|
ÖZET: Bu karar, başvuranın annesine bağlanan engelli aylığının kesilmesi ve sonrasında yapılan itiraz üzerine tekrar bağlanması sürecini incelemektedir. Başvuran, annesinin aylığının kesilmesi nedeniyle geçmişe yönelik ödemelerin yapılmasını talep etmektedir. İdare, aylığın kesilme nedenleri arasında başvuranın annesinin ikamet adresinin MERNİS sisteminde uzun süredir güncellenmemiş olmasını ve mülk sahibi olmasını göstermiştir. Ancak, başvuranın annesinin %80 engelli raporu bulunduğu ve bakıma muhtaç olduğu göz önüne alındığında, kesilme gerekçelerinin mevzuata uygun olmadığı tespit edilmiştir.
İdare, aylığın kesilmesi işlemini geri alarak, başvuranın annesinin durumunun değişmediğini belirtmesine rağmen, geçmişe yönelik ödemeleri yapmamıştır. Danıştay içtihatları doğrultusunda, hukuka aykırı bir işlemin geri alınması durumunda, işlemin baştan itibaren geçersiz olduğu kabul edilmektedir. Bu nedenle, başvuranın annesine ödenmeyen 10 aylık engelli aylığının ödenmesi gerektiği sonucuna varılmıştır. İdareye, bu tür durumlarda itiraz mekanizmalarının düzenlenmesi yönünde tavsiyede bulunulmuştur. |
TÜRKİYE BÜYÜK MİLLET MECLİSİ KAMU DENETÇİLİĞİ KURUMU (OMBUDSMANLIK)
: 53878609-101.07.04-E.
SAYI
:
BAŞVURU NO 20 l 7 /14065
KARAR TARİHİ
TAVSİYE KARARI
BAŞVURAN
BAŞVURAN VEKİLİ/ TEMSİLCİSİ
BAŞVURUYA KONU İDARE Buca Sosyal Yardımlaşma ve
Dayanışma Vakfı Başkanlığı, Aile ve sosyal Politikalar Bakanlığı (re’sen)
BAŞVURUNUN KONUSU Başvuranın annesinin engelli aylığının kesilmesi ve 1 O ay soma bağlanması üzerine, annesinin alamadığı 1 aylık
O
tutarındaki ücretin ödenmesi talebi hakkındadır.
BAŞVURU TARİHİ 17.11.2017
!.BAŞVURUNUN KONUSU
1. Başvuran, annesi T.C. kimlik numaralı-‘nun engelli aylığı aldığını, ancak bu aylığın yetkililerin yaşadıkları köyde yapmış olduğu inceleme neticesinde kesildiğini, kesilme işlemine yaptıkları itiraz neticesinde idarenin aylığın ödemeye tekrar başlandığını ifade etmiş, kesinti yapılan ay ile kesintinin kaldırılarak ödemenin tekrar başladığı ay arasında ödenmeyen aylıkların annesinin hesabına yatırılmasını talep etmiştir.
il. İDARENİN AÇIKLAMALARI 2. 05/12/2017 tarihli v sayılı yazı gönderilen bilgi ve belge talebi yazısına Buca İlçesi
Sosyal Yardımlaşma ve Dayanışma Vakfı Başkanlığı’ndan gelen 19/12/2017 tarih ve- sayılı yazı ile Kurumumuza gönderilen cevabi yazıda özetle; 2.1. Başvuranın 1946 doğumlu, eşi vefat etmiş, dul bir kadın olduğu, MERNİS sisteminde Karaağaç
Mh. Yol Üstü Mevkii Sk. No: IBuca /İzmir adresinde kayıtlı olduğu, 01/11/2003 tarihinde İlçe İdare 1/6 Kurulu tarafından 2022 sayılı Kanun kapsamında engelli maaşı bağlandığı, 2.2. Başvuranın annesinin hane incelemesinde MERNİS adresinde uzun süredir ikamet etmediğinin tespit edildiği, ayrıca İzmir İli Buca İlçesi Karaağaç Köyü’nde 1/ 7 hisseli 947,54 metrekare bağ tapulu yeri olduğu, Mütevelli Heyetinin 14/ 04/ 2016 tarih ve numaralı kararına göre engelli aylığının iptal edildiği, 2.3. Bunun üzerine karara itiraz edildiği, itiraz değerlendirmesinde başvuranın annesinin Güven Mh.
402. Sk. No: Buca /İzmir adresinde kızına ait dairede ikamet ettiği, ikamet ettiğinin tespit edilmesi, şahsın “psikotik bozukluk” teşhisiyle% 80 ağır engelli raporlu olması nedeniyle günlük hayatının gereksinimlerini yerine getiremeyeceği ve bakıma ve gözetime muhtaç olduğu göz önüne alınarak 2022 kapsamındaki aylığının 15/ 02/ 2017 tarih ve numaralı Mütevelli Heyeti kararı ile tekrar kabul edildiği, 2.4. Aylığın kesilmesi ve bağlanması arasında 10 aylık zaman geçtiği, bu süre içerisinde alınamayan maaşların geri ödemesinin yapılmasının mümkün olmadığı ifade edilmiştir .
3. 02/ 01/ 2018 tarih ve sayılı yazı gönderilen bilgi ve belge talebine Aile ve Sosyal Politikalar
Bakanlığının 08/ 02/ 2018 tarih ve sayılı yazı ile Kurumumuza gönderdiği cevabi yazıda özetle; 3.1. Başvuranın annesine ödenen engelli aylığının Bütünleşik Sosyal Yardım Bilgi Sistemi üzerinden yapılan kontrollerde; adı geçen kişinin almakta olduğu %70 ve üzeri engelli 14/ 04/ 2016 tarihinde
Buca SYDV tarafından kişi başına düşen gelirin 392,48 TL’nin üzerinde olması sebebiyle kesildiği, 3.2. Kişinin yeniden yapmış olduğu engelli aylığı başvurusunun ise 01/ 03/ 2017 tarihinden geçerli olmak üzere kabul edildiği, 2017 Haziran döneminde hak edilen ödemelerin gerçekleştirildiği , 3.3. 65 Yaşını Doldurmuş Muhtaç, Güçsüz ve Kimsesiz Türk Vatandaşları ile Engelli ve Muhtaç
Türk Vatandaşlarına Aylık Bağlanması Hakkında Yönetmeliğin 11’inci maddesinin beşinci fıkrasında “aylığı kesilenlerin yeniden aylık talebinde bulunmaları halinde başvurular yeni başvuru olarak değerlendirilir…” hükmü yer aldığı, bu sebeple başvuranın annesine geçmişe yönelik ödeme yapılmasının mümkün olmadığı ifade edilmiştir .
III. İLGİLİ MEVZUAT
4.1. “Kanun önünde eşitlik” başlıklı 10’uncu maddesinin üçüncü fıkrası;
“Çocuklar, yaşlılar, özürlüler, harp ve vazife şehitlerinin dul ve yetimleri ile malul ve gaziler için alınacak tedbirler eşitlik ilkesine aykırı sayılmaz .” 4.2. “Dilekçe, bilgi edinme ve kamu denetçisine başvurma hakkı” başlıklı 74 üncü maddesinin üçüncü ve dördüncü fıkraları;
“Herkes, bilgi edinme ve kamu denetçisine başvurma hakkına sahiptir . Türkiye Büyük Millet Meclisi
Başkanlığına bağlı olarak kurulan Kamu Denetçiliği Kurumu idarenin işleyişiyle ilgili şikâyetleri inceler .” 4.3. “Yargı yolu” başlıklı 125’inci maddesinin yedinci fıkrası;
“İdare, kendi eylem ve işlemlerinden doğan zararı ödemekle yükümlüdür .” hükümlerini amirdir .
2 / 65. 2022 sayılı 65 Yaşını Doldurmuş Muhtaç, Güçsüz ve Kimsesiz Türk Vatandaşlarına Aylık
Bağlanması Hakkında Kanun’un 2’nci maddesi “ 65 yaşını doldurmamış olmasının yanı sıra; a)
Başkasının yardımı olmaksızın hayatını devam ettiremeyecek şekilde engelli olduklarını ilgili mevzuatı çerçevesinde alınacak sağlık kurulu raporu ile kanıtlayan, 18 yaşını dolduran Türk vatandaşı engellilerden; sosyal güvenlik kuruluşlarının herhangi birisinden her ne nam altında olursa olsun bir gelir veya aylık hakkından yararlananlar ile uzun vadeli sigorta kolları açısından zorunlu olarak sigortalı olunması gereken bir işte çalışanlar veya nafaka bağlanmış ya da nafaka bağlanması mümkün olanlar hariç olmak üzere, Sosyal Yardımlaşma ve Dayanışma Vakıfları tarafından muhtaç olduğuna karar verilenlere muhtaçlık hâli devam ettiği müddetçe ( 4.860) gösterge rakamının memur aylık katsayısı ile çarpımından bulunacak tutarda, aylık bağlanır…
Birinci fıkranın (a) ve (b) bentleri kapsamına giren engellilerden veya ikinci fıkra gereğince aylık bağlanacak engelli yakınlarından, her ne nam altında olursa olsun her türlü gelirler toplamı esas alınmak suretiyle, hane içinde kişi başına düşen ortalama aylık gelir tutarı, 16 yaşından büyükler için belirlenmiş olan asgari ücretin aylık net tutarının 1/ 3’ünden fazla olanlar ile aynı tutardan fazla gelir sağlaması mümkün olan kimseler muhtaç kabul edilemez ve kendilerine aylık bağlanamaz .” 6. 65 Yaşını Doldurmuş Muhtaç, Güçsüz Ve Kimsesiz Türk Vatandaşları İle Engelli Ve Muhtaç
Türk Vatandaşlarına Aylık Bağlanması Hakkında Yönetmelik’in 7’nci maddesinin birinci fıkrası “Her ne nam altında olursa olsun her türlü gelirler toplamı esas alınmak suretiyle, hane içinde kişi başına düşen ortalama aylık gelir tutarı 16 yaşından büyükler için belirlenmiş olan asgari ücretin aylık net tutarının 1/ 3’ünden az olanlar ile aynı tutardan fazla gelir sağlaması mümkün olmayanlar,
2022 sayılı Kanunun uygulanmasında muhtaç sayılır .”
6.1. Aynı maddenin dokuzuncu fıkrasında “Değerlendirmeler sonucu hane içinde kişi başına düşen geliri muhtaçlık sınırının altında olanlara aylık bağlanır .” hükmü yer almaktadır .
6.2. Yönetmeliğin aylıkların durdurulması ve kesilmesi başlıklı 11’inci maddesinin ikinci fıkrası “2) Yaşlı aylığı ve engelli aylıkları, aşağıda belirtilen hallerde kesilir; ğ) 7 nci maddenin ikinci fıkrasının (a), (b), (e) ve (f) bentlerinde belirtilen sebeplerle veya nafaka almakta olması ya da hane içinde kişi başına düşen gelirin muhtaçlık sınırına eşit veya üzerinde olması sebebiyle aylık bağlanması koşullarının kaybedilmesi…”, Beşinci fıkrası “Aylığı kesilenlerin yeniden aylık talebinde bulunmaları halinde başvurular yeni başvuru olarak değerlendirilir…” şeklinde düzenlenmiştir .
IV. KAMU DENETÇİSİ CELİLE ÖZLEM TUNÇAK’IN KAMU BAŞDENETÇİSİ’NE
ÖNERİSİ
7. Kamu Denetçisi tarafından yapılan inceleme ve araştırma neticesinde; başvuranın taleplerinin kabulü yönündeki öneri, Kamu Başdenetçisi’ne sunulmuştur .
V. DEĞERLENDİRME VE GEREKÇE
A.Hukuka ve Hakkaniyete Uygunluk Yönünden Değerlendirme
3 / 68. Başvuran, 2022 sayılı Kanun kapsamında annesine bağlanan engelli aylığının yetkililerin ikamet
ettikleri köyde yaptıkları inceleme neticesinde kesildiğini, yapılan itirazın ardından yaklaşık on ay sonra aylığın tekrar bağlandığını, ancak alamadıkları on aylık tutarın kendilerine ödenmediğini ifade ederek, geçmişe yönelik ödemenin yapılmasını talep etmektedir .
9. Buca SYDV ile Aile ve Sosyal Politikalar Bakanlığı’nın yapmış oldukları açıklamalarda, başvuranın annesinin aylığının uzun süredir MERNİS sisteminde kayıtlı adreste ikamet etmediği, ayrıca üzerinde 947,54 metrekare bağ tapulu yeri olduğu gerekçesiyle kesildiği, yapılan itiraz üzerine başvuranın engel oranının %80 olması ve bakıma muhtaç olması sebebiyle engelli aylığının tekrar bağlandığı ifade edilmiştir .
10. Başvuranın annesi, psikotik bozukluğu olan ve engel oranı %80 oranında bulunan bakıma muhtaç bir kişidir . Nitekim Vakıf Başkanlığı da bu yönde bir karar vermiş ve başvurana engelli aylığı ödenmesine karar vermiştir . Bununla birlikte, başvuranın uzun süre MERNİS adresinde ikamet etmemesi üzerine aylık ödemesi kesilmiştir . Oysa başvuranın annesinin yine Buca İlçesi sınırları içerisinde ikamet eden kızının yanında bulunduğu, bu itibarla ikamet değişikliğinin söz konusu olmayıp mevzuat ve örf ile geleneklerimizin gereği annesine bakmak durumunda olan kızının yanında hayatını devam ettirdiği Vakıf Başkanlığı tarafından da tespit edilmiştir . Oysa
Yönetmeliğin 11’inci maddesinde ikametgâhın farklı Vakıf Başkanlığının görev alanına girecek şekilde değiştirilmesi aylığın durdurulması sebepleri arasında sayılmış olup, somut olayda farklı
Vakıf Başkanlığının görev ve yetki alanına girecek bir durum söz konusu olmadığı gibi aylığın ikametgâh değişikliği gerekçe gösterilerek kesilmesi mevzuat gereğince mümkün değildir .
11. Başvuranın aylığının kesilmesine sebep olarak gösterilen 947,54 metrekare bağ tapulu yerin 2022 sayılı Kanun’da yer alan gelir durumunu düzenleyen “…hane içinde kişi başına düşen ortalama aylık gelir tutarı, 16 yaşından büyükler için belirlenmiş olan asgari ücretin aylık net tutarının 1/ 3’ünden fazla olanlar ile aynı tutardan fazla gelir sağlaması mümkün olan kimseler muhtaç kabul edilemez ve kendilerine aylık bağlanamaz …” hükmünü nasıl ihlal ettiği idare tarafından ortaya konulmamıştır . Nitekim yapılan itiraz başvurusu üzerine başvuranı kanuni şartları sağladığına kanaat getirilmiş ve engelli aylık ödemesinin tekrar bağlanmasına karar verilmiştir .
12. Şikayet konusu husus bu aşamada düğümlenmektedir . 2022 sayılı Kanun’da ödeme şartlarını kaybeden kişinin aylık ödemesinin nasıl durdurulacağına dair bir düzenleme mevcut olmayıp, idari bir işlem olan Yönetmelik ile, aylığın durdurulması ve kesilmesi işlemleri düzenlenmiştir . Somut olayda başvurana yaklaşık 13 yıldır ödenen engelli aylığı kesilmiştir . Somut bir gerekçe gösterilmeksizin kesilen engelli aylığı, yapılan itiraz üzerine tekrar bağlanmıştır . İdare, açıklamalarında kesilme ve bağlanma tarihleri arasında başvuranın annesinin hukuki, ekonomik ve sosyal durumunda ne gibi bir değişimin ortaya çıktığına yer vermemiştir . Yapılan inceleme neticesinde ise, başvuranın annesini aylığının kesilmesine gerekçe gösterilen durumlara uygun olmadığı Kurumumuzca tespit edilmiştir .
13. İdari işlemlerin en önemli özellikleri tek yanlı, icra edilebilir olmaları ve hukuka uygunluk karinesinden yararlanmadır . Somut olayda, Vakıf Başkanlığı’nın ödenen engelli aylığının kesilmesine dair işlemi Vakıf Başkanlığı’nın kendisi, yargı yerlerince yahut diğer yetkili mercilerce tespit edilene dek hukuka uygun olarak kabul edilmek durumundadır . Ancak idari işleme, muhatapları itirazda bulunmuş ve idare aylık ödemesinin tekrar yapılmasına karar vermiştir . Somut
4 / 6olayda başvuranın annesinin hukuki durumunda bir değişiklik olduğuna dair bir açıklama ve bulgu
bulunmadığından, buradaki işlem idarenin hukuka aykırı işleminin geri alması müessesesinin işletilmesidir . Yargı kararları ve öğretide kabul edildiği üzere, idarenin hukuka aykırı işleminin geri alması durumunda işlemin baştan itibaren geçersiz olması anlamına gelecektir “…anlaşmazlığın çözümü için öncelikle, idari işlemlerin geri alınması teorisinin kısaca gözden geçirilmesi, daha sonra geri alınma koşullarının oluşup oluşmadığının araştırılması, bilahare geri alma işleminin, unsurları yönünden mevzuata, hizmet gereklerine ve kamu yararına uygun bulunup bulunmadığının belirlenmesi gerekmektedir… Danıştay İçtihattan Birleştirme Kurulunun, idari işlemlerin geri alınması koşullarını da belirleyen 22.12.1973 günlü, E :1968 / 8, K:1973 / 14 sayılı kararında da açıklandığı üzere; dava açma süresi içinde, hukuka aykırı tüm işlemlerini geri almaya yetkili olan idarenin, dava açma süresi geçtikten sonra, ancak yok hükmündeki idari işlemleri ile, ilgililerin gerçeğe aykırı beyânı veya hilesi nedeniyle veya açıkça hataya düşerek tesis ettiği idari işlemlerini, süre kaydı aranmaksızın geri alması mümkün bulunmaktadır . Zira bu tür işlemlerin ilgililer lehine hak doğurması mümkün bulunmadığı gibi, bu nitelikleri itibariyle de istikrar yaratmaları da mümkün değildir” “Bu durum karşısında; geri alınan işlem, idarenin açıkça hataya düşerek tesis ettiği, başka bir anlatımla ve Danıştay”ımızın İçtihatlarında belirlendiği biçimde açıkça hukuka aykırı işlemlerden olmakla, anılan işlemin süre kaydına bağlı olmadan idarece geri alınması yolundaki dava konusu işlem usul ve mevzuata hizmet gereklerine ve kamu yararına uygun bulunmaktadır . Bu itibarla anılan işlemin iptali istemiyle açılan davanın reddi yolundaki temyize konu idare mahkemesi kararında usul ve yasaya aykırı bir yön görülmemiştir .”(Danıştay 10. Daire 1991/ 2389, Karar No: 1993/ 2134, Karar Tarihi : 25/04/2018 24/ 05/ 1993.), (Metin Günday, İdare Hukuku, İmaj
Yayınevi, Ankara, 2018, s. 180) .
14. Aile ve Sosyal Politikalar Bakanlığı’nın çıkarmış olduğu Yönetmelik’te her ne kadar aylıkların kesilmesi durumunda yapılan yeni aylık taleplerinin yeni başvuru olarak değerlendirileceği düzenlenmiş olsa da somut olayda idare, vatandaşın hukuki, ekonomik veya sosyal durumunun değişmesi sebebiyle kesilen aylığı tekrar bağlamamış, aylığın kesilmesi işlemini geri alma mahiyetinde bir işlem tesis etmiştir . Bu itibarla geri alınan idari işlemin baştan itibaren hukuken doğurduğu sonuçların ortadan kaldırılması gerekirken, idare Yönetmelikte yer alan hüküm gereğince itiraz başvurusunu yeni bir başvuru olarak değerlendirmiş ve başvurana hukuki, ekonomik ve sosyal durumu değişmese de ödemediği 10 ay tutarında engelli aylığını ödememiştir .
15. Kurumumuzca yapılan değerlendirme neticesinde; başvuranın annesine ödenen engelli aylığının kesilme nedenlerinin mevzuata uygun olmadığı, aylığın kesilmesinin ardından yapılan itiraz üzerine tekrar aylık bağlama işleminin gerçekleştirildiği, ancak yapılan itirazın Yönetmelik hükmü dayanak gösterilerek yeni başvuru biçiminde değerlendirildiği bu sebeple başvurana ödenmeyen on aylık tutarındaki ücretin ödenmediği, Yönetmelikte aylık kesilmesi durumunda itiraz edilebilecek mercilerin düzenlenmediği, bu durumda idare hukukunun genel ilkeleri çerçevesinde ve anayasanın 40’ncı maddesinde yer alan “Devlet, işlemlerinde, ilgili kişilerin hangi kanun yolları ve mercilere başvuracağını ve sürelerini belirtmek zorundadır .” hükmüne istinaden engellilere ödenen maaşların kesilmesi durumunda itiraz merciinin düzenlenip vatandaşlara bildirilmesi gerektiği, bu doğrultuda ilgili Yönetmelikte değişiklik yapılması; bunun yanı sıra idarenin başvuranın tekrar yaptığı başvuruyu hukuki, ekonomik ve sosyal bir durum değişikliği olmaksızın kabul etmesinin idare hukuku teorisi anlamında geri alma işlemi olduğu, bu itibarla başvuranın alamadığı 10 aylık
5 / 6tutarındaki ücretin başvuranın annesine ödenmesi gerektiği yönünde tavsiyede bulunulması sonuç ve
kanaatine varılmıştır .
B. İyi Yönetim İlkeleri Yönünden Değerlendirme 16. İyi yönetim ilkelerine 28/ 03/ 2013 tarihli ve 28601 mükerrer sayılı Resmi Gazetede yayımlanan
Kamu Denetçiliği Kurumu Kanununun Uygulanmasına İlişkin Usul ve Esaslar Hakkında
Yönetmeliğin “İyi yönetim ilkeleri” başlıklı 6 ncı maddesinde yer verilmiş olup; İdarenin
Kurumumuzun bilgi ve belge talebine ilişkin cevabi yazıları incelendiğinde, “dürüstlük”, “nezaket”, “şeffaflık”, “bilgi edinme hakkı” ilkelerine uygun hareket ettiği, ancak “kararların gerekçeli olması”, “karara karşı başvuru yollarının gösterilmesi” ilkelerine uygun hareket etmediği görülmüştür .
İdarenin bundan sonraki iş ve işlemlerinde bu ilkelere uygun hareket etmesi beklenmektedir .
VI. HAK ARAMA ÖZGÜRLÜĞÜNE İLİŞKİN AÇIKLAMA
17. 6328 sayılı Kamu Denetçiliği Kurumu Kanununun 21’inci maddesinin ikinci fıkrası uyarınca, bu
Tavsiye Kararının idareye tebliğ tarihinden itibaren 30 gün içinde idare tarafından herhangi bir eylem ya da işlem tesis edilmezse (varsa) dava açma süresinden kalan süre işlemeye devam edecek olup
İzmir İdare Mahkemesinde yargı yolu açıktır .
VII. KARAR
Yukarıda açıklanan gerekçe ve dosya kapsamına göre BAŞVURUNUN KABULÜ ile, Başvuranın annesine geçmişe yönelik olarak ödeme yapılması hususunda BUCA SOSYAL
YARDIMLAŞMA VE DAYANIŞMA VAKFI BAŞKANLIĞINA,
65 Yaşını Doldurmuş Muhtaç, Güçsüz Ve Kimsesiz Türk Vatandaşları İle Engelli Ve Muhtaç Türk
Vatandaşlarına Aylık Bağlanması Hakkında Yönetmelik’e aylık ödemesinin durdurulması veya kesilmesi durumunda vatandaşlara itiraz edebilecekleri bir hukuki müessese ihdas edilmesi hususunda AİLE VE SOSYAL POLİTİKALAR BAKANLIĞINA, TAVSİYEDE
BULUNULMASINA
6328 sayılı Kamu Denetçiliği Kurumu Kanununun 20 nci maddesinin üçüncü fıkrası uyarınca,
BUCA SOSYAL YARDIMLAŞMA VE DAYANIŞMA VAKFI BAŞKANLIĞI İLE AİLE VE
SOSYAL POLİTİKALAR BAKANLIĞI tarafından bu karar üzerine tesis edilecek işlemin otuz gün içinde Kurumumuza bildirilmesinin zorunlu olduğuna, Türkiye Cumhuriyeti Kamu Başdenetçisince karar verildi .
Şeref MALKOÇ
Kamu Başdenetçisi