|
ÖZET: Anadolu Üniversitesi Açıköğretim Fakültesi öğrencisi, kütüphane veri tabanlarına kampüs dışı erişim talep etmiş, ancak bu talep üniversite tarafından reddedilmiştir. İdare, uzaktan eğitim alan öğrencilerin sayısının örgün öğrencilerden çok daha fazla olduğunu ve bu durumun ekonomik yükümlülükler doğuracağını belirterek, uzaktan erişim imkânının sağlanamayacağını ifade etmiştir. Başvuran, bu durumun eğitimde fırsat eşitliğini zedelediğini savunmuştur.
Danıştay, başvuranın talebinin reddedilmesinin hukuka uygun olduğuna karar vermiştir. Açıköğretim sisteminin dinamikleri ve kitlesel eğitim sunma gereklilikleri nedeniyle, uzaktan eğitim alan öğrencilerin kütüphane erişiminde farklı uygulamalara tabi tutulmasının eşitlik ilkesine aykırı olmadığını belirtmiştir. Ayrıca, idarenin ekonomik gerekçeleri ve yayıncıların uzaktan erişime yönelik çekinceleri de dikkate alınmıştır. Sonuç olarak, başvurunun reddi, eğitimde eşitlik ilkesinin ihlali anlamına gelmediği ve idarenin haklı gerekçeleri bulunduğu gerekçesiyle uygun bulunmuştur. Bu karar, eğitimde fırsat eşitliği ve idarenin mali yükümlülükleri arasındaki dengeyi vurgulamaktadır. |
T.C. TÜRKİYE BÜYÜK MİLLET MECLİSİ KAMU DENETÇİLİĞİ KURUMU
(OMBUDSMANLIK)
SAYI : 2022/6914-S.22.10603
BAŞVURU NO : 2022/1567
KARAR TARİHİ : 01/06/2022
RET KARARI
ANADOLU ÜNİVERSİTESİ REKTÖRLÜĞÜ
BAŞVURUYA KONU İDARE :
BAŞVURUNUN KONUSU : Başvuranın, Anadolu Üniversitesi Kütüphanesine ait http://www.kdm.anadolu.edu.tr/veritabanlari.html adresinde belirtilen veri tabanlarına Kampüs Dışı Erişim imkanının tarafına sağlanması talebi hakkındadır.
BAŞVURU TARİHİ : 28/01/2022
I. BAŞVURANIN İDDİA VE TALEPLERİ
1. Kurumumuza 28.01.2022 tarihinde yapılan başvuruda , özetle; Anadolu
Üniversitesi Açıköğretim Fakültesi Bilgisayar Programcılığı (Önlisans) bölümüne kayıtlı olduğunu, Anadolu Üniversitesi Kütüphanesine ait http://www.kdm.anadolu.edu.tr/veri-tabanlari.html adresinde belirtilen veri tabanlarına ‘Kampüs Dışı Erişim’ imkanının örgün öğretim öğrencileri ile akademik ve idari personele sağlandığını, ancak ilgili Üniversitenin Açıköğretim Fakültesi öğrencilerine bu veri tabanlarına uzaktan proxy ile bağlantı imkanı verilmediğinden üniversitenin bu imkanından yararlanamadığını, konuyla ilgili olarak ilgili idareye 22.01.2022 tarihinde CİMER yoluyla başvurduğunu, ilgili idare tarafından talebinin reddedildiğini, üniversitenin kendisinden gerekli eğitim ve öğrenim giderlerini tahsil ettiğini, bu durumun eğitimde fırsat eşitliğini zedelediğini, ilgili idarenin ‘anadolu.edu.tr’ uzantılı bir mail adresini tarafına sunması halinde kütüphane sitesinde yer alan veri tabanlarına uzaktan proxy ile bağlanabilecek durumda olduğunu, bu imkanı sunmayarak üniversitenin çözümcül bir yaklaşım sergilemediğini belirtmekte olup idarenin örgün öğrencilerine sağladığı Anadolu Üniversitesi
Kütüphanesine ait http://www.kdm.anadolu.edu.tr/veritabanlari.html adresinde belirtilen veri tabanlarına
Kampüs Dışı Erişim imkanının eğitim hakkı ile eşitlik ilkesi gereği tarafına da sağlanmasını talep etmektedir.
II. İDARENİN BAŞVURUYA İLİŞKİN AÇIKLAMALARI
2. Kurumumuzun 08.02.2022 tarihli ve sayılı bilgi-belge talep yazısına istinaden Anadolu
Üniversitesi Rektörlüğü Öğrenci İşleri Daire Başkanlığının 22.03.2022 tarihli ve sayılı yazısında;
2.1. Başvurunun Açıköğretim Fakültesi Dekanlığı Merkez Büro Yöneticiliği tarafından incelendiği,
2.2. ’ın, Üniversitenin Açıköğretim Fakültesi Bilgisayar Programcılığı Ön Lisans
Programına 27.09.2021 tarihinde kayıt yaptırdığı,
2.3. E-kaynakların abonelik ücretlerinin hesaplanmasında en yaygın kullanılan yöntem abone kurumun
FTE (full time employee – tam zamanlı öğrenci, çalışan sayısı) sayısı üzerinden yapıldığı, eğitim kurumlarının personel sayısı ve yüz yüze eğitim alan örgün öğrencilerinin sayısını yayıncıya bildirerek ödenecek tutar üzerinde anlaştıkları, erişim sağlanacak kişi sayısı arttıkça ödenecek ücretin de arttığı,
2.4. Yayınevleriyle yapılan lisans anlaşmalarına göre FTE sayısına dahil olmasa da kampüs içerisinden internet ağına bağlanan tüm kullanıcılara erişim sağlandığı, kampüs dışından erişimin ise kişilerin kurumsal e-posta adreslerini ve şifrelerini kullanarak giriş yaptıkları bir proxy sunucusu üzerinden sağlandığı ve sadece FTE sayısını oluşturan kişilerin proxy sunucusu üzerinden erişim haklarının bulunduğu,
2.5. Proxy sunucusuna girişte @anadolu.edu.tr uzantılı e-posta adresi istenmesinin sebebinin yukarıda belirtilen iki grubu ayırmak olduğu,
2.6. Uzaktan eğitim alan (Açıköğretim Fakültesi, e-sertifika programları, İkinci üniversite programları vs.)
öğrencilerin Proxy üzerinden erişim sağlamasının önündeki çekinceler şöyledir:
“ Toplam sayıları örgün öğrenci ve akademisyen sayılarının çok üstünde olduğundan hesaba dahil edilmeleri halinde ödenecek miktar kolayca karşılanamayacak kadar yükselecektir. Bu ürünlerin çoğu yabancı yayıncılar tarafından üretildiğinden döviz kuruyla faturalandırılmaktadır. Anadolu
Üniversitesinin 40.759 örgün öğrencisi varken 1.158.045 aktif uzaktan eğitim alan öğrencisi vardır.
Neredeyse bir ülkenin nüfusuna yakın kişiye erişim imkanı sunmak için çok ciddi bir bütçe gerektirmektedir. Bu nedenle kayıt ücretlerinin de arttırılması gerekli olabilecektir. Ancak kullanım oranı açısından artışın yapılması ve ciddi bir bütçenin döviz olarak yurt dışına aktarılması ekonomik görülmemektedir.
Diğer yandan bazı yayıncılar e-kaynaklara uzaktan erişime sıcak bakmamaktadır. Örneğin geçtiğimiz yıl hukuk veri tabanı üreten yayıncılar birçok hukuk bürosunun, üniversite öğrencilerinin uzaktan erişim hesaplarını kullanabildikleri için aboneliklerini iptal ettiklerini öne sürmüş ve müşteri kaybına sebep olduğu için üniversitelerin uzaktan erişimlerini kısıtlama kararı almıştır.
Yayıncıların en çekindikleri konu ise içeriklerin kopyalanarak ticari amaçlı kullanılmasıdır.
Sunucularından sistematik biçimde çok fazla dosya indirildiğini tespit eden yayıncılar bunu bir suiistimal olarak değerlendirerek öncelikle IP adresini bloke etmektedir. Sonrasında bu işlemi yapan kişinin tespit edilmesini, indirdiği verinin ticari amaçla kullanılmasının önüne geçilmesini ve sonucun kendisine bildirilmesini talep eder. Proxy IP adresi bloke olduğunda tüm diğer hak sahiplerinin o kaynağa erişimi de engellenmiş olmaktadır. Bu öğrenciler üzerinde kurumların caydırıcı etkisi kısıtlı olduğundan yaşanacak sorunların önüne geçmek de çok mümkün olmamaktadır.”
2.7. Açıklanan teknik, hukuki ve ekonomik nedenlerle kaynakların Açıköğretim Fakültesi öğrencilerine açılmasının uygun görülmediği,
şeklinde açıklamalar yapıldığı görülmüştür.
III. İLGİLİ MEVZUAT
3. 18.10.1982 tarihli ve 2709 sayılı T.C. Anayasası’nın, “Eğitim ve öğrenim hakkı ve ödevi” başlıklı
42 nci maddesinde; “Kimse, eğitim ve öğrenim hakkından yoksun bırakılamaz.” “Devletin iktisadi ve
sosyal ödevlerinin sınırları” başlıklı 65 inci maddesinde; “Devlet, sosyal ve ekonomik alanlarda
Anayasa ile belirlenen görevlerini, bu görevlerin amaçlarına uygun öncelikleri gözeterek malî
kaynaklarının yeterliliği ölçüsünde yerine getirir.” “Dilekçe, bilgi edinme ve kamu denetçisine başvurma hakkı” başlıklı 74 üncü maddesinde; “Herkes, bilgi edinme ve kamu denetçisine başvurma hakkına sahiptir. Türkiye Büyük Millet Meclisi Başkanlığına bağlı olarak kurulan Kamu Denetçiliği
Kurumu idarenin işleyişiyle ilgili şikâyetleri inceler…” “Yükseköğretim kurumları ve üst kuruluşları” başlıklı 130 uncu maddesinde;“Çağdaş eğitim-öğretim esaslarına dayanan bir düzen içinde milletin ve ülkenin ihtiyaçlarına uygun insan gücü yetiştirmek amacı ile ortaöğretime dayalı çeşitli düzeylerde eğitim öğretim, bilimsel araştırma, yayın ve danışmanlık yapmak, ülkeye ve insanlığa hizmet etmek üzere çeşitli birimlerden oluşan kamu tüzelkişiliğine ve bilimsel özerkliğe sahip üniversiteler Devlet tarafından kanunla kurulur.”
4. 14.06.2012 tarihli ve 6328 sayılı Kamu Denetçiliği Kurumu Kanunu’nun “Kurumun görevi” başlıklı 5 inci maddesinin birinci fıkrasında; “Kurum, idarenin işleyişi ile ilgili şikâyet üzerine, idarenin her türlü eylem ve işlemleri ile tutum ve davranışlarını; insan haklarına dayalı adalet anlayışı içinde, hukuka ve hakkaniyete uygunluk yönlerinden incelemek, araştırmak ve idareye önerilerde bulunmakla görevlidir.”
5. 2547 sayılı Yükseköğretim Kanunu’nun “Ana ilkeler” başlıklı 5 inci maddesinde; “(…)
Yükseköğretimde imkan ve fırsat eşitliğini sağlayacak önlemler alınır.”
6. 06/11/1982 tarihli ve 17860 sayılı Resmi Gazetede yayımlanan Açık Yükseköğretim
Yönetmeliğinin 13 üncü maddesinde; “Açıköğretim öğrencileri ile aynı öğretim programına göre örgün öğretim öğrencileri arasında öğrenci hakları bakımından fark bulunmadığı gibi her iki yoldan mezun olanlar eşit hak ve yetkilere sahip olurlar.”
şeklinde düzenlemeler olduğu görülmüştür.
IV. KAMU DENETÇİSİ ARİF DÜLGER’İN KAMU BAŞDENETÇİSİNE ÖNERİSİ
7. Kamu Denetçisi tarafından yapılan inceleme ve araştırma neticesinde; başvurunun reddi gerektiği hususunda hazırlanan öneri Kamu Başdenetçisi’ne sunulmuştur.
V. DEĞERLENDİRME VE GEREKÇE
A. Hukuka, Hakkaniyete ve İnsan Haklarına Uygunluk Yönünden Değerlendirme
8. Anadolu Üniversitesi Açıköğretim Fakültesi Bilgisayar Programcılığı (Önlisans) bölümüne kayıtlı olduğunu belirten başvuran, 1 numaralı paragrafta ayrıntılarına yer verilen başvurusunda, Anadolu
Üniversitesi Kütüphanesine ait http://www.kdm.anadolu.edu.tr/veri-tabanlari.html adresinde belirtilen veri tabanlarına ‘Kampüs Dışı Erişim’ imkanının örgün öğretim öğrencileri ile akademik ve idari personele sağlandığını, ancak ilgili Üniversitenin Açıköğretim Fakültesi öğrencilerine bu veri tabanlarına uzaktan proxy ile bağlantı imkanı vermediğini belirterek idarenin örgün öğrencilerine sağladığı Anadolu
Üniversitesi Kütüphanesine ait http://www.kdm.anadolu.edu.tr/veritabanlari.html adresinde belirtilen veri tabanlarına Kampüs Dışı Erişim imkanının eğitim hakkı ile eşitlik ilkesi gereği tarafına da sağlanması talebiyle Kurumumuza başvuruda bulunmuştur.
9. Konuyla ilgili olarak idare tarafından Kurumumuza gönderilen bilgi ve belgeler incelendiğinde; yayınevleriyle yapılan lisans anlaşmalarına göre FTE sayısına dahil olmasa da kampüs içerisinden internet ağına bağlanan tüm kullanıcılara erişim sağlandığı, sadece FTE sayısını oluşturan kişilerin proxy sunucusu üzerinden erişim haklarının bulunduğu, bahse konu öğrencilerin toplam sayıları örgün öğrenci ve akademisyen sayılarının çok üstünde olduğundan hesaba dahil edilmeleri halinde ödenecek miktarın kolay karşılanamayacak kadar yükseleceği, bu ürünlerin çoğu yabancı yayıncılar tarafından üretildiğinden döviz kuruyla faturalandırıldığı, Anadolu Üniversitesinin 40.759 örgün öğrencisi varken 1.158.045 aktif uzaktan eğitim alan öğrencisi olduğu, çok ciddi bir bütçe gerektirdiğinden bu durumda kayıt ücretlerinin de arttırılmasının gerekli olabileceği, bazı yayıncıların e-kaynaklara uzaktan erişime sıcak bakmadıkları, yayıncıların en çekindikleri konunun ise içeriklerin kopyalanarak ticari amaçlı kullanılması olduğu, sunucularından sistematik biçimde çok fazla dosya indirildiğini tespit eden yayıncıların bunu bir suiistimal olarak değerlendirerek öncelikle IP adresini bloke ettiğini sonrasında bu işlemi yapan kişinin tespit edilmesini, indirdiği verinin ticari amaçla kullanılmasının önüne geçilmesini ve sonucun kendisine bildirilmesini talep ettiği, Proxy IP adresi bloke olduğunda tüm diğer hak sahiplerinin o kaynağa erişiminin de engellenmiş olacağı, bu öğrenciler üzerinde kurumların caydırıcı etkisi kısıtlı olduğundan yaşanacak sorunların önüne geçmenin mümkün olmadığı belirtilmiştir.
10. Kurumumuza daha önce yapılan başvuruların incelenmesi sürecinde gelen bilgi ve belgelerden, Açıköğretim sisteminin kendine has dinamikleri ve kurallarının mevcut olduğu, belirtilen esneklik ve avantajlarının yanında örgün eğitimden farklı olarak kitlesel eğitim sunulması nedeniyle bazı kısıtlar ve zorunlu uygulamaları olduğu, uzaktan eğitim alan (Açıköğretim Fakültesi, e-sertifika programları, İkinci üniversite programları vs.) öğrencilerin Proxy üzerinden erişim sağlaması hususunda uygulamada farklılık olabileceği, ölçme değerlendirmede örgün eğitimde klasik sınav uygulanabilirken açıköğretim sisteminde test usulünün uygulanabilmesi, örgün eğitimde yapılabilen çeşitli mazeret sınavlarının açıköğretim sisteminde yapılamaması gibi farklı durumların söz konusu olabileceği açıktır. İdare tarafından gönderilen cevabi yazıda da belirtildiği üzere kitlesel eğitim veren açıköğretim fakültelerinde (Anadolu
Üniversitesinin 40.759 örgün öğrencisi varken 1.158.045 aktif uzaktan eğitim alan öğrencisi vardır.) bu sürecin yürütülmesinin teknik olarak mümkün olmadığı anlaşılmıştır.
11. Anayasa Mahkemesi’ne göre “eşitlik kavramı”, herhangi bir nesnel ve makul dayanağı olmaksızın aynı durumdaki bireylere farklı muamelede bulunulmamasına ilişkin gerekliliğe işaret etmektedir (AYM, Başvuru No : 2022/15672012/1269, 08.05.2014). Eşitlik ilkesinin amacı, aynı durumda bulunan kişilerin aynı işleme bağlı tutulmalarını sağlamak, ayırım yapılmasını ve ayrıcalık tanınmasını önlemektir. Bu ilkeyle, aynı durumda bulunan kimi kişi ve topluluklara ayrı kurallar uygulanarak yasa karşısında eşitliğin çiğnenmesi yasaklanmıştır. Yasa önünde eşitlik, herkesin her yönden aynı kurallara bağlı tutulacağı anlamına gelmez.
Durumlarındaki özellikler, kimi kişiler ya da topluluklar için değişik kuralları ve uygulamaları gerektirebilir. Aynı hukuksal durumlar aynı, ayrı hukuksal durumlar farklı kurallara bağlı tutulursa
Anayasa’da öngörülen eşitlik ilkesi zedelenmez (AYM, E. 2005/28, K. 2008/122, 12.06.2008).
12. Nitekim yukarıda da belirtildiği gibi Anayasa Mahkemesinin eşitlik ilkesine ilişkin çeşitli kararlarında da bu ilkenin mutlak eşitlik anlamına gelmediği, haklı gerekçelerin varlığı halinde eşitlik ilkesinin farklı uygulamalara olanak sağladığı ancak aynı durumda bulunanlar için farklı uygulama yapılmasının anayasaya aykırılık oluşturacağı vurgulanmaktadır. Bu noktada söz konusu uygulama uzaktan eğitim alan bütün öğrencilere uygulandığından adı geçen Üniversitenin uzaktan eğitim alan (Açıköğretim Fakültesi, e-sertifika programları, İkinci üniversite programları vs.) öğrencilerin Proxy üzerinden kütüphaneye kurum dışı erişim imkanını sağlayamaması noktasında eşitlik ilkesine aykırı bir durumun ortaya çıkmadığı değerlendirilmektedir.
13. Ayrıca, “XIII. Devletin iktisadi ve sosyal ödevlerinin sınırları” başlıklı 65 inci maddesinde, Devletin sosyal ve ekonomik alanlarda Anayasa ile belirlenen görevlerini, bu görevlerin amaçlarına uygun öncelikleri gözeterek malî kaynaklarının yeterliliği ölçüsünde yerine getireceği hususunun öngörülmesi ve İdarenin cevabi yazısında belirttiği uzaktan eğitim alan (Açıköğretim Fakültesi, e-sertifika programları, İkinci üniversite programları vs.) öğrencilerin toplam sayılarının örgün öğrenci ve akademisyen sayılarının çok üstünde olması sebebiyle hesaba dahil edilmeleri halinde ödenecek miktarın kolayca karşılanamayacak kadar yükseleceği, bu ürünlerin çoğunun yabancı yayıncılar tarafından üretildiğinden döviz kuruyla faturalandırıldığı, Anadolu Üniversitesinin 40.759 örgün öğrencisi varken 1.158.045 aktif uzaktan eğitim alan öğrencisi olduğu, neredeyse bir ülkenin nüfusuna yakın kişiye erişim imkanı sunmak için çok ciddi bir bütçe gerektirdiği, hususları birlikte dikkate alındığında İdarenin haklı gerekçelerle söz konusu hizmeti uzaktan eğitim alan (Açıköğretim Fakültesi, e-sertifika programları, İkinci üniversite programları vs.) öğrencilere sağlayamadığı anlaşılmaktadır.
14. İdare söz konusu hizmeti uzaktan eğitim alan (Açıköğretim Fakültesi, e-sertifika programları, İkinci üniversite programları vs.) öğrencilere sağlama noktasındaki çekincelerinde haklı olsa da; 2547 sayılı
Kanunun 5 inci maddesinde ana ilkeler arasında belirtilen yükseköğretimde imkan ve fırsat eşitliğini sağlayacak önlemler alınması gerekliliği, Açık Yükseköğretim Yönetmeliğinin 13 üncü maddesinde belirtilen açıköğretim öğrencileri ile aynı öğretim programına göre örgün öğretim öğrencileri arasında öğrenci hakları bakımından fark bulunmadığı gibi her iki yoldan mezun olanlar etik hak ve yetkilere sahip oldukları düzenlemeleri ve eğitim kalitesinin yükseltilmesinin de bir gereği olarak; söz konusu ekaynaklara ulaşım masrafının öğretim gideri olarak öğrenciye yansıtılması suretiyle bu kaynaklardan yararlanma ya da yararlanmama konusunda kayıt işlemleri sırasında öğrenciye seçim hakkı tanınmasının uygun olacağı değerlendirilmektedir.
15. Başvuranın iddiaları, idarenin açıklamaları ve tüm dosya kapsamının birlikte değerlendirilmesi neticesinde; Açıköğretim sisteminin kendine has dinamikleri ve kurallarının mevcut olduğu, belirtilen esneklik ve avantajlarının yanında örgün eğitimden farklı olarak kitlesel eğitim sunulması nedeniyle bazı kısıtlar ve zorunlu uygulamaların kaçınılmaz olduğu, söz konusu uygulama uzaktan eğitim alan bütün öğrencilere uygulandığından adı geçen Üniversitenin uzaktan eğitim alan (Açıköğretim Fakültesi, esertifika programları, İkinci üniversite programları vs.) öğrencilerin Proxy üzerinden kütüphaneye kurum dışı erişim imkanını sağlayamaması noktasında eşitlik ilkesine aykırı bir durumun ortaya çıkmadığı değerlendirildiğinden başvuranın talebinin reddedilmesi yönündeki işlemin hukuka ve hakkaniyete uygun olduğu sonuç ve kanaatine varılmıştır.
B. İyi Yönetim İlkeleri Yönünden Değerlendirme
16. 28/03/2013 tarihli ve 28601 mükerrer sayılı Resmi Gazetede yayımlanan Kamu Denetçiliği Kurumu
Kanununun Uygulanmasına İlişkin Usul ve Esaslar Hakkında Yönetmeliğin “İyi yönetim ilkeleri” başlıklı
6 ncı maddesinde yer verilmiştir. Söz konusu ilkeler yönünden yapılan değerlendirmede, şikâyet
başvurusu kapsamında, idarenin, başvurana ilişkin işlemlerle ilgili bilgi ve belgeleri süresi içerisinde
Kurumumuza göndermediği, bu anlamda “kararın geciktirilmeksizin bildirilmesi” ve “makul sürede karar verme” ilkelerine uygun davranılmadığı; ayrıca şikâyetçiye verilen cevapta işleme karşı hangi sürede hangi mercilere başvurulabileceğinin gösterilmemiş olması sebebiyle “karara karşı başvuru yollarının ve süresinin gösterilmesi” ilkesine uygun davranılmadığı görülmüş olup, idarenin bahse konu ilkelere uygun davranması önerilmektedir.
VI. HAK ARAMA ÖZGÜRLÜĞÜNE İLİŞKİN AÇIKLAMA
17. 6328 sayılı Kanunun 21 inci maddesinin birinci fıkrası uyarınca başvurunun Kurumumuz tarafından reddedilmesi hâlinde, durmuş olan dava açma süresi gerekçeli ret kararının ilgiliye tebliğinden itibaren kaldığı yerden işlemeye başlayacaktır. Buna göre; ilgili idarenin eylem ve işlemlerine karşı (varsa) dava açma süresinden arta kalan sürede Eskişehir İdare Mahkemelerinde yargı yolu açıktır.
VII. KARAR
Yukarıda açıklanan gerekçe ve dosya kapsamına göre BAŞVURUNUN REDDİNE,
Kararın Başvurana ve ANADOLU ÜNİVERSİTESİ REKTÖRLÜĞÜNE tebliğine,
Türkiye Cumhuriyeti Kamu Başdenetçisince karar verildi.
Şeref MALKOÇ
Kamu Başdenetçisi