|
ÖZET: Bu karar, başvuranın doğum sonrası çocuk yardımı ödeneğinin geriye dönük olarak ödenmesi talebine ilişkindir. Başvuran, doğum tarihinden itibaren ödenmesi gereken çocuk yardımının yalnızca üç aylık kısmının ödendiğini, geriye kalan kısmın ödenmesini istemektedir. Anayasa’nın 2. maddesinde yer alan hukuk devleti ilkesi gereği, idarenin işlemlerinin hukuka uygun ve belirli bir sebebe dayanması gerektiği vurgulanmaktadır.
657 sayılı Devlet Memurları Kanunu’nun ilgili maddeleri, çocuk yardımı ödeneğine hak kazanmanın doğum olayının gerçekleşmesi ile başladığını belirtmektedir. İdarenin, başvuranın doğuma dair belgeleri teslim etmesine rağmen ödemeyi yapmaması, hukuka aykırı bir durum olarak değerlendirilmiştir. Ayrıca, geriye dönük talep edilmesine engel bir düzenleme bulunmadığına karar verilmiştir. Sonuç olarak, başvuranın talep ettiği çocuk yardımı ödeneğinin, doğum tarihini takip eden aybaşından itibaren geriye dönük olarak ödenmesi gerektiği sonucuna varılmış ve Kahramanmaraş Valiliği’ne bu yönde tavsiyede bulunulmuştur. |
T.C. TÜRKİYE BÜYÜK MİLLET MECLİSİ KAMU DENETÇİLİĞİ KURUMU
(OMBUDSMANLIK)
SAYI : 2023/8790-S.23.14260
BAŞVURU NO : 2023/1503
KARAR TARİHİ : 17/07/2023
TAVSİYE KARARI
KAHRAMANMARAŞ VALİLİĞİ
BAŞVURUYA KONU İDARE :
BAŞVURUNUN KONUSU : Geriye dönük çocuk yardımı talebi hakkında.
BAŞVURU TARİHİ : 28/01/2023
I. BAŞVURANIN İDDİA VE TALEPLERİ
1. Kurumumuza yapılan başvuruda başvuran; Kahramanmaraş Mesleki Ve Teknik Anadolu Lisesinde çalıştığını, doğum yaptıktan sonra idareye gerekli doğum evraklarını teslim ettiğini doğum olayının gerçekleştiği tarihi takip eden aybaşından itibaren çocuk yardımı ödeneğine hak kazanmasına rağmen ebordrosunu kontrol ettiği 06.06.2022 tarihine kadar çocuk yardımı ödeneğini almadığını fark ettiğini, İdarenin tarafına en fazla geriye dönük üç ay için çocuk yardımı ödediğini (Nisan-Mayıs-Haziran 2022)
belirterek, doğum yaptığı 21.10.2020 tarihinden itibaren geriye dönük çocuk yardımının tamamının tarafına ödenmesini talep etmektedir.
II. İDARENİN BAŞVURUYA İLİŞKİN AÇIKLAMALARI
2. Başvuruya konu iddia hakkında istenen bilgi ve belge talep yazımıza istinaden Oniki Şubat
Kaymakamlığı tarafından gönderilen cevabi yazı ve eklerinde özetle;
2.1. Başvuranın, 19/08/2020 tarihinde Kahramanmaraş Mesleki ve Teknik Anadolu Lisesine atanarak göreve başladığı, 22/03/2023 tarihinde ise Antalya İli Alanya İlçesi İl Milli Eğitim Müdürlüğü emrine öğretmen olarak atandığını,
2.2. Çocuk yardımı konusunda Maliye Bakanlığının 17/01/2018 tarihli ve 1120 sayılı yazıları gereği başvurunun e-devlet üzerinden yapılması gerektiği bu nedenle başvurunun kişiye e devletten yaptırılarak çocuk yardımının Temmuz 2022 maaşına yansıtıldığı, 07/06/2022 tarihli dilekçeye istinaden de 2019/1
sayılı Kamu Görevlileri Hakem Kurulu Kararına göre geriye dönük 3 aylık döneme ait çocuk yardımı ödemesinin ilgiliye ödendiği,
2.3. Başvuranın çocuk yardımına dair 06/07/2022 tarihinden önce idareye verdiği herhangi bir belgenin kayıtlarında bulunmadığı,
ifade edilmektedir.
III. İLGİLİ MEVZUAT
3. 18/10/1982 tarihli ve 2709 Sayılı Türkiye Cumhuriyeti Anayasasının;
3.1 “Dilekçe, bilgi edinme ve kamu denetçisine başvurma hakkı” başlıklı 74 üncü maddesi;
“Vatandaşlar ve karşılıklılık esası gözetilmek kaydıyla Türkiye’de ikamet eden yabancılar kendileriyle veya kamu ile ilgili dilek ve şikâyetleri hakkında, yetkili makamlara ve Türkiye Büyük Millet Meclisine yazı ile başvurma hakkına sahiptir… Herkes, bilgi edinme ve kamu denetçisine başvurma hakkına sahiptir. Türkiye
Büyük Millet Meclisi Başkanlığına bağlı olarak kurulan Kamu Denetçiliği Kurumu idarenin işleyişiyle ilgili şikâyetleri inceler. “
3.2. “Kamu Hizmeti Görevlileriyle İlgili Hükümler” ana başlığında “Genel Hükümler” kenar başlıklı
128 inci maddesi;
“Memurların ve diğer kamu görevlilerinin nitelikleri, atanmaları, görev ve yetkileri, hakları ve yükümlülükleri, aylık ve ödenekleri ve diğer özlük işleri kanunla düzenlenir. Ancak, malî ve sosyal haklara ilişkin toplu sözleşme hükümleri saklıdır.”
3.3. “Toplu iş sözleşmesi ve toplu sözleşme hakkı” başlıklı 53 üncü maddesinin dördüncü fıkrası; “Toplu sözleşme yapılması sırasında uyuşmazlık çıkması halinde taraflar Kamu Görevlileri Hakem
Kuruluna başvurabilir. Kamu Görevlileri Hakem Kurulu kararları kesindir ve toplu sözleşme hükmündedir.”
4. 14/06/2012 tarihli ve 6328 sayılı Kamu Denetçiliği Kurumu Kanununun “Kurumun görevi” başlıklı
5 inci maddesi;
“Kurum, idarenin işleyişi ile ilgili şikâyet üzerine, idarenin her türlü eylem ve işlemleri ile tutum ve davranışlarını; insan haklarına dayalı adalet anlayışı içinde, hukuka ve hakkaniyete uygunluk yönlerinden incelemek, araştırmak ve idareye önerilerde bulunmakla görevlidir.”
5. 14/07/1965 tarihli ve 657 sayılı Devlet Memurları Kanununun; 5.1. “Amaç” başlıklı 2 nci maddesi; “Bu Kanun, Devlet memurlarının hizmet şartlarını, niteliklerini, atanma ve yetiştirilmelerini, ilerleme ve yükselmelerini, ödev, hak, yüküm ve sorumluluklarını, aylıklarını ve ödeneklerini ve diğer özlük işlerini düzenler.”
5.2. “Aile yardım ödeneği” başlıklı 202 nci maddesi; “Evli bulunan Devlet memurlarına aile yardımı ödeneği verilir. Bu yardım, memurun her ne şekilde olursa olsun menfaat karşılığı çalışmayan veya herhangi bir sosyal güvenlik kuruluşundan aylık almayan eşi için
1500, çocuklarından her biri için de 250 gösterge rakamının (72 nci ay dâhil olmak üzere 0-6 yaş grubunda yer alan çocuklar için bir kat artırımlı)aylık katsayısı ile çarpılması sonucu elde edilecek miktar üzerinden ödenir. Eşlerden birine iş akdi veya toplu sözleşme gereği çocukları için yapılan aile yardımı ödeneği daha düşük ise, yalnız aradaki fark ödenir…”
5.3. “Aile yardımı ödeneğinin ödeme usulü” başlıklı 203 üncü maddesi; “Aile yardımı ödeneği Devlet memurlarına her ay aylıklarıyla birlikte ödenir…”
5.4. “Aile yardımı ödeneğine hak kazanma” başlıklı 204 üncü maddesi; “Memur, eş için ödenen aile yardımı ödeneğine evlendiği; çocuk için ödenen yardıma da çocuğunun doğduğu tarihi takip eden aybaşından itibaren hak kazanır.”
6. 31/12/2005 tarih ve 26040 sayılı 3. Mükerrer Resmi Gazetede yayımlanan Merkezi Yönetim
Harcama Belgeleri Yönetmeliğinin 6.1. “Amaç” başlıklı 1 inci maddesi; “Bu Yönetmeliğin amacı, merkezî yönetim kapsamındaki kamu idarelerinde malî işlemlerin gerçekleştirilmesi ve muhasebeleştirilmesi kapsamında, harcamalarda ödeme belgesine bağlanacak kanıtlayıcı belgeleri ve bunlardan bu Yönetmelikte düzenlenmesi gerekenlerin şekil ve türlerini belirlemektir.”
6.2. “Sosyal yardımlar” başlıklı 12 nci maddesi; “Kamu personeline yapılacak sosyal yardım ödemelerinde, ödemenin çeşidine göre aşağıda belirtilen belgeler aranır.
b) Aile yardımı: Aylıklarla birlikte ödenen bu yardım, personelin ilk işe girişinde alınacak Aile Yardımı
Bildirimine dayanılarak ödenir. Bu bildirim, personelin aile yardımından yararlanan eş veya çocuk durumunda meydana gelen değişiklikler ile yer değiştirme suretiyle atama halinde yenilenir. Bildirimler, ödeme belgesinin Sayıştaya gönderilecek nüshasına eklenir…”
düzenlemeleri yer almaktadır.
IV. KAMU DENETÇİSİ SADETTİN KALKAN’IN KAMU BAŞDENETÇİSİ’NE ÖNERİSİ
7. Kamu Denetçisi tarafından yapılan inceleme ve araştırma neticesinde; başvuranın talebine ilişkin tavsiye karar önerisi, Kamu Başdenetçisi’ne sunulmuştur.
V. DEĞERLENDİRME VE GEREKÇE
A. Hukuka, Hakkaniyete ve İnsan Haklarına Uygunluk Yönünden Değerlendirme 8. Başvuran özetle, maaş bordrolarını incelerken tarafına ödenmesi gereken çocuk yardımının ödenmediğini fark ettiğini, durumu Kurumuna bildirdiğinde geriye dönük 3 aylık ödeme alabildiğini belirterek, doğum yaptığı 21.10.2020 tarihinden itibaren geçmişe dönük ödenmeyen çocuk yardımlarının tarafına ödenmesini talep etmektedir.
9. Anayasanın 2 nci maddesinde, Devletin temel nitelikleri arasında hukuk devleti ilkesine yer verilmiş olup, hukuk devletinin temel ilkelerinden biri “belirliliktir”. Bu ilkeye göre, hukuki düzenlemelerin hem
kişiler hem de idare yönünden herhangi bir duraksamaya ve kuşkuya yer vermeyecek şekilde açık, net, anlaşılır, uygulanabilir ve nesnel olması, ayrıca kamu otoritelerinin keyfi uygulamalarına karşı koruyucu önlem içermesi de gereklidir. Belirlilik ilkesi, hukuksal güvenlikle bağlantılı olup birey, yasadan, belirli bir kesinlik içinde, hangi somut eylem ve olguya hangi hukuksal yaptırımın veya sonucun bağlandığını, bunların idareye hangi müdahale yetkisini doğurduğunu bilmelidir. Ancak bu durumda kendisine düşen yükümlülükleri öngörebilir ve davranışlarını ayarlar. Hukuk güvenliği, normların öngörülebilir olmasını, bireylerin tüm eylem ve işlemlerinde devlete güven duyabilmesini, devletin de yasal düzenlemelerde bu güven duygusunu zedeleyici yöntemlerden kaçınmasını gerekli kılar (AYM, 17/04/2008 Tarihli, E.2005/5, K.2008/93 sayılı Kararı).
10. Ayrıca, idarenin işlem tesis ederken hukuka bağlı olması ve hukuk kuralları içinde hareket etmesi hukuk devletinin bir diğer ilkesidir. Bu kapsamda, idari işlemin belli bir sebebe dayanması gerektiği açık bir kuraldır. Yukarıda bahsi geçen somut olayın çözüme kavuşturulabilmesi için öncelikle aile yardım ödeneğine nasıl hak kazanıldığı ve söz konusu ödemeye yönelik başvuru veya bildirim için bir süre sınırlandırması bulunup bulunmadığının irdelenmesi gerekmektedir.
11. Bilindiği üzere eş için ödenen aile yardımı ödeneği, 657 sayılı Devlet Memurları Kanunun 204 üncü maddesinde “evlenme” olayının gerçekleşmesine, çocuk için ödenen aile yardımı ödeneği ise “doğum” olayının gerçekleşmesine bağlanmış ve evlenmenin ve/veya doğum olayının gerçekleştiği tarihi takip eden aybaşından itibaren de bu ödemelere hak kazanılacağı ifade edilmiştir.
12. Söz konusu maddelerden de anlaşılacağı üzere; çocuk için ödenen aile yardımı ödeneğinin doğum olayının vuku bulması ile elde edilen kazanılmış bir hak olarak dikkate alınması gerektiği ortadadır.
Öte yandan şikâyet konusu Merkezi Yönetim Harcama Belgeleri Yönetmeliği çerçevesinde değerlendirildiğinde; anılan yönetmelikle hakkın nasıl kazanılacağı değil ödemenin hangi belgeler üzerinden yapılacağı belirlenmektedir. Bir başka ifade ile kişi bu ödeneğe, ilgili yönetmelik hükmü çerçevesinde aile yardımı bildiriminde bulunduğundan değil 657 sayılı Kanunda yer alan şartları yerine getirdiğinden hak kazanmaktadır. Kaldı ki Anayasanın 128 inci maddesi gereğince memura yapılacak ödemelerin kanunla yapılacağı hükmü karşısında yönetmelik hükmüne dayanarak ödemenin yapılıp yapılmayacağına dair bir karar vermenin mümkün bulunmadığı da açıktır
13. Somut olayda, başvuran doğumun ardından doğuma dair evrakları İdareye teslim ettiğini ancak ödeme yapılmadığını 06/06/2022 tarihinde fark ettiğini ifade etmektedir. 657 sayılı Devlet Memurları Kanunun ilgili maddelerinde, hakkın hangi şartlarda kazanılıp kaybedileceği, ne şekilde ve ne zaman ödeneceği açıkça düzenlenmiş olmakla beraber geriye dönük talep edilip edilemeyeceği ve bildirim süresine ilişkin bir düzenlemeye yer verilmemiştir. Keza Harcama Belgeleri Yönetmeliğinde de buna ilişkin bir hüküm bulunmamaktadır. Dolayısıyla söz konusu bildirim için herhangi bir süre şartı getirilmediği anlaşıldığından hak sahiplerince verilen bildirimlere istinaden geriye dönük olarak aile yardımı talep edilmesinin önünde de engel bir durum bulunmadığı değerlendirilmektedir.
14. Şikâyet konusuyla benzer nitelikteki taleplerle ilgili Aksaray İdare Mahkemesinin 24/07/2013 tarihli ve E:2013/367, K:2013/675 sayılı kararı ile Manisa İdare Mahkemesinin 25/11/2014 tarihli ve E:2014/367, K2014/798 sayılı kararında aile yardımı ödeneğinin geriye dönük ödenebileceği, buna dayanak olarak ta
ilgili kararlarda “Dava dosyasının, yukarıda yer alan mevzuat hükümleri ile bir arada değerlendirilmesinden, 657 sayılı Devlet Memurları Kanununa tabi memurlara aile yardımının ne şekilde ve ne zaman ödeneceği açıkça hükme bağlanmış olmakla beraber geriye dönük olarak talep edilemeyeceği yönünde bir düzenlemenin bulunmadığı (bu yönde bir hükme yer verilmediği) anlaşılmaktadır.” hususunun gösterildiği tespit edilmiştir.
15. Diğer taraftan Sayıştay 2 nci Dairesinin 01/02/2010 tarih ve 553 nolu ilamında ise, geriye dönük çocuk yardımı ödenmesinde hukuka aykırılık görülmeyerek ilişilecek bir husus bulunmadığı yönünde karar verildiği anlaşılmıştır.
16. Ayrıca, günümüzde idarelerin, sadece hukuka uygun davranmaları değil, aynı zamanda iyi yönetişim ilkelerini de hayata geçirmeleri beklenmektedir. Zaten esasında hukuka uygun davranmak özünde bir iyi yönetişim ilkesidir. Bireyi merkeze koyan ve hatta bireyi üstün değer kabul eden yönetim anlayışının dışında bulunmak günümüzde artık mümkün değildir. Bu kapsamda, ilgili idare, personelin rastlantısal bir şekilde haklarını öğrenip kendisine başvurmasını beklememeli üzerine düşen sorumluluğu yerine getirmek suretiyle personelinin değişikliklerini takip ederek, mevzuatlarda personelin hak kazandığı gerekli ödemeleri vaktinde yapmak zorundadır.
17. Yukarıda anlatılan hususlar, başvuranın iddiaları, ilgili mevzuat ve tüm dosya kapsamı birlikte değerlendirildiğinde; başvuranın çocuğu için talep ettiği çocuk yardımı ödeneğinin, bu şartı taşıdığı tarihi takip eden aybaşından itibaren ödenmesi gerektiği kanaatine ulaşılmış olup başvurana geriye dönük aile yardımı ödeneği verilmemesi işleminde hukuka uyarlık görülmemiştir.
B. İyi Yönetim İlkeleri Yönünden Değerlendirme 18. İyi yönetim ilkelerine 28/03/2013 tarihli ve 28601 mükerrer sayılı Resmi Gazetede yayımlanan Kamu
Denetçiliği Kurumu Kanununun Uygulanmasına İlişkin Usul ve Esaslar Hakkında Yönetmeliğin “İyi yönetim ilkeleri” başlıklı 6 ncı maddesinde yer verilmiş olup; İdarenin Kurumumuz tarafından istenilen bilgi ve belgeleri süresi içinde ve gerekçeli olarak gönderdiği, ayrıca idarenin başvuranla ilgili işlemlerinde, “kararın geciktirilmeksizin bildirilmesi” ilkelerine uygun davrandığı, ancak İdarenin başvurana verdiği cevapta hangi sürede hangi mercilere başvurabileceğini göstermediği bu nedenle “karar karşı başvuru yollarının gösterilmesi” ilkesine uymadığı anlaşılmış olup, İdareden bundan böyle bu ilkeye de uyması beklenmektedir.
VI. HAK ARAMA ÖZGÜRLÜĞÜNE İLİŞKİN YASAL MEVZUAT
19. 6328 sayılı Kanunun 21 inci maddesinin ikinci fıkrası uyarınca, bu Tavsiye Kararının idareye tebliğ tarihinden itibaren 30 gün içinde idare tarafından herhangi bir eylem ya da işlem tesis edilmezse (varsa)
dava açma süresinden kalan süre işlemeye devam edecek olup İdare Mahkemelerinde yargı yolu açıktır.
VII. KARAR
Açıklanan gerekçelerle BAŞVURUNUN KABULÜNE;
Başvuranın talep ettiği aile yardımı (Çocuk) ödeneğinin, ödenmemiş olan kısmının, geriye dönük olarak ödenmesi yönünde KAHRAMANMARAŞ VALİLİĞİNE TAVSİYEDE BULUNULMASINA,
6328 sayılı Kamu Denetçiliği Kurumu Kanununun 20 nci maddesinin üçüncü fıkrası uyarınca,
KAHRAMANMARAŞ VALİLİĞİ tarafından bu karar üzerine tesis edilecek işlemin otuz gün içinde
Kurumumuza bildirilmesinin zorunlu olduğuna,
Kararın başvurana ve gereği için KAHRAMANMARAŞ VALİLİĞİNE tebliğine,
Türkiye Cumhuriyeti Kamu Başdenetçisince karar verildi.
Şeref MALKOÇ
Kamu Başdenetçisi