Aile yardımı ödeneğinin geriye dönük talep edilmesine engel düzenleme olmaması ve sosyal devlet ilkesi gereği ödenmesi gerektiği değerlendirmesi (KDK)

TÜRKİYE BÜYÜK MİLLET MECLİSİ KAMU DENETÇİLİĞİ KURUMU (OMBUDSMANLIK)

SAYI : 2021/356-S.21.567

BAŞVURU NO : 2020/95813

KARAR TARİHİ : 08/01/2021

TAVSİYE KARARI

BAŞVURUYA KONU İDARE : KÜLTÜR VE TURİZM BAKANLIĞI

Aile yardımı ödeneğinin geriye dönük olarak ödenmesi

BAŞVURUNUN KONUSU :

talebi

BAŞVURU TARİHİ : 07/09/2020

I. BAŞVURANIN İDDİA VE TALEPLERİ

1. Kurumumuza yapılan başvuruda başvuran özetle, Çankaya

Kaymakamlığı Halk Kütüphanesi Müdürlüğünde görev yaptığını, bakmakla yükümlü bulunduğu eşi ’nin sigortalı olarak çalışmakta iken iş yerinden 01/06/2017 tarihinde ayrıldığını, o tarihten beri herhangi bir sigortalı işte çalışmadığını, talep ettiği halde geriye dönük olarak sadece son 3 ayın ödendiğini, önceki tarihlere denk gelen aile yardımının ödenmediğini belirterek, 01/06/2017 tarihinden 15/05/2020 tarihine kadar olan aile yardımı ödeneğinin tarafına verilmesini talep etmektedir.

II. İDARENİN BAŞVURUYA İLİŞKİN AÇIKLAMALARI

2. Kurumumuzca talep edilen bilgi ve belgelere cevaben Ankara Valiliği İl Kültür ve Turizm

Müdürlüğünün 21/10/2020 tarihli yazı eki Çankaya Kaymakamlığı Halk

Kütüphanesi Müdürlüğünün 19/10/2020 tarih, sayılı yazı ve eklerinde özetle;

2.1 Başvuruya konu dönem için aile yardımı ödeneği talebinin reddedilmesinin hukuki

gerekçesi olarak; Kamu Görevlilerinin Geneline ve Hizmet Kollarına Yönelik Mali ve Sosyal

Haklara İlişkin 2018 ve 2019 yıllarını kapsayan 4. Dönem Toplu Sözleşmesinin Genel

Hükümler başlıklı birinci kısmının 39 uncu maddesinde, Aile Yardımı Ödeneğinden Geriye

Dönük Yararlanma başlığında “Aile yardımından yararlanabilecek eş ve çocuk durumunda meydana gelen değişiklikleri daha sonraki tarihlerde bildiren personele, ilgili mevzuat uyarınca aile yardımı ödeneği verilmesi koşullarının mevcut olması ve 15/01/2018 tarihinden öncesine taşmaması kaydıyla anılan bildirime dayanılarak aile yardımı ödeneğinden yararlanabileceği tarihten önceki son 3 aya kadar olan dönem için de aile yardımı ödenekleri verilir” düzenlemesine yer verildiği, bu nedenle adı geçene beyan tarihinden itibaren geriye dönük

Mart-Mayıs 2020 aylarına ait üç aylık aile yardımı ödemesinin yapıldığı,

Açıklamalarına yer verilmiştir.

III. İLGİLİ MEVZUAT

3. 18/10/1982 tarihli ve 2709 sayılı Türkiye Cumhuriyeti Anayasası’nın “Dilekçe, bilgi edinme ve kamu denetçisine başvurma hakkı” başlıklı 74 üncü maddesinin üçüncü ve dördüncü fıkralarında; “Herkes, bilgi edinme ve kamu denetçisine başvurma hakkına sahiptir. Türkiye Büyük Millet Meclisi Başkanlığına bağlı olarak kurulan Kamu Denetçiliği

Kurumu idarenin işleyişiyle ilgili şikâyetleri inceler”,

4. 6328 sayılı Kamu Denetçiliği Kurumu Kanununun “Kurumun görevi” başlıklı 5 inci maddesinin birinci fıkrasında; “Kurum, idarenin işleyişi ile ilgili şikâyet üzerine, idarenin her türlü eylem ve işlemleri ile tutum ve davranışlarını; insan haklarına dayalı adalet anlayışı içinde, hukuka ve hakkaniyete uygunluk yönlerinden incelemek, araştırmak ve idareye önerilerde bulunmakla görevlidir…”,

5. 657 sayılı Devlet Memurları Kanununun;

5.1 “Aile Yardım Ödeneği” başlıklı 202 nci maddesinde; “Evli bulunan Devlet memurlarına

aile yardımı ödeneği verilir. Bu yardım, memurun her ne şekilde olursa olsun menfaat karşılığı çalışmayan veya herhangi bir sosyal güvenlik kuruluşundan aylık almayan eşi için 1500, çocuklarından her biri için de 250 gösterge rakamının (72 nci ay dahil olmak üzere 0-6 yaş grubunda yer alan çocuklar için bir kat artırımlı)aylık katsayısı ile çarpılması sonucu elde edilecek miktar üzerinden ödenir. Eşlerden birine iş akdi veya toplu sözleşme gereği çocukları için yapılan aile yardımı ödeneği daha düşük ise, yalnız aradaki fark ödenir…”,

5.2 “Aile Yardımı Ödeneğinin Ödeme Usulü” başlıklı 203 üncü maddesinde; “Aile yardımı

ödeneği Devlet memurlarına her ay aylıklarıyla birlikte ödenir…”,

5.3 “Aile yardımı ödeneğine hak kazanma” başlıklı 204 üncü maddesinde; “Memur, eş için

ödenen aile yardımı ödeneğine evlendiği; çocuk için ödenen yardıma da çocuğunun doğduğu tarihi takip eden ay başından itibaren hak kazanır.”,

6. Kamu Görevlilerinin Geneline ve Hizmet Kollarına Yönelik Mali ve Sosyal Haklara

İlişkin 2018-2019 Yıllarını Kapsayan 4. Dönem Toplu Sözleşmenin, Birinci kısmının “Aile yardımı ödeneğinden geriye dönük yararlanma” başlıklı 39’uncu maddesinde; “Aile yardımından yararlanılabilecek eş ve çocuk durumunda meydana gelen değişiklikleri daha sonraki tarihlerde bildiren personele, ilgili mevzuatı uyarınca aile yardımı ödeneği verilmesi koşullarının mevcut olması ve 15.1.2018 tarihinden öncesine taşmaması kaydıyla, anılan bildirime dayanılarak aile yardımı ödeneğinden yararlanabileceği tarihten önceki üç aya kadar olan dönem için de aile yardımı ödenekleri verilir.”,

7. Merkezi Yönetim Harcama Belgeleri Yönetmeliğinin “Sosyal yardımlar” başlıklı 12 nci maddesinde; “Kamu personeline yapılacak sosyal yardım ödemelerinde, ödemenin çeşidine göre aşağıda belirtilen belgeler aranır. … b) Aile yardımı: Aylıklarla birlikte ödenen bu yardım, personelin ilk işe girişinde alınacak Aile Yardımı Bildirimine (Örnek :14) dayanılarak ödenir. Bu bildirim, personelin aile yardımından yararlanan eş veya çocuk durumunda meydana gelen değişiklikler ile yer değiştirme suretiyle atama halinde yenilenir. Bildirimler, ödeme belgesinin birinci nüshasına eklenir”,

düzenlemelerine yer verilmiştir.

IV. KAMU DENETÇİSİ SADETTİN KALKAN’IN KAMU BAŞDENETÇİSİ’NE

ÖNERİSİ

8. Başvuranın iddiaları, idarenin konu ile ilgili açıklamaları, ilgili mevzuat ve tüm dosya kapsamı birlikte değerlendirilerek hazırlanan “Tavsiye Karar Önerisi” Kamu Başdenetçisi’ne sunulmuştur.

V. DEĞERLENDİRME VE GEREKÇE

A. Hukuka, Hakkaniyete ve İnsan Haklarına Uygunluk Yönünden Değerlendirme

9. Başvuran bakmakla yükümlü olduğu eşinin sigortalı çalışmakta iken işyerinden 01/06/2017 tarihinde ayrıldığını ve o tarihten beri sigortalı işte çalışmadığını belirterek, aile yardımı ödeneğinin tarafına ödenmesini talep etmektedir.

10. Ankara Valiliği İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü tarafından Kurumumuza gönderilen belgeler ve ilgili mevzuat incelenmiş, aşağıdaki bulgulara ulaşılmıştır.

11. Başvuran bağlı bulunduğu Halk Kütüphanesine vermiş olduğu 01/07/2020 tarihli dilekçesinde eşinin sigortalı çalışmakta iken işyerinden 01/06/2017 tarihinde çıkış yaptığı, o tarihten beri sigortalı işte çalışmadığı, e-Devlet SGK hizmet dökümünün ekte olduğunu belirterek, 01/06/2017 tarihinden 15/05/2020 tarihine kadar olan aile yardımı ödeneğinin tarafına ödenmesini talep ettiği,

12. Or-An Sevgi Yılı Halk Kütüphanesi Müdürlüğünün 24/08/2020 tarih, sayılı cevabi yazısında; Kamu Görevlilerinin Geneline ve Hizmet Kollarına Yönelik Mali ve Sosyal

Haklara İlişkin 2018-2019 Yıllarını Kapsayan 4. Dönem Toplu Sözleşmenin, Birinci kısmının

“Aile yardımı ödeneğinden geriye dönük yararlanma” başlıklı 39’uncu maddesinde; “Aile yardımından yararlanılabilecek eş ve çocuk durumunda meydana gelen değişiklikleri daha sonraki tarihlerde bildiren personele, ilgili mevzuatı uyarınca aile yardımı ödeneği verilmesi koşullarının mevcut olması ve 15.1.2018 tarihinden öncesine taşmaması kaydıyla, anılan bildirime dayanılarak aile yardımı ödeneğinden yararlanabileceği tarihten önceki üç aya kadar olan dönem için de aile yardımı ödenekleri verilir.” düzenlemesi nedeniyle geriye dönük olarak ancak Mart-Nisan-Mayıs 2020 aylarına ait aile yardımı ödemesinin yapılacağının bildirildiği,

Görülmüş olup, başvuran tarafından Kurumumuza müracaat edilerek eksik kalan aile yardımı ödeneğinin verilmesi talep edilmektedir.

13. Somut olayın çözüme kavuşturulabilmesi için önce aile yardımı ödeneğine nasıl hak kazanıldığı ve söz konusu ödemeye yönelik başvuru veya bildirim için bir süre sınırlaması bulunup bulunmadığı hususunun incelenmesi yerinde olacaktır.

14. Aile yardımının, Anayasamızda yer alan sosyal devlet ilkesinin ve ailenin korunması ilkesinin bir gereği olarak, ayrıca taraf olduğumuz uluslararası sözleşmelerde yer alan Devletin anne ve çocukların korunması için aile yardımları ve mali düzenlemeler dahil her türlü yöntemle gerekli tedbirleri alacağı yönündeki hükümler uyarınca, aynı statüde çalışan kamu görevlilerinden eş ve çocuklarının durumları nedeniyle fazladan mali külfete katlanmak durumunda kalanlara verilen, ücrette adaletin sağlanmasına katkı sağlamak amacına yönelik olarak ihsas edilmiş olan memurun mali özlük haklarından biri olduğu,

15. Eş için ödenen aile yardımı ödeneğinin, 657 sayılı Devlet Memurları Kanununun 204 üncü maddesinde “evlenme” olayının gerçekleşmesine bağlandığı ve evlenmenin gerçekleştiği tarihi takip eden aybaşından itibaren bu ödemelere hak kazanılacağı, aynı Kanunun 202 nci maddesinde ise bu ödeneğin, memurun her ne şekilde olursa olsun menfaat karşılığı çalışmayan veya herhangi bir sosyal güvenlik kuruluşundan aylık almayan eşi için verileceğinin ifade edildiği,

16. Anılan hükümlerden görüleceği üzere, eş için ödenecek aile yardımı ödeneğinin, evlenme olayının gerçekleştiği tarihte kazanılmış bir hak olarak vuku bulduğu, ancak ödenmesinin her ne şekilde olursa olsun menfaat karşılığı çalışmama veya aylık almama şartına bağlandığı,

17. Konunun aile yardımı bildiriminin verilmesinin herhangi bir süre şartına tabi olup olmadığı yönünde değerlendirilmesinde ise, 657 sayılı Kanunun ilgili maddelerinde, aile yardımı ödeneğinin hangi şartlarda kazanılıp kaybedileceği, ne şekilde ve ne zaman ödeneceği açıkça düzenlenmiş olmakla beraber geriye dönük talep edilip edilemeyeceği ve bildirim süresine ilişkin bir düzenlemeye yer verilmediği, aynı şekilde Merkezi Yönetim Harcama Belgeleri

Yönetmeliğinde de buna ilişkin bir hüküm bulunmadığı, dolayısıyla söz konusu bildirim için herhangi bir süre şartı getirilmediği görüldüğünden hak sahiplerince verilen bildirimlere istinaden geriye dönük olarak aile yardımı talep edilmesinin önünde de engel bir durum bulunmadığı,

18. Şikayet konusuyla benzer nitelikteki taleplerle ilgili Aksaray İdare Mahkemesinin 24/07/2013 tarihli ve E. 2013/367, K. 2013/675 sayılı kararı ile Manisa İdare Mahkemesinin 25/11/2014 tarihli ve E. 2014/367, K. 2014/798 sayılı kararında aile yardımı ödeneğinin geriye dönük ödenebileceği, buna dayanak olarak da ilgili kararlarda “Dava dosyasının, yukarıda yer alan mevzuat hükümleri ile bir arada değerlendirilmesinden, 657 sayılı Devlet Memurları

Kanununa tabi memurlara aile yardımının ne şekilde ve ne zaman ödeneceği açıkça hükme bağlanmış olmakla beraber geriye dönük olarak talep edilemeyeceği yönünde bir düzenlemenin bulunmadığı (bu yönde bir hükme yer verilmediği) anlaşılmaktadır.” hususunun gösterildiği,

19. Diğer taraftan Sayıştay 2 nci Dairesinin 01/02/2010 tarih ve 553 nolu ilamında, geriye dönük çocuk yardımı ödenmesinde hukuka aykırılık görülmeyerek ilişilecek bir husus bulunmadığı yönünde karar verildiği,

20. Normlar hiyerarşisi gereğince ilgili mevzuat hükümleri kendinden bir önce gelen mevzuat hükümlerine aykırı olamayacağı gibi, bu hükümleri daraltıcı nitelikte de olamayacağı, bu doğrultuda, Devlet Memurları Kanunu ve ilgili Yönetmelik hükümlerinde bildirimin esas alınmış olması ve geriye dönük ödeme ile ilgili sınırlayıcı bir hüküm getirmemiş olmasına rağmen ilgili Toplu Sözleşme hükmünde bu şekilde kazanılmış hakkın kullanılmasını sınırlayıcı nitelikte hüküm konulmasının hukukun genel prensiplerine aykırılık oluşturacağı,

Anlaşılmış olup,

21. Kurumumuzca yapılan değerlendirme neticesinde; yukarıda açıklanan nedenlerle başvuranın bakmakla yükümlü olduğu eşinin 01/06/2017 tarihinden bildirimin yapıldığı 15/05/2020 tarihine kadar (Mart, Nisan, Mayıs ayları hariç) olan aile yardımı ödeneğinin ödenmemesi işleminde hukuka ve hakkaniyete aykırılık tespit edilmiştir.

B. İyi Yönetim İlkeleri Yönünden Değerlendirme

22. İyi yönetim ilkelerine 28/03/2013 tarihli ve 28601 mükerrer sayılı Resmi Gazetede yayımlanan Kamu Denetçiliği Kurumu Kanununun Uygulanmasına İlişkin Usul ve Esaslar

Hakkında Yönetmeliğin “İyi yönetim ilkeleri” başlıklı 6 ncı maddesinde yer verilmiş olup; İdarenin Kurumumuz tarafından istenilen bilgi ve belgeleri süresi içinde ve gerekçeli olarak gönderdiği, ayrıca idarenin başvuranla ilgili işlemlerinde “kararların gerekçeli olması”, “kararın geciktirilmeksizin bildirilmesi” ilkelerine uygun davrandığı, ancak İdarenin başvurana verdiği cevapta hangi sürede hangi mercilere başvurabileceğini göstermediği bu nedenle “karar karşı başvuru yollarının gösterilmesi” ilkesine uymadığı anlaşılmış olup, İdareden bundan böyle bu ilkeye de uyması beklenmektedir.

VI. HAK ARAMA ÖZGÜRLÜĞÜNE İLİŞKİN AÇIKLAMA

23. 6328 sayılı Kanunun 21 inci maddesinin ikinci fıkrası uyarınca, bu Kararın idareye tebliğ tarihinden itibaren 30 gün içinde idare tarafından herhangi bir eylem ya da işlem tesis edilmezse (varsa) dava açma süresinden kalan süre işlemeye devam edecek olup, Ankara İdare

Mahkemelerinde yargı yolu açıktır.

VII. KARAR

Açıklanan gerekçelerle;

Başvurana 01/06/2017 tarihinden 15/05/2020 tarihine kadar (Mart, Nisan, Mayıs hariç) eksik ödenen tüm aile yardımı ödeneklerinin ödenmesi hususunda makul sürede işlem tesis etmesi için Kültür ve Turizm Bakanlığına TAVSİYEDE BULUNULMASINA,

6328 sayılı Kanunun 20’nci maddesinin üçüncü fıkrası uyarınca, Kültür ve Turizm

Bakanlığı tarafından bu karar üzerine tesis edilecek işlemin otuz gün içinde

Kurumumuza bildirilmesinin zorunlu olduğuna,

Kararın Başvurana ve Kültür ve Turizm Bakanlığına tebliğine,

Türkiye Cumhuriyeti Kamu Başdenetçisince karar verildi.

e-imzalıdır

Şeref MALKOÇ

Kamu Başdenetçisi