|
ÖZET: Başvuran, emekli olduğu dönemde beşinci derece kadroda bulunmasına rağmen, 2011 yılında yapılan düzenlemeyle üçüncü derece kadrodan emekli olma hakkı kazananların hususi damgalı pasaport alma talebinde bulunmuştur. Ancak, Danıştay kararı, hususi damgalı pasaportların yalnızca birinci, ikinci ve üçüncü derece kadrolarda bulunan kamu görevlilerine verileceğini belirten 5682 sayılı Pasaport Kanunu’nun 14’üncü maddesine dayanarak, başvuranın beşinci dereceden emekli olması nedeniyle bu hakkın bulunmadığını ifade etmiştir. Ayrıca, başvuranın emekli olduğu tarihte, üçüncü derece kadro bulunmadığı ve ek 4’üncü maddenin de bu durumu değiştirmediği vurgulanmıştır.
Kararda, başvuranın emekli olduğu dönemdeki kadro durumu ve mevcut mevzuat çerçevesinde, hususi damgalı pasaport alma hakkının bulunmadığı sonucuna varılmıştır. İlgili idarelerin sunduğu bilgi ve belgeler, başvuranın iddialarını desteklememekte ve hukuka aykırılık tespit edilmemiştir. Sonuç olarak, başvuranın talebi reddedilmiştir. Bu durum, pasaport mevzuatındaki düzenlemelerin ve kadro derecelerinin önemini ortaya koymaktadır. |
TÜRKİYE BÜYÜK MİLLET MECLİSİ KAMU DENETÇİLİĞİ KURUMU (OMBUDSMANLIK)
SAYI : 2020/64084-S.20.69347
BAŞVURU NO : 2020/1491
KARAR TARİHİ : 06/07/2020
RET KARARI
BAŞVURUYA KONU İDARE : KIRIKKALE VALİLİĞİ İL NÜFUS VE
VATANDAŞLIK MÜDÜRLÜĞÜ
Emekli olduğu sırada beşinci derece kadroda bulunan
BAŞVURUNUN KONUSU :
başvuranın; Pasaport Kanunu’nun ek 4’üncü maddesi kapsamında hususi damgalı pasaport hak sahipliliği iddiası hakkındadır.
BAŞVURU TARİHİ : 22/01/2020
I. BAŞVURANIN İDDİA VE TALEPLERİ
1) , Kurumumuza yaptığı sayılı şikâyet başvurusu ile
eklerinde özetle; 2010 yılının Nisan ayında Gümrük Muhafaza Memurluğundan yaş haddinden dolayı emekli edildiğini; emekli edildiği sırada beşinci derece kadroda bulunduğunu; diğer taraftan 2011 yılında 640 sayılı Kanun Hükmünde Kararname ile Gümrük Muhafaza Memurları ile ilgili mevzuatta değişiklik yapıldığını ve söz konusu kişilere üçüncü derece kadrodan emeklilik hakkı verildiğini; eğer 2010 yılında emekli edilmeseydi, kendisinin de üçüncü derece bir kadrodan emekli olarak hususi damgalı pasaport alma hakkına sahip olacak olduğunu; kendi isteği dışında emekli edilmesi ile ilgili olarak Ankara 5’inci İdare Mahkemesi’nde dava açtığını, öte yandan / E. sayılı bu dava dosyasının / K. sayılı ret kararı ile sonuçlandığını, bunun üzerine söz konusu ret kararını temyiz ettiğini, fakat Danıştay 11’inci
Daire Başkanlığı’nın / E. ve / K. sayılı kararı ile İdare Mahkemesi’nin kararını onadığını; diğer taraftan, kendisi gibi 2011 yılından önce emekli olan kurum çalışanlarından . . ile . .’nin hususi damgalı pasaport alabildiklerini; kendisinin hususi damgalı pasaport müracaatında kullanmak üzere Ticaret Bakanlığı Personel Genel
Müdürlüğü’nden aldığı 08/01/2020 tarihli ve sayılı resmi yazının ise, Kırıkkale
İl Nüfus ve Vatandaşlık Müdürlüğü tarafından kabul edilmediğini belirtmiş ve 5682 sayılı
Pasaport Kanunu’nun ek 4’üncü maddesi gereğince kendisine hususi damgalı pasaport düzenlenmesi talebinde bulunmuştur.
II. İDARENİN BAŞVURUYA İLİŞKİN AÇIKLAMALARI
2) Başvurudaki iddialara ilişkin olarak; Kurumumuzca, pasaport ita yetkisine sahip olan İçişleri
Bakanlığı Nüfus ve Vatandaşlık İşleri Genel Müdürlüğü’nden, ayrıca başvuranın emekli olduğu
Ticaret Bakanlığı’ndan, 12/02/2020 tarihli, ve sayılı yazılarımız ile gerekli bilgi-belge talebinde bulunulmuştur.
3) İçişleri Bakanlığı Nüfus ve Vatandaşlık İşleri Genel Müdürlüğü, 28/02/2020 tarihli ve
sayılı cevabi yazısı ile:
3.1. Merkezi Nüfus İdaresi Sistemi (MERNİS) üzerinden ile ilgili olarak 21/02/2020 tarihinde, saat 09:48’de yapılan incelemede, adı geçen şahsın hususi damgalı pasaport alış kaydının bulunmadığının tespit edildiğini; aynı kurumdan oldukları ve hususi damgalı pasaport aldıkları iddia edilen . . ile . . isimli şahısların ise, açık kimlik bilgilerinin olmaması nedeniyle, hususi damgalı pasaport alıp almadıklarına dair gerekli incelemenin yapılmasının mümkün olmadığını;
3.2. 5682 sayılı Pasaport Kanunu’nun ek 4’üncü maddesi ile ilgili uygulamanın, Kurumumuzun
“Kısmen Tavsiye Kısmen Ret Kararı” konulu, 18/07/2018 tarihli ve ile 1 sayılı yazıları çerçevesinde, Genel Müdürlükçe hazırlanan talimatlar doğrultusunda yürütülmekte olduğunu; söz konusu talimatların ise ekte sunulduğunu;
Kurumumuza bildirmiştir.
4) Başvuranın emekliye ayrıldığı kurum olan Ticaret Bakanlığı ise, 28/02/2020 tarihli ve
sayılı cevabi yazısı ile eklerinde:
4.1. Bakanlık eski personeli olan ’ın özlük dosyasının incelenmesinden; adı geçenin, Bakanlığın (mülga) Ankara Gümrük ve Muhafaza Başmüdürlüğü’nde 657 sayılı
Devlet Memurları Kanunu’nun 4’üncü maddesinin “A” bendi kapsamında Muhafaza Memuru olarak görevli iken, 04/04/2010 tarihinde emekliye ayrıldığının, emekliye ayrıldığı tarihte ise beşinci derece kadroda, ödemeye esas olan aylık derecesi bakımından ise birinci derecenin dördüncü kademesinde bulunduğunun ve öğrenim durumunun önlisans olduğunun anlaşıldığı;
4.2. . .’nin ise Bakanlığın (mülga) Gaziantep Gümrükler Muhafaza Başmüdürlüğü bağlantısı olan Öncüpınar Gümrük Muhafaza Müdürlüğü’nde 657 sayılı Devlet Memurları Kanunu’nun 4’üncü maddesinin “A” bendi kapsamında Muhafaza Memuru olarak görevli iken, 05/05/2000 tarihinde yaş haddinden dolayı emekliye ayrıldığı, emekliye ayrıldığı tarihte beşinci derece kadroda, ödemeye esas olan aylık derecesi bakımından ise dördüncü derecenin altıncı kademesinde bulunduğu ve öğrenim durumunun lise olduğu;
4.3. Aynı şekilde . .’nin Bakanlığın (mülga) Sinop Gümrük ve Muhafaza Başmüdürlüğü’nde
657 sayılı Devlet Memurları Kanunu’nun 4’üncü maddesinin “A” bendi kapsamında Muhafaza
Memuru olarak görevli iken, 24/07/2008 tarihinde emekliye ayrıldığı, emekliye ayrıldığı tarihte beşinci derece kadroda, ödemeye esas olan aylık derecesi bakımından ise ikinci derecenin altıncı kademesinde bulunduğu ve öğrenim durumunun lise olduğu;
4.4. (Mülga) 640 sayılı Kanun Hükmünde Kararname ile Gümrük ve Ticaret Bakanlığı’nın kuruluş, görev, yetki ve sorumluluklarının belirlenmesini müteakiben, 18/11/2011 tarihli ve
28116 mükerrer sayılı Resmi Gazete’de yayımlanan 26/09/2011 tarihli Bakanlar Kurulu Kararı
ile Bakanlığın (taşra) Muhafaza Memuru kadrosunun üçüncü dereceye yükseltildiği; anılan tarihten önce (taşra) Muhafaza Memuru kadrosu için ihdas edilen en yüksek kadro derecesinin ise beş olduğu; diğer ifadeyle, bu tarihten önce (taşra) Muhafaza Memurlarının en fazla beşinci kadro derecesine kadar yükselebildiği;
4.5. Bu itibarla, kadrolarda düzenleme yapılmasına ilişkin karar öncesinde, diğer ifadeyle ilgilinin emekliye ayrıldığı 04/04/2010 tarihinde, Muhafaza Memurları için en yüksek beşinci derece kadro bulunması sebebiyle, adı geçenin beşinci derece Muhafaza Memuru kadrosu üzerinden emekliye ayrılmış olduğu; yukarıda belirtilen Kanun Hükmünde Kararname sonrasında ise emsallerinin şu an üçüncü derece Muhafaza Memuru kadrosuna kadar yükselebildikleri;
4.6. Bakanlıktan emekli olmuş olan . ., . . ve A arasında hususi damgalı pasaport düzenlenmesine ilişkin uygulamada farklılık yaratacak hukuki bir ayrım bulunmamakla birlikte, Bakanlık personelinden benzer durumda olan ve ilgili idareye yapılacak hususi damgalı pasaport başvurusu için Bakanlıktan “kadro derecesini” ve “öğrenim durumunu” gösterir belge talebinde bulunanlara bu minvalde ilgili makama sunulmak üzere belge verildiği, bunun dışında ilgili idarenin . . ile . .’ye hususi damgalı pasaport verip vermediği ile ilgili bir bilgi veya belgeye sahip olmadıkları;
Yönünde açıklamalarda bulunmuştur.
III. İLGİLİ MEVZUAT
5) 2709 sayılı Türkiye Cumhuriyeti Anayasası’nın “Dilekçe, bilgi edinme ve kamu
denetçisine başvurma hakkı” başlıklı 74’üncü maddesinde; “…Herkes, bilgi edinme ve kamu denetçisine başvurma hakkına sahiptir. Türkiye Büyük Millet Meclisi Başkanlığına bağlı olarak kurulan Kamu Denetçiliği Kurumu idarenin işleyişiyle ilgili şikâyetleri inceler…”
6) 6328 sayılı Kamu Denetçiliği Kurumu Kanunu’nun “Kurumun görevi” başlıklı 5’inci
maddesinde; “Kurum, idarenin işleyişi ile ilgili şikâyet üzerine, idarenin her türlü eylem ve işlemleri ile tutum ve davranışlarını; insan haklarına dayalı adalet anlayışı içinde, hukuka ve hakkaniyete uygunluk yönlerinden incelemek, araştırmak ve idareye önerilerde bulunmakla görevlidir…”
7) 5682 sayılı Pasaport Kanunu’nun:
7.1. 14’üncü maddesinin “A” fıkrasında; “Hususi damgalı pasaportlar; birinci, ikinci ve üçüncü derece kadrolarda bulunan veya bu kadrolar karşılık gösterilmek veya T.C. Emekli
Sandığı ile ilgilendirilip emekli kesenekleri bu derecelerden kesilmek suretiyle sözleşmeli olarak çalıştırılan Devlet memurları ve diğer kamu görevlileri ile birinci derece kadro ile emekliliğe hak kazanmış olan belediye başkanlarına; diplomatik pasaport verilmesini gerektiren vazifelerden başka herhangi bir resmi vazife ile veya kendi hesaplarına yabancı ülkelere gittikleri zaman verilir. Bankacılık Düzenleme ve Denetleme Kurulu ve Tasarruf
Mevduatı Sigorta Fonu Kurulu üyeleri için, T.C. Emekli Sandığı ile ilgilendirilme ve emekli keseneklerinin bu derecelerden kesilmesi şartı aranmaz. Bunlardan emeklilik veya çekilme sebepleri ile vazifelerinden ayrılmış olanlara da bu nevi pasaport verilir…”
7.2. 14’üncü maddesinin “C” fıkrasında; “Hususi ve Hizmet Damgalı Pasaportlar: Talep edenin mensup bulunduğu makamın yetkili amirinin başvurusu üzerine İçişleri
Bakanlığınca verilir. Bu nev’i pasaportlar aynı şart dâhilinde İçişleri Bakanlığının muvafakati ve Dışişleri Bakanlığının vereceği talimat üzerine, Türkiye Cumhuriyeti büyükelçilik ve elçiliklerince de verilebilir… Emeklilik veya çekilme sebepleri ile vazifelerinden ayrılmış olanların hususi damgalı pasaport alabilmeleri için durumlarını gösteren belgelerle, doğrudan İçişleri Bakanlığına müracaat etmeleri lazımdır. Hususi damgalı pasaportlar altı aydan az olmamak kaydıyla İçişleri Bakanlığınca belirlenecek sürelerde; hizmet damgalı pasaportlar altı aydan az olmamak kaydıyla pasaport sahibinin görevinin müddetine göre
İçişleri Bakanlığınca tespit edilecek süre için geçerli olmak üzere tanzim edilir…”
7.3. Ek 4’üncü maddesinde; “Devlet memuru olarak 1’inci, 2’nci ve 3’üncü derece kadrolarda bulunup da Hususi Damgalı Pasaport almaya hakkı olan Devlet memurları ile subay ve astsubayların taşıdıkları unvan ve/veya rütbeleri taşımakla beraber 1’inci, 2’nci ve 3’üncü derece kadroları almadan emekli olan veya ayrılanlardan Devlet memuriyetindeki hizmet süreleri, taşıdığı unvan ve/veya rütbeleri itibariyle bugün Hususi Damgalı Pasaport almaya hak kazananlar emsal alınmak suretiyle bunlara da Hususi Pasaport verilir.”;
8) 14/08/2014 tarihli ve 29088 sayılı Resmi Gazete’de yayımlanan Pasaport Kanunu’nun
Uygulanmasına Dair Yönetmelik’in:
8.1. “Hususi pasaport” başlıklı 7’nci maddesinde; “(1) Hususi pasaport; Kanunda belirtilen şartları taşıyanlara altı aydan az olmamak kaydıyla İçişleri Bakanlığınca tespit edilecek sürelerde, yurt içinde İçişleri Bakanlığının vereceği yetkiye göre Valilikler, yurt dışında ise
İçişleri Bakanlığının muvafakati ve Dışişleri Bakanlığının talimatı ile dış temsilcilikler vermeye yetkilidir. (2) Hususi pasaport alacaklarda en az lise veya dengi okul mezunu olma şartı aranır.”
8.2. “Pasaport müracaatlarının alınması” başlıklı 15’inci maddesinde; “… (2) Hususi, hizmet ve umuma mahsus pasaportlar İçişleri Bakanlığı adına valiliklerce verilir. Valiler, bu yetkilerini vali yardımcılarına, kaymakamlara, il veya ilçe birimlerine devredebilir. (3) Hususi ve hizmet pasaportlarının müracaat işlemleri, yurt içinde sadece il emniyet müdürlüklerince, yurt dışında ise İçişleri Bakanlığının muvafakati ve Dışişleri Bakanlığının talimatı ile dış temsilciliklerce yapılır…”
8.3. “Pasaport müracaatında gerekli belgeler” başlıklı 16’ncı maddesinde; “(1) Pasaport alacak kişinin bizzat müracaatı esastır. İlgiliden durumuna göre aşağıdaki belgeler istenir: a)
T.C. Kimlik Numarası bulunan nüfus cüzdanı. b) Son altı ay içerisinde çekilen 2 adet biyometrik fotoğraf. c) Pasaport değerli kâğıt bedeli ödendi makbuzu. ç) Umuma mahsus pasaportlar için harç bedeli ödendi makbuzu. d) Ergin olmayanlar ve kısıtlılar için muvafakat belgesi. e)
Kısıtlılar için veli, vasi veya kayyum kararı. f) Varsa daha önce alınmış geçerliliği olan pasaport. g) Diplomatik, hususi ve hizmet pasaportları için talep formu. ğ) Hak sahibinden dolayı diplomatik, hususi veya hizmet pasaportu alacak ergin olan çocukları için öğrenci belgesi. h) Hak sahibinden dolayı diplomatik pasaport alacak ergin çocuklar için taahhütname belgesi. ı) Diplomatik pasaport alacak resmi unvan sahibi için atama, görevlendirme veya olur belgesi. i) 7 yaşını bitirmiş müracaat sahiplerinden polis makamlarınca verilen parmak izi alındı belgesi. (2) Birinci fıkranın (c) ve (ç) bentlerinde belirtilen belgeler konsolosluklarda yapılan işlemlerde istenmez. Teknolojik gelişmelere bağlı olarak farklı belgelerin istenmesi veya bu belgelerin elektronik ortamda teyit edilmesi ile bunların geçerliliği genelge ile düzenlenir.”
8.4. “Pasaport müracaatına ve tanzimine ait usul ve esaslar” başlıklı 19’uncu maddesinde; “(1) Kanunun uygulanması ile pasaport ve pasaport yerine geçerli belgelerin düzenlenmesine ait bu Yönetmelikte belirtilmeyen hususlar ayrıca Bakanlıkça çıkarılacak genelgeler ile düzenlenir.”
Düzenlemelerine yer verilmiştir.
IV. KAMU DENETÇİSİ ARİF DÜLGER’İN KAMU BAŞDENETÇİSİNE ÖNERİSİ
9) Kamu Denetçisi tarafından, başvuranın iddialarının, ilgili idarelerin bu iddialar karşısında
Kurumumuza sundukları bilgi, belge ve açıklamaların, ilgili pasaport mevzuatının ve
Kurumumuzun daha önce benzer konuda aldığı emsal kararların birlikte değerlendirilmesi neticesinde; beşinci derece bir kadrodan emekliye ayrılmış olan başvurana hususi damgalı pasaport ita edilmemesi yönündeki idari işlemde hukuka ve hakkaniyete aykırılık tespit edilemediğinden, başvuranın talebinin reddi gerektiği yönünde hazırlanan “Ret Karar Önerisi”
Kamu Başdenetçisine sunulmuştur.
V. DEĞERLENDİRME VE GEREKÇE
A. Hukuka, Hakkaniyete ve İnsan Haklarına Uygunluk Yönünden Değerlendirme
10) , işbu Kararın 1 no’lu paragrafında açıklandığı üzere, 2010 yılında
Gümrük Muhafaza Memurluğundan yaş haddinden dolayı emekli olduğunu; emekli edildiği sırada beşinci derece (kendi unvanı için öngörülen en üst) kadroda bulunduğunu; diğer taraftan, kendisi emekli olduktan sonra, 2011 yılında 640 sayılı Kanun Hükmünde Kararname ile
Gümrük Muhafaza Memurları ile ilgili mevzuatta değişiklik yapıldığını ve söz konusu kişilere üçüncü derece kadrodan emeklilik hakkı verildiğini; 2010 yılında emekli edilmeseydi, kendisinin de üçüncü derece kadrodan emekli olacak ve hususi damgalı pasaport alma hakkına sahip olacak olduğunu; diğer taraftan kendisi gibi 2011 yılından önce emekli olan kurum çalışanlarından . . ile . .’nin hususi damgalı pasaport alabildiklerini; kendisinin hususi damgalı pasaport müracaatında kullanmak üzere Ticaret Bakanlığı Personel Genel
Müdürlüğü’nden aldığı resmi yazının ise, Kırıkkale İl Nüfus ve Vatandaşlık Müdürlüğü tarafından kabul edilmediğini belirterek, 5682 sayılı Pasaport Kanunu’nun ek 4’üncü maddesi gereğince kendisine hususi damgalı pasaport düzenlenmesini istemiştir.
11) Bu iddialar karşısında, ilgili idare olan İçişleri Bakanlığı Nüfus ve Vatandaşlık İşleri Genel
Müdürlüğü ise, Kurumumuzun 2018 tarihli Kısmı Tavsiye Kısmi Ret Kararları çerçevesinde,
5682 sayılı Kanun’un ek 4’üncü maddesinin uygulanması konusundaki tereddütleri gidermek
amacıyla hazırladıkları ve 81 İl Valiliğine gönderdikleri talimat yazılarını Kurumumuza ileterek, uygulamanın Genel Müdürlükçe hazırlanan bu talimatlar doğrultusunda yürütülmekte olduğunu belirtmiştir.
12) Pasaport Kanunu’nun Uygulanmasına Dair Yönetmelik’te de belirtildiği şekliyle “Kanunla
belirtilen yetkili makamlarca verilen ve hamiline bir ülkenin milli hudutlarından diğerine geçmeyi sağlayan belgeyi” ifade eden pasaportlar, 5682 sayılı Pasaport Kanunu’nun 12’nci maddesinin “A” fıkrasına ve ilgili Yönetmeliğin 5’inci maddesine göre, “Diplomatik pasaportlar”, “Hususi damgalı pasaportlar”, “Hizmet damgalı pasaportlar”, “Umuma mahsus pasaportlar” ve “Yabancılara mahsus pasaportlar” olmak üzere beş türe ayrılmaktadır. Bunlardan, ancak “hak sahibi” kişiler için düzenlenebilen, harca tabi olmayan ve birçok ülkeye vizesiz seyahat imkânı sağlayan hususi damgalı pasaportlar, işbu Kararın
“İlgili Mevzuat” başlıklı bölümünde de açıklandığı üzere, gerekli şartların taşınması kaydıyla
Pasaport Kanunu’nun 14’üncü maddesinin “C” fıkrasına göre, talep edenin mensup bulunduğu makamın yetkili amirinin başvurusu üzerine İçişleri Bakanlığı’nca (yetkilendirdiği
Valiliklerce), ayrıca aynı şart dâhilinde İçişleri Bakanlığı’nın muvafakati ve Dışişleri
Bakanlığı’nın vereceği talimat üzerine Türkiye Cumhuriyeti Büyükelçiliklerince verilebilmektedir.
13) Aynı şekilde işbu Kararın ilgili bölümünde açıklandığı üzere, hususi damgalı pasaportlar,
5682 sayılı Pasaport Kanunu’nun 14’üncü maddesinin “A” fıkrasına göre, “birinci, ikinci ve
üçüncü derece kadrolarda bulunan” veya bu kadrolar karşılık gösterilmek üzere sözleşmeli olarak çalıştırılan Devlet memurları ile diğer kamu görevlilerine, diğer ifadeyle bu kadro derecelerinde “devlet memuru/diğer kamu görevlisi” olarak bulunan veya bu kadro derecelerinde “devlet memuru/diğer kamu görevlisi” olarak görev yapmakta iken emekliye ayrılmış/çekilmiş olan kişilere, buna ilaveten belirlenen şartları taşımaları halinde anılan Kanun maddesinde sıralanan şahıslara verilebilmektedir. Nitekim Pasaport Kanunu’nun
Uygulanmasına Dair Yönetmelik’in “Hususi pasaport” başlıklı 7’nci maddesinde de, hususi damgalı pasaportların ancak Kanunda belirtilen şartları taşıyanlara verileceği açık olarak belirtilmiştir.
14) Ayrıca, ilgili Yönetmeliğin “Pasaport müracaatında gerekli belgeler” başlıklı 16’ncı
maddesinden, diplomatik, hususi ve hizmet pasaportları için talep formunun pasaport müracaatı sırasında sunulması gereken belgeler arasında yer aldığı görülmektedir. Hususi Damgalı
Pasaport Talep Formu incelendiğinde ise, formda “hak sahibi personelin” çalışma durumuna ilişkin bir bölümün yer aldığı ve hak sahibinin “kadro derecesi”nin de belirtildiği bu bölümün
Birim Amiri tarafından imzalanarak onaylanması gerektiği anlaşılmaktadır. Nitekim hususi damgalı pasaportlar, umuma mahsus pasaportlardan farklı olarak, sadece “hak sahibi” kişilere, belli şartları taşımaları halinde ita edilebilen, adından da anlaşılabileceği üzere “özel” nitelikteki bir pasaport türüdür.
15) Somut olay incelendiğinde ise:
15.1. ’ın Ticaret Bakanlığı’nın (mülga) Ankara Gümrük ve Muhafaza
Başmüdürlüğü’nde 657 sayılı Devlet Memurları Kanunu’nun 4’üncü maddesinin “A” bendi kapsamında Muhafaza Memuru olarak görev yapmakta iken, 04/04/2010 tarihinde emekliye ayrıldığı; emekliye ayrıldığı sırada ise “kadro” derecesinin beş olduğu; bu durumu da zaten gerek kendisinin gerekse emekli olduğu kurumun teyit etmekte olduğu; zaten adı geçenin emekli olduğu sırada (taşra) Muhafaza Memuru kadrosu için ihdas edilen en yüksek kadro derecesinin de beş olduğu; diğer ifadeyle, adı geçenin görev yaptığı zamanda (taşra)
Muhafaza Memurlarının en fazla beşinci kadro derecesine kadar yükselebildikleri;
15.2. Başvuranın 2010 yılında, kendi unvanı için ihdas edilen en yüksek kadro derecesi olan beşinci dereceden emekli olmasından sonra, (mülga) 640 sayılı Kanun Hükmünde
Kararname ile Gümrük ve Ticaret Bakanlığı’nın kuruluş, görev, yetki ve sorumluluklarının belirlenmesini müteakiben, 18/11/2011 tarihli ve 28116 mükerrer sayılı Resmi Gazete’de emsal alınmak suretiyle bunlara da Hususi Pasaport verilir.” şeklinde olduğu; diğer ifadeyle ek 4’üncü madde ile getirilen imkândan, taşıdıkları unvan bakımından zaten birinci, ikinci ve üçüncü derece kadrolarda bulunup da hususi damgalı pasaport almaya hakkı olan, fakat bu kadroları alamadan emekli olmuş/ayrılmış olanların yararlanabileceği anlaşılmaktadır.
’ın görev yaptığı dönemde ‘Muhafaza Memuru’ unvanı için birinci, ikinci veya üçüncü derece kadronun ise bulunmadığı, diğer bir ifadeyle adı geçenin ek 4’üncü maddede belirtilen derecelerdeki bir kadroda hiç bulunmadığı, bu nedenle de hususi damgalı pasaport almaya ilgili madde gereğince de zaten hakkı olmadığı değerlendirilmektedir.
18) Diğer taraftan bahse konu ek 4’üncü maddenin, farklı kurumlar/birimler/il müdürlükleri
tarafından değişik şekilde, hatta 14’üncü maddenin “A” fıkrasındaki ana hüküm ile çelişecek şekilde yorumlanabildiği de gözlenmektedir. Nitekim tarafından yapılan şikâyet başvurusunun da, keza adı geçene hususi damgalı pasaport düzenlenmemişken adı geçen ile aynı hukuki duruma sahip kişilere iddia edildiği gibi hususi damgalı pasaport düzenlendiyse, bu durumun da, ek 4’üncü madde konusundaki tereddütlerden, diğer ifadeyle anılan Kanun maddesine yönelik yorum ve uygulama farklılığından kaynaklandığı açıktır.
19) Nitekim Kurumumuza daha önceden yapılan benzer konudaki şikâyet başvurularının
inceleme sürecinde; “Devlet memuru olarak 1’inci, 2’nci ve 3’üncü derece kadrolarda bulunup da Hususi Damgalı Pasaport almaya hakkı olan Devlet memurları ile subay ve astsubayların taşıdıkları unvan ve/veya rütbeleri taşımakla beraber 1’inci, 2’nci ve 3’üncü derece kadroları almadan emekli olan veya ayrılanlardan Devlet memuriyetindeki hizmet süreleri, taşıdığı unvan ve/veya rütbeleri itibariyle bugün Hususi Damgalı Pasaport almaya hak kazananlar emsal alınmak suretiyle bunlara da Hususi Pasaport verilir.” hükmünü içeren ek 4’üncü maddenin, İçişleri Bakanlığı’nın farklı birimlerince farklı şekilde yorumlanabildiği görülmüştür.
20) Öyle ki; Kurumumuza benzer konuda yapılan 2017/16080 sayılı başvuruda, başvuru
sahibi, vefat eden lise mezunu eşinin İstanbul Büyükşehir Belediye Başkanlığı Harita
Müdürlüğü’nde 657 sayılı Kanun’a tabi olarak, beşinci derece Kadastro Teknik Elemanı kadrosunda çalışmakta iken, 08/02/1983 tarihinde emekli olduğunu, eşinden dolayı hususi damgalı pasaport almak için müracaat ettiğini, kendisine ilgili kurumca “İlgilinin emekli olduğu tarihte 3. derece Kadastro Teknik Eleman kadrosu olmadığından, Başkanlığımızda kadastro standardına gidildiğinden, mevcut olan Kadastro Teknik Eleman kadroları en son Bakanlar
Kurulu’nun 28/12/2001 tarihli ve 3661 sayılı kararı ile mühendis olarak değişikliğe uğramıştır.
Başkanlığımızda ilgilinin emekliye ayrıldığı kadro durumuna göre uygun aynı hizmet yılı ve aynı tahsil seviyesinde 3. Derecede teknisyen kadrosu bulunmaktadır.” şeklinde yazı verilmiş olmasına rağmen, ilgili idare tarafından pasaport talebinin reddedildiğini belirterek, Kurumumuza şikâyette bulunmuş; aynı şekilde Kurumumuza benzer konuda yapılan 2017/16198 sayılı başvuruda, başvuru sahibi, T.C. Merkez Bankası’nda şef kadrosunda çalışırken beşinci dereceden emekli olduğunu, aynı tahsil, aynı çalışma süresi ve aynı unvana sahip olan emsallerinin sonradan kadro derecelerinin üç olduğunu, bu nedenle 5682 sayılı
Pasaport Kanunu’nun ek 4’üncü maddesi kapsamında hususi damgalı pasaport almaya hak kazandığını, ancak ilgili idare tarafından talebinin uygun görülmediğini belirterek, mağduriyetinin giderilmesini talep etmiş; Kurumumuza yapılan söz konusu şikâyet başvuruları üzerine ise, Pasaport Kanunu’nun ek 4’üncü maddesinin nasıl yorumlanması gerektiği konusunda ilgili olabilecek idarelere görüş sorulmuştur.
21) Bu çerçevede, İçişleri Bakanlığı Hukuk Müşavirliği, 24/05/2018 tarihli ve 9308 sayılı
cevabi yazısı ile eklerinde özetle, 5682 sayılı Pasaport Kanunu’nun 14’üncü maddesinin “A” fıkrası ile 190 sayılı Genel Kadro ve Usulü Hakkında Kanun Hükmünde Kararname’nin 9’uncu maddesi birlikte değerlendirildiğinde, Pasaport Kanunu’nun ek 4’üncü maddesi ile, birinci, ikinci, üçüncü derece kadrolarda belirtilen unvanlarda çalıştığı halde kendilerine çeşitli nedenlerle kadro verilmemiş görevlilerin mağduriyetlerinin giderilmesinin amaçlandığının anlaşıldığını, dolayısıyla başvuru sahiplerine hususi damgalı pasaport verilmesinde bir sakınca olmadığının değerlendirildiğini, diğer ifadeyle ek 4’üncü maddenin söz konusu kişiler lehine yorumlanması gerektiğini belirtmiştir.
22) Öte yandan, geriye kalan tüm kurumlar/birimler ise, ek 4’üncü maddenin, Pasaport
Kanunu’nun 14’üncü maddesinin “A” fıkrası hilafına, bu şekilde geniş
yorumlanamayacağı noktasında görüş birliği sergilemişlerdir. Nitekim:
22.1. Emniyet Genel Müdürlüğü’nün, 19/03/2018 tarihli ve 1119-62686 sayılı cevabi yazısı ile eklerinde; başvuru sahibinin, birinci, ikinci veya üçüncü derece kadro hakkı bulunmadığı için beşinci derece kadrodan emekli olduğunun anlaşıldığını, yani yükselebileceği en yüksek derecenin beşinci derece olduğunu, ilgili kurumun ise beşinci derece kadroda görev yapan için üçüncü derece kadroda görev yapan kişiyi emsal göstererek yanlış bir işlem tesis etmiş olduğunu, bu durumun dördüncü kadro derecesi ve daha üst derecelerden emekli olan herkese hususi damgalı pasaport verilmesinin önünü açacağını ve bunun Kanunun lafzına ve ruhuna aykırı olacağını, dolayısıyla başvuru sahibine hususi damgalı pasaport verilemeyeceğinin değerlendirildiğini belirttiği;
22.2. Nüfus ve Vatandaşlık İşleri Genel Müdürlüğü’nün, 08/06/2018 tarihli ve 70724 sayılı cevabi yazısında; ilgili kurumun yanlış bir işlem tesis etmiş olduğunu, Bakanlar Kurulu’nun 28/12/2001 tarihli Kararı ile yapılan kadro değişikliğine yönelik düzenlemenin sadece bu tarih itibariyle çalışmaya devam eden kişileri kapsadığını, geriye dönük olarak herhangi bir düzenlemenin bulunmadığını, Bakanlık Hukuk Müşavirliği her ne kadar hususi damgalı pasaport verilebileceği yönünde görüş bildirmiş olsa da emsal uygulamasının Kanunun lafzına ve ruhuna uygun olmayacağını, aksi takdirde hususi pasaportların sayısında yaşanacak artış sonucunda başta AB ülkeleri olmak üzere birçok ülkede hususi pasaportlara vize muafiyetinin kaldırılması yönünde karar alınmasının ihtimal dâhilinde olduğunu, hususi damgalı pasaportun Pasaport Kanunu’na rağmen kapsamının genişletilmesinin uygun olmayacağını, netice itibari ile ilgilinin birinci, ikinci veya üçüncü derece kadro hakkı bulunmadığı için beşinci derece kadrodan emekli olduğunu, yani yükselebileceği en yüksek derecenin beşinci derece olduğunu, dolayısıyla başvuru sahibine hususi damgalı pasaport verilemeyeceğinin değerlendirildiğini ifade ettiği;
22.3. Devlet Personel Başkanlığı tarafından Kurumumuza gönderilen 22/11/2017 tarih ve
E.6270 sayılı yazıda ise “…hususi damgalı pasaport verilebilmesinde memurun kadro derecesinin birinci, ikinci ve üçüncü derece olması gerektiği belirtildiğinden bu hususta memurun kadro derecesinin esas alınması gerektiği, Kamu kurum ve kuruluşlarına ait kadroların ihdası, iptali ve kullanılmasına dair esas ve usulleri düzenleyen 190 sayılı Genel
Kadro ve Usulü Hakkında Kanun Hükmünde Kararname hükümleri uyarınca, beşinci dereceden daha üst derecelerde memur unvanlı kadro ihdas edilmediği, bu nedenle, memur unvanlı kadrolarda bulunanların kazanılmış hak aylık derecesi ve emekliliğe esas dereceleri birinci, ikinci ve üçüncü derecelerde olsa dahi kadro derecelerinin esas alınması gerektiğinden bu haktan faydalanmalarının mümkün olmadığı…” ifadelerine yer verildiği;
22.4. Kurumumuzun ise, bu görüşler doğrultusunda, başvuru sahiplerinin emekliye ayrıldıkları ırada, birinci, ikinci ve üçüncü derece kadrolarda bulunmadıklarını, diğer ifadeyle yükselebilecekleri en yüksek kadro derecesinin zaten beş olduğunu dikkate alarak, Pasaport
Kanunu’nun ilgili maddeleri gereğince hususi damgalı pasaport taleplerinin reddi gerektiği yönünde karar verdiği; diğer taraftan, İçişleri Bakanlığı Hukuk Müşavirliği tarafından başvuru sahiplerine hususi damgalı pasaport verilmesine ilişkin olumlu görüş bildirilmişken, İçişleri Bakanlığı Nüfus ve Vatandaşlık İşleri Genel Müdürlüğü tarafından söz konusu taleplerin reddedilmesinin, 5682 sayılı Kanun’un ek 4’üncü maddesine ilişkin görüş ve uygulama birliği olmadığını, diğer ifadeyle Pasaport Kanunu’nun ek 4’üncü madde hükmünün
Bakanlık birimlerince farklı yorumlandığını gösterdiği, bu durumun ise uygulamada farklılıklar oluşturarak mağduriyetlere sebebiyet verebileceği sonucuna vararak, “İçişleri Bakanlığı Hukuk
Müşavirliği ile İçişleri Bakanlığı Nüfus ve Vatandaşlık İşleri Genel Müdürlüğü arasında 5682 sayılı Pasaport Kanununun ek 4’üncü maddesi hususunda görüş birliği sağlanarak uygulamada oluşabilecek farklılıkların mağduriyetlere sebebiyet vermemesini teminen gerekli çalışmaların yapılması” hususunda İçişleri Bakanlığı’na tavsiyede bulunulmasına karar verdiği;
22.5. Kurumumuzun bu tavsiye kararı üzerine ise, İçişleri Bakanlığı Nüfus ve Vatandaşlık
İşleri Genel Müdürlüğü’nün, ek 4’üncü maddenin uygulanması ile ilgili tereddütleri gidermek amacıyla, 81 İl Valiliğine gönderdiği 04/09/2018 tarihli talimat yazısında, “…Kamu
Denetçiliği Kurumu’nun yukarıda açıklanan kararı doğrultusunda; Pasaport Kanunu’nun ek 4’üncü maddesi ile birinci, ikinci veya üçüncü derece kadro hakkı olduğu halde kendilerine kadro verilememiş kamu görevlilerine hususi damgalı pasaport verilmesinin öngörüldüğü, birinci, ikinci veya üçüncü derece kadroda belirtilen unvanlarda çalıştığı halde kendilerine çeşitli sebeplerle kadro verilemeden emeklilik veya çekilme sebepleri ile görevinden ayrılmış olanlar ile kendilerine kadro verilenler arasındaki eşitliğin sağlanmaya çalışıldığı, kadrosuzluktan doğabilecek haksızlığın giderilmesinin amaçlandığı değerlendirilmektedir.
Buna göre; birinci, ikinci veya üçüncü derece kadrolarda bulunup da bu kadroları almadan emekli olmuş veya ayrılmış olan Devlet memurları ile subay/astsubaylara, hizmet süreleri, taşıdıkları unvan ve/veya rütbeleri itibariyle bugün hususi damgalı pasaport almaya hak kazananların emsal alınması suretiyle Pasaport Kanunu’nun ek 4’üncü maddesi kapsamına girenlere hususi damgalı pasaport verilmesini 81 İl Valiliği İl Nüfus ve Vatandaşlık
Müdürlüğünden, Kamu Denetçiliği Kurumunun ilgi tarihli kararı ekte gönderilmiş olup gerekli değerlendirmenin yapılmasını Hukuk Müşavirliği ve T.C. Merkez Bankasından arz ve rica ederim.” ifadelerine yer verdiği;
Görülmüştür.
23) Sonuç itibariyle, başvuranın iddialarının, ilgili idarelerin bu iddialar karşısında
Kurumumuza sundukları bilgi, belge ve açıklamaların, ilgili pasaport mevzuatının ve
Kurumumuzun daha önce benzer konuda aldığı emsal kararların birlikte değerlendirilmesi neticesinde; ’ın Ticaret Bakanlığı’nın (mülga) Ankara
Gümrük ve Muhafaza Başmüdürlüğü’nden emekli olduğu dönemde (taşra) Muhafaza
Memurlarının gelebileceği en yüksek kadro derecesinin zaten beş olduğu, adı geçenin de emekli olduğu sırada beşinci derece kadroda çalışmakta olduğu; kişinin kazanılmış hak aylığı derecesi ile emekli keseneğine esas aylık derecesinin ise hususi damgalı pasaport verilmesi kararında herhangi bir etkisinin bulunmadığı; nitekim 5682 sayılı Pasaport Kanunu’nun hususi damgalı pasaportların kimlere verileceğini düzenleyen 14’üncü maddesinin “A” fıkrasından da açıkça görüleceği üzere, hususi damgalı pasaport düzenlenebilmesi için, bizzat iktisap edilen “kadro” derecesinin esas alınmakta olduğu, diğer ifadeyle, hususi damgalı pasaport alacak kişilerin, “kamu görevlisi” olarak birinci, ikinci veya üçüncü derece kadroların birinde bulunuyor olmaları veya bu kadro derecelerinde bulunmakta iken emeklilik veya çekilme sebepleri ile vazifelerinden ayrılmış olmaları gerektiği; kamu görevlisi olarak “beşinci derece” kadroda çalışmakta iken emekli olan başvuranın ise Kanunda açık olarak sıralanan bu şartları taşımadığının ortada olduğu, bu nedenle de hususi damgalı pasaport alma hakkının zaten bulunmadığı; ayrıca, adı geçenin 2010 yılında beşinci dereceden emekli olmasından sonra, 18/11/2011 tarihli ve 28116 mükerrer sayılı Resmi Gazete’de yayımlanan 26/09/2011 tarihli
Bakanlar Kurulu Kararı ile Bakanlığın (taşra) Muhafaza Memuru kadrosunun üçüncü dereceye yükseltilmesinin adı geçeni etkileyen bir durum olmadığı, nitekim söz konusu Kararın adı geçen emekli olduktan sonra yürürlüğe girdiği, adı geçenin sonuç olarak beşinci derece kadroda çalışmakta iken emekli olduğunun sabit olduğu; kaldı ki ek 4’üncü madde incelendiğinde, bu madde hükmünün de Kanunun hususi damgalı pasaportların kimlere verileceğini düzenleyen ana maddesine (md. 14/A) aykırı bir hüküm de içermediği; nitekim anılan ek maddede yer alan
“Devlet memuru olarak 1’inci, 2’nci ve 3’üncü derece kadrolarda bulunup da Hususi Damgalı
Pasaport almaya hakkı olan Devlet memurları ile subay ve astsubayların taşıdıkları unvan ve/veya rütbeleri taşımakla beraber 1’inci, 2’nci ve 3’üncü derece kadroları almadan emekli olan veya ayrılanlardan Devlet memuriyetindeki hizmet süreleri, taşıdığı unvan ve/veya rütbeleri itibariyle bugün Hususi Damgalı Pasaport almaya hak kazananlar emsal alınmak suretiyle bunlara da Hususi Pasaport verilir.” şeklindeki ifadeden, öncelikle kişilerin unvanları gereği 1’inci, 2’nci veya 3’üncü derece kadrolarda bulunmaları ve hususi damgalı pasaportu hak etmeleri gerektiğinin görüldüğü; Nüfus ve Vatandaşlık İşleri Genel Müdürlüğü’nün 04/09/2018 tarihli talimat yazısında belirttiği üzere, bu ek madde ile “birinci, ikinci veya üçüncü derece kadro hakkı olduğu halde kendilerine kadro verilememiş kamu görevlilerine hususi damgalı pasaport verilmesinin öngörüldüğü, birinci, ikinci veya üçüncü derece kadroda belirtilen unvanlarda çalıştığı halde kendilerine çeşitli sebeplerle kadro verilemeden emeklilik veya çekilme sebepleri ile görevinden ayrılmış olanlar ile kendilerine kadro verilenler arasındaki eşitliğin sağlanmaya çalışıldığı, kadrosuzluktan doğabilecek haksızlığın giderilmesinin amaçlandığı”; aynı şekilde Nüfus ve Vatandaşlık İşleri Genel Müdürlüğü’nün belirttiği üzere, hususi damgalı pasaportun kapsamının Pasaport Kanunu’nun 14’üncü maddesindeki açık hükme rağmen genişletilmesinin uygun olmayacağı; eğer başvuran ile aynı hukuki statüye sahip olan . . ile . . Kanunun 14’üncü maddesine rağmen hususi damgalı pasaport alabildiler ise, bu durumun ancak ek 4’üncü maddenin yorumlanması konusundaki tereddütler nedeniyle tesis edilen hatalı bir işlemden kaynaklanmış olabileceği; sonuç olarak
’ın çalıştığı dönemde birinci, ikinci veya üçüncü derece kadro hakkı bulunmadığı için beşinci derece kadrodan emekli olduğu anlaşıldığından, Pasaport Kanunu’nun amir hükmü çerçevesinde başvurana hususi damgalı pasaport verilmemesi işleminde hukuka ve hakkaniyete aykırılık bulunmadığı sonucuna varılmıştır.
B. İyi Yönetim İlkeleri Yönünden Değerlendirme
24) İyi yönetim ilkelerine 28/03/2013 tarihli ve 28601 sayılı Resmi Gazete’de yayımlanan
Kamu Denetçiliği Kurumu Kanunu’nun Uygulanmasına İlişkin Usul ve Esaslar Hakkında
Yönetmelik’in “İyi yönetim ilkeleri” başlıklı 6’ncı maddesinde yer verilmiş olup, bu çerçevede yapılan değerlendirme neticesinde; İçişleri Bakanlığı Nüfus ve Vatandaşlık İşleri Genel
Müdürlüğü ile Ticaret Bakanlığı’nın Kurumumuzun bilgi-belge taleplerine zamanında ve gerekçeli olarak cevap verdikleri; keza Kırıkkale İl Nüfus ve Vatandaşlık Müdürlüğü’nün başvuranın 10/01/2020 tarihli dilekçesine, 21/01/2020 tarihli ve E.940 sayılı yazısı ile zamanında ve gerekçeli olarak cevap verdiği; böylelikle de ilgili idarelerin “kararların gerekçeli olması” ve “geciktirilmeksizin bildirilmesi” ilkelerine uygun davrandıkları memnuniyetle gözlenmiştir.
25) Diğer taraftan, Kırıkkale İl Nüfus ve Vatandaşlık Müdürlüğü’nün başvurana verdiği resmi
yanıtta “karara karşı başvuru yollarının gösterilmesi” ilkesine uygun davranmadığı da görülmüş olup, ilgili idarenin bundan böyle anılan iyi yönetim ilkesine de uygun davranacağına duyulan güven tamdır.
VI. HAK ARAMA ÖZGÜRLÜĞÜNE İLİŞKİN AÇIKLAMA
26) 14/06/2012 tarihli ve 6328 sayılı Kamu Denetçiliği Kurumu Kanunu’nun 17’nci
maddesinin sekizinci fıkrasına göre, Kamu Denetçiliği Kurumu’na dava açma süresi içinde yapılan başvuru işlemeye başlamış olan dava açma süresini durdurmakta olup; aynı Kanunun 21’inci maddesinin birincisi fıkrası uyarınca ise, şikâyet başvurusunun Kurumumuz tarafından reddedilmesi halinde, durmuş olan dava açma süresi, gerekçeli Ret Kararının ilgiliye tebliğinden itibaren kaldığı yerden işlemeye başlamaktadır.
27) Bu çerçevede; bu Ret Kararının başvurana tebliğ edildiği tarihten itibaren, ilgili idarenin,
başvuranın hususi damgalı pasaport talebinin reddi yönündeki işlemine karşı, (mevcut ise) dava açma süresinden kalan süre işlemeye devam edecek olup, ilgili İl Müdürlüğünün söz konusu ret işlemine karşı Kırıkkale İdare Mahkemesinde yargı yolu açıktır.
VII. KARAR
Açıklanan gerekçelerle BAŞVURUNUN REDDİNE;
Kararın, başvuran ile birlikte İçişleri Bakanlığı Nüfus ve Vatandaşlık İşleri Genel
Müdürlüğü’ne, Kırıkkale Valiliği’ne ve Ticaret Bakanlığı’na tebliğine;
Türkiye Cumhuriyeti Kamu Başdenetçisince karar verildi.
e-imzalıdır
Şeref MALKOÇ
Kamu Başdenetçisi