Stokların vergi bilançosundaki değeri dönem kazancını doğrudan etkiler. VUK’ta emtia kural olarak maliyet bedeliyle değerlenir; maliyetin tespiti, üretim giderleri, fire ve değer düşüklüğü özel önem taşır.
Ticari mallar
Satın alınan emtianın alış bedeline, malı işletmeye getirip satışa hazır hale getirene kadar doğrudan ilgili giderler dahil olabilir.
Üretilen mamuller
İmal edilen mallarda hammadde, direkt işçilik ve üretimle ilgili belirli genel giderler maliyet hesabına dahil edilir. Genel yönetim ve finansman giderlerinin niteliği ayrıca değerlendirilir.
Maliyet yöntemleri
Fiili maliyetin izlenemediği durumlarda kanunen kabul edilen yöntemler kullanılabilir. Stok değerleme yöntemi dönemler arasında tutarlı uygulanmalıdır.
Değer düşüklüğü
Ekonomik veya fiziki nedenle satış değeri önemli ölçüde düşen emtia için emsal bedel veya takdir mekanizması gündeme gelebilir.
Fire ve zayi
Normal fire maliyetin parçası olabilirken olağan dışı kayıp, zayi veya imha farklı vergisel sonuç doğurur.
Kur ve finansman giderleri
İthal veya vadeli stoklarda kur farkı ve finansman giderlerinin maliyete eklenmesi ya da gider yazılması, oluştuğu dönem ve özel kurallara göre değerlendirilir.
Uygulamada kontrol listesi
- İşlem tarihi ve o tarihte yürürlükteki hüküm belirlendi mi?
- Şartlar ve istisnalar ayrı ayrı kontrol edildi mi?
- Muhasebe kaydı ile vergisel sonuç birbiriyle uyumlu mu?
- Geçici madde veya özel düzenleme var mı?
- Belgelendirme dosyası yeterli mi?
Kritik not
Stok sayımı, maliyet kartları ve üretim reçeteleri vergi incelemesinde stok değerlemesinin temel ispat araçlarıdır.