düzeltildiği ve Ocak-Haziran/2022 dönemi arasında iki kardeşin babasından alması gereken esas tutarın ayrı ayrı 1.669,02 TL olduğu, ancak yine ek

19 uncu madde kapsamında Ocak-Haziran/2022 dönemi için iki yetimin alacağı en düşük aylık tutarının

(4.124,43 TL x %90= 3.711,98 TL) ayrı ayrı 1.855,99 TL olarak hesaplanmasından dolayı yine ilgililere bu tutarların ödendiği, Mayıs/2023 dönemi itibariyle de iki kardeşin babasından alması gereken esas tutarın ayrı ayrı 3.074,30 TL olduğu, ancak 5434 sayılı Kanunun mülga ek 19 uncu maddesi kapsamında OcakHaziran/2023 dönemi için iki yetimin alacağı en düşük aylık tutarının (7.597,08 TL x %90= 6.837,38 TL )

ayrı ayrı 3.418,69 TL olarak hesaplanmasından dolayı ilgililere bu tutarların ödenmekte olduğu, başvurana gerek tek başına gerekse kardeşi ile birlikte aylık ödenmekte iken alt sınır tutarları ve alt sınır oranları üzerinden ödeme yapıldığı ve ilgili mevzuat hükümleri esas alınarak yapılan işlemlerde ve ödemelerde herhangi bir yanlışlık bulunmadığı, ifade edilmektedir.

10. Kurumumuzca yapılan değerlendirme neticesinde; başvuranın yetim aylıklarının hesaplanması işleminde herhangi bir maddi hata bulunmadığı, İdarenin başvurana yönelik işlemlerinde kamu yararı ve hizmeti gereklerine aykırı bir durum tespit edilemediği ve idarenin ilgili mevzuat çerçevesinde işlem yaptığı görülerek başvuranın yetim aylıklarına ilişkin ödemelerde hukuka aykırı bir durum tespit edilemediğinden başvurunun reddine karar verilmesi gerektiği kanaatine varılmıştır.

B. İyi Yönetim İlkeleri Yönünden Değerlendirme 11. Günümüzde demokratik, modern ve katılımcı yönetim anlayışında idarelerden sadece hukuka uygun olarak hareket etmeleri değil aynı zamanda iyi yönetişim ilkelerine uygun işlem tesis etmeleri de beklenmektedir.

12. İyi yönetim ilkelerine 28/03/2013 tarihli ve 28601 mükerrer sayılı Resmi Gazete’de yayımlanan Kamu

Denetçiliği Kurumu Kanununun Uygulanmasına İlişkin Usul ve Esaslar Hakkında Yönetmeliğin 6 ncı maddesinde yer verilmiş olup, idareden istenilen bilgi ve belgelerin süresi içinde ve gerekçeli olarak

Kurumumuza gönderildiği tespit edilmiştir.

VI. HAK ARAMA ÖZGÜRLÜĞÜNE İLİŞKİN AÇIKLAMA

13. 6328 sayılı Kamu Denetçiliği Kurumu Kanununun 21 inci maddesinin birinci fıkrası uyarınca, bu Ret

Kararının başvurana tebliğ tarihinden itibaren, ilgili idare işlemine karşı (varsa) dava açma süresinden kalan süre işlemeye devam edecek olup İdare Mahkemelerinde yargı yolu açıktır.

VII. KARAR

Açıklanan gerekçelerle, BAŞVURUNUN REDDİNE;

Kararın BAŞVURANA ve SOSYAL GÜVENLİK KURUMU BAŞKANLIĞINA tebliğine,

Türkiye Cumhuriyeti Kamu Başdenetçisince karar verildi.

Şeref MALKOÇ

Kamu Başdenetçisi

/