|
ÖZET: Ankara ilinde görev yapan gümrük muhafaza memurlarının ücretsiz ulaşım hakkı talebi, Kamu Denetçiliği Kurumu tarafından incelendi. Başvuran, Anayasa’nın 128. maddesi ve toplu sözleşme hükümleri doğrultusunda, resmi üniformalı oldukları sürece belediyeler tarafından işletilen toplu taşıma araçlarından ücretsiz yararlanma hakkına sahip olduklarını belirtmiştir. Ancak, Ankara Büyükşehir Belediyesi, bu talebi reddederek, gümrük muhafaza memurlarına yönelik ücretsiz ulaşım kartı verilmediğini ifade etmiştir.
Ankara Büyükşehir Belediyesi’nin cevabi yazısında, toplu sözleşme hükümlerinin yasal bir dayanağı olmadığı ve bu nedenle uygulanamayacağı belirtilmiştir. Diğer yandan, Türkiye genelinde birçok belediye, gümrük muhafaza memurlarına ücretsiz ulaşım hakkı tanımakta ve bu konuda uygulama birliği sağlanmamıştır. Kamu Denetçiliği Kurumu, başvuranın iddialarını ve mevcut mevzuatı değerlendirerek, gümrük muhafaza memurlarının ücretsiz ulaşım imkânından faydalandırılması gerektiği sonucuna varmıştır. Sonuç olarak, Ankara Büyükşehir Belediyesi’ne, gümrük muhafaza memurlarının toplu taşıma araçlarından ücretsiz yararlanması için gerekli adımları atması yönünde tavsiyede bulunulmuştur. Ayrıca, bu kararın uygulanması için Türkiye Belediyeler Birliği’ne de bilgi verilmesi gerektiği vurgulanmıştır. |
T.C. TÜRKİYE BÜYÜK MİLLET MECLİSİ KAMU DENETÇİLİĞİ KURUMU
(OMBUDSMANLIK)
SAYI : 2024/4737-S.24.7485
BAŞVURU NO : 2023/19121
KARAR TARİHİ : 03.05.2024
TAVSİYE KARARI , TCKN:
Adres:
BAŞVURUYA KONU İDARE : ANKARA BÜYÜKŞEHİR BELEDİYE BAŞKANLIĞI
BAŞVURUNUN KONUSU : Toplu sözleşme hükümleri kapsamında Ankara ilinde görev yapan gümrük muhafaza memurlarının ücretsiz ulaşım imkanından faydalandırılması talebi hakkındadır.
BAŞVURU TARİHİ : 20.11.2023
I. BAŞVURANIN İDDİA VE TALEPLERİ
1. Kurumumuza yapılan başvuruda başvuran; Ankara ilinde gümrük muhafaza memuru olarak görev yaptığını, Anayasanın 128 inci maddesinde kamu görevlilerinin mali ve sosyal haklarının düzenlendiği toplu sözleşmelerin kanun hükmünde olduğunun belirtildiğini, toplu sözleşme hükümleri incelendiğinde
‘gümrük muhafaza memurlarının resmi üniformalı bulundukları sürece belediyeler tarafından işletilen toplu taşıma araçlarından ücretsiz olarak yararlanacağının belirtildiğini, toplu sözleşme maddelerinin tüm kamu idarelerini uygulama açısından bağladığını, nitekim birçok belediyenin bu duruma istinaden yönetmeliklerinde değişikliğe giderek gümrük muhafaza memurlarını da ücretsiz kartlardan yararlanacaklar arasına eklediğini ve buna uygun ücretsiz kart oluşturduğunu, ‘İstanbul, Samsun, Kocaeli, Muğla, Antalya, Aydın, Sivas, Çanakkale ve Çorum Belediyeleri’ tarafından yapılan düzenlemelerin yazı ekinde bulunduğunu, ayrıca gümrük muhafaza memurlarına ücretsiz kart vermeyen bir belediye hakkında açılan davanın belediye aleyhine sonuçlandığını, 06.10.2023 ve 25.10.2023 tarihinde CİMER üzerinden
‘ücretsiz ulaşım imkânından yararlanmak için hangi birime başvurması ve hangi kartı alması gerektiği’ hususunda Ankara Büyükşehir Belediyesine başvuruda bulunduğunu, tarafına gönderilen cevabi yazıda gümrük muhafaza memurlarına ücretsiz ulaşım amaçlı kart verilmediği ve değişiklik yapılmasının söz konusu olmadığının ifade edildiğini belirterek toplu sözleşme uyarınca resmi üniformalı bulundukları sürece belediyeler tarafından işletilen toplu taşıma araçlarından ücretsiz olarak yararlanma hakkından
Ankara’da görevli gümrük muhafaza memurlarının da yararlanabilmesi için Ankara Büyükşehir Belediyesi tarafından gerekli adımların atılmasını talep etmektedir.
II. İDARENİN BAŞVURUYA İLİŞKİN AÇIKLAMALARI
2. Kurumumuzun 27.11.2023 tarihli ve S. sayılı bilgi belge isteme yazısına istinaden Ankara
Büyükşehir Belediye Başkanlığı Ankara Elektrik, Havagazı ve Otobüs İşletme Müessesesi Genel
Müdürlüğü Ulaşım Teknolojileri Dairesi Başkanlığı tarafından 22.12.2023 tarihinde gönderilen E– – sayılı cevabi yazı ve eklerinde özetle; 2.1. Kamu Denetçiliği Kurumu Kanunu’nun Uygulanmasına ilişkin Usul ve Esaslar Hakkında Yönetmeliğin
“Dostane Çözüm” başlıklı 33/A maddesi kapsamında ”Şikâyet konusu talebin ilgili idare tarafından yerine getirilmesi veya şikâyetin çözüme kavuşturulduğunun taraflarca Kuruma bildirilmesi halinde dostane çözüm karar verilir.” hükmünce; 04.03.2014 tarih ve 28931 sayılı resmi gazetede yayımlanan Ücretsiz veya İndirimli Seyahat Kartları Yönetmeliğinin 4 üncü maddesinde ücretsiz seyahat hakkından yararlanacak kişilerin belirlendiği, 2.2. Ücretsiz seyahat hakkından yararlanacak kişilerin 4736 sayılı Kanun, Bakanlar Kurulu Kararnamesi ve Cumhurbaşkanlığı Kararnamesi ile belirlendiği, Ankara Büyükşehir Belediyesi Belediye Meclisi tarafından alınan kararlar ile Kurum ile E Kent Firması arasında imzalanan 17.03.2023 tarihli ‘Elektronik
Ücret Toplama Sistemi İşletme Mal ve Hizmet Alımı Sözleşmesi’ gereği ücretsiz seyahat hakkı olan kurumlar ve kişilerin yararlandığı, ayrıca Ankara için ulaşım ile ilgili tarifelerin UKOME (Ulaşım
Koordinasyon Kurulu) kararları uygulandığı, 2.3. Ücretsiz seyahat hakkından yararlanacak kişiler veya kurumlar için mevcut Kanun ve
Cumhurbaşkanlığı Kararnamesi hükümlerinin uygulandığı, 6. Dönem ve 7. Dönem Toplu Sözleşmelerinde yer alan ”Ticaret Bakanlığında Gümrük Muhafaza memurları, resmi üniformalı bulundukları sürece belediyeler tarafından işletilen toplu taşıma araçlarından ücretsiz yararlanır.” hükmünün Kanun ile belirlenmediği için uygulanamadığı, 2.4. Gümrük muhafaza memurlarının Ankara şehir içi ücretsiz seyahat hakkından yaralanması için Kurum aleyhine herhangi bir kesinleşmiş dava bulunmadığı, 2.5. Emniyet Genel Müdürlüğü personelinin 2002/3700 sayılı Bakanlar Kurulu Kararı, TUİK personelinin (Türkiye İstatistik Kurumu) 10.11.2005 tarih ve 5429 sayılı Bakanlar Kurulu Kararı, İl Jandarma
Komutanlığı personelinin 2002/3700 sayılı Bakanlar Kurulu Kararnamesi ve 668 sayılı Kanun Hükmünde
Kararname’nin ilgili maddelerine istinaden ücretsiz seyahat hakkından yararlandığı, 2.6. Ankara’da toplu taşıma araçlarında Gümrük Muhafaza Memurlarının biniş tarifelerinde resmi üniformalı bulundukları sürece ücretsiz seyahat edebilmesine olanak sağlayan Kanun, Kanun Hükmünde
Kararname ya da kesinleşmiş Mahkeme Kararları bulunmaması nedeni ile işlem yapılamadığı, ayrıca hukuka aykırılığı olabilecek bir uygulama için telafisi güç zararlar doğabileceğinin değerlendirildiği, Hususları bildirilmiştir.
III. İLGİLİ MEVZUAT
3. 18/10/1982 tarihli ve 2709 sayılı Türkiye Cumhuriyeti Anayasası’nın; 3.1. “Dilekçe, bilgi edinme ve kamu denetçisine başvurma hakkı” başlıklı 74 üncü maddesi;
“Vatandaşlar ve karşılıklılık esası gözetilmek kaydıyla Türkiye’de ikamet eden yabancılar kendileriyle veya kamu ile ilgili dilek ve şikâyetleri hakkında, yetkili makamlara ve Türkiye Büyük Millet Meclisine yazı ile başvurma hakkına sahiptir… Herkes, bilgi edinme ve kamu denetçisine başvurma hakkına sahiptir. Türkiye
Büyük Millet Meclisi Başkanlığına bağlı olarak kurulan Kamu Denetçiliği Kurumu idarenin işleyişiyle ilgili
“ şikâyetleri inceler.
3.2. “Toplu iş sözleşmesi ve toplu sözleşme hakkı” başlıklı 53 üncü maddesi;
/
“… (Ek fıkra: 7/5/2010-5982/6 md.) Memurlar ve diğer kamu görevlileri, toplu sözleşme yapma hakkına sahiptirler.
(Ek fıkra: 7/5/2010-5982/6 md.) Toplu sözleşme yapılması sırasında uyuşmazlık çıkması halinde taraflar
Kamu Görevlileri Hakem Kuruluna başvurabilir. Kamu Görevlileri Hakem Kurulu kararları kesindir ve toplu sözleşme hükmündedir.
(Ek fıkra: 7/5/2010-5982/6 md.) Toplu sözleşme hakkının kapsamı, istisnaları, toplu sözleşmeden yararlanacaklar, toplu sözleşmenin yapılma şekli, usulü ve yürürlüğü, toplu sözleşme hükümlerinin emeklilere yansıtılması, Kamu Görevlileri Hakem Kurulunun teşkili, çalışma usul ve esasları ile diğer hususlar kanunla düzenlenir.” 3.3. “Genel ilkeler” başlıklı 128 inci maddesi;
“Devletin, kamu iktisadi teşebbüsleri ve diğer kamu tüzelkişilerinin genel idare esaslarına göre yürütmekle yükümlü oldukları kamu hizmetlerinin gerektirdiği asli ve sürekli görevler, memurlar ve diğer kamu görevlileri eliyle görülür.
Memurların ve diğer kamu görevlilerinin nitelikleri, atanmaları, görev ve yetkileri, hakları ve yükümlülükleri, aylık ve ödenekleri ve diğer özlük işleri kanunla düzenlenir. (Ek cümle: 7/5/20105982/12 md.) Ancak, malî ve sosyal haklara ilişkin toplu sözleşme hükümleri saklıdır.” 4. 14/06/2012 tarihli ve 6328 sayılı Kamu Denetçiliği Kurumu Kanunu’nun “Kurumun görevi” başlıklı 5 inci maddesi;
“Kurum, idarenin işleyişi ile ilgili şikâyet üzerine, idarenin her türlü eylem ve işlemleri ile tutum ve davranışlarını; insan haklarına dayalı adalet anlayışı içinde, hukuka ve hakkaniyete uygunluk yönlerinden incelemek, araştırmak ve idareye önerilerde bulunmakla görevlidir.” 5. 08.01.2002 tarihli ve 4736 sayılı Kamu Kurum ve Kuruluşlarının Ürettikleri Mal ve Hizmet
Tarifeleri ile Bazı Kanunlarda Değişiklik Yapılması Hakkında Kanun’un 1 inci maddesi;
“Genel bütçeye dâhil daireler ile katma bütçeli idareler, bunlara bağlı döner sermayeli kuruluşlar, kanunla kurulan fonlar, kefalet sandıkları, sosyal güvenlik kuruluşları, genel ve katma bütçelerin transfer tertiplerinden yardım alan kuruluşlar, kamu iktisadi teşebbüsleri ve bağlı ortaklıkları ile müesseseleri, il özel idareleri ve belediyeler ile bunların kurdukları birlik, müessese ve işletmeler, özel bütçeli kuruluşlar, özelleştirme işlemleri tamamlanıncaya kadar, 24.11.1994 tarihli ve 4046 sayılı Kanuna tâbi kuruluşlar ve özel hukuk hükümlerine tâbi, kamunun çoğunluk hissesine sahip olduğu kuruluşlar, kamu banka ve kuruluşları ile bunlara bağlı iş yerleri ve diğer kamu kurum ve kuruluşlarınca üretilen mal ve hizmet bedellerinde işletmecilik gereği yapılması gereken ticarî indirimler hariç herhangi bir kişi veya kuruma ücretsiz veya indirimli tarife uygulanmaz.
(Ek fıkra: 12/7/2013-6495/88 md.) 24/2/1968 tarihli ve 1005 sayılı İstiklal Madalyası Verilmiş
Bulunanlara Vatani Hizmet Tertibinden Şeref Aylığı Bağlanması Hakkında Kanun veya 28/5/1986 tarihli ve 3292 sayılı Vatani Hizmet Tertibi Aylıklarının Bağlanması Hakkında Kanun kapsamındaki hizmetleri sebebiyle vatani hizmet tertibinden aylık bağlananların; 8/6/1949 tarihli ve 5434 sayılı Türkiye
Cumhuriyeti Emekli Sandığı Kanununun 56 ncı maddesi ile mülga 45 inci ve 64 üncü maddelerine veya 31/5/2006 tarihli ve 5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanununun 47 nci maddesine, 3/11/1980 tarihli ve 2330 sayılı Nakdi Tazminat ve Aylık Bağlanması Hakkında Kanuna veya 2330 sayılı
Kanun hükümleri uygulanarak aylık bağlanmasını gerektiren kanunlara göre vazife malulü sayılarak aylık bağlananların kendileri, eşleri, evli olmayan ve yirmi beş yaşını doldurmamış olan çocukları, anne ve babaları; yukarıda sayılan kanunlara göre harp veya vazife malulü sayılanlardan sınıf veya görev
/
değiştirerek çalışmaya devam edenler ile vazife malulü sayılarak aylık bağlananlardan, 5510 sayılı
Kanunun 4 üncü maddesi kapsamında çalışmaya başlamaları nedeniyle ödenmekte olan aylıkları kesilenlerin kendileri ile eşleri, evli olmayan ve yirmi beş yaşını doldurmamış çocukları, anne ve babaları; yukarıda sayılan kanunlara göre harp veya vazife malulü sayılacak şekilde hayatını kaybedenlerin ya da aynı kapsamda aylık almaktayken hayatını kaybedenlerin eşleri, evli olmayan ve yirmi beş yaşını doldurmamış olan çocukları, anne ve babaları; engelliler için sağlık kurulu raporuyla %40 ve üzerinde engelli olduğunu belgeleyen Türk vatandaşlarının kendileri, ağır engellilerin kendileri ile birlikte birden fazla olmamak üzere birlikte yolculuk ettikleri refakatçileri, demiryolları ve denizyollarının şehir içi ve şehirlerarası hatlarından, belediyelere, belediyeler tarafından kurulan şirketlere, birlik, müessese ve işletmelere veya belediyeler tarafından yetki verilen özel şahıs ya da şirketlere ait şehir içi toplu taşıma hizmetlerinden ücretsiz olarak yararlanırlar.
(Ek fıkra: 12/7/2013-6495/88 md.) Türk vatandaşı olan altmış beş yaş ve üzeri kişiler, demiryolları ve denizyollarının şehir içi hatları ile belediyelere, belediyeler tarafından kurulan şirketlere, birlik, müessese ve işletmelere veya belediyeler tarafından yetki verilen özel şahıs ya da şirketlere ait şehir içi toplu taşıma hizmetlerinden ücretsiz olarak, demiryolları ve denizyollarının şehirlerarası hatlarından ise %50 indirimli olarak yararlanırlar. Bu fıkrada belirtilen kurum ve kuruluşlar, belediyeler, belediyeler tarafından kurulan şirketler, birlikler, müessese ve işletmeler altmış ila altmış beş yaş arasında bulunan kişilerin toplu taşıma hizmetlerinden ücretsiz veya indirimli olarak yararlanmasını sağlayabilirler.
Belediyeler ile bunların kurdukları birlik, müessese ve işletmeler, toplu taşım hizmetlerinde (…) öğrenci ve basın kimlik kartı sahiplerine indirim uygulamaya yetkilidirler.
24.2.1968 tarihli ve 1005 sayılı İstiklal Madalyası Verilmiş Bulunanlara Vatani Hizmet Tertibinden Şeref
Aylığı Bağlanması Hakkında Kanun, 3.11.1980 tarihli ve 2330 sayılı Nakdi Tazminat ve Aylık Bağlanması
Hakkında Kanun ve 12.4.1991 tarihli ve 3713 sayılı Terörle Mücadele Kanununun ücretsiz veya indirimli tarife uygulanması ile ilgili diğer hükümleri saklıdır.
Cumhurbaşkanı birinci fıkra hükmünden muaf tutulacak kişi veya kurumları tespit etmeye yetkilidir.
(Ek fıkra: 12/7/2013-6495/88 md.) İlgili kurumlar, belediyeler ile belediyeler tarafından yetki verilen özel şahıs ya da şirketler, ücretsiz ve indirimli seyahat hakkının kullanılması ile ilgili olarak gerekli tedbirleri alırlar. Ücretsiz veya indirimli seyahat hakkının kullandırılmaması hâlinde bu haktan faydalandırılmayan her kişi için toplu taşıma aracının tarifesi üzerinden elli tam bilet bedeli tutarında idari para cezası mülki idare amiri tarafından uygulanır. Bu maddeye göre verilecek idari para cezaları tebliğinden itibaren bir ay içinde ödenir.
(Ek fıkra: 12/7/2013-6495/88 md.) İkinci ve üçüncü fıkra hükümleri kapsamında hizmet verecek toplu taşıma araçları, toplu taşıma hizmetlerinin kapsamı ile bu hizmetlerden ücretsiz ve indirimli yararlanmaya ilişkin usul ve esaslar, Maliye, Ulaştırma, Denizcilik ve Haberleşme, İçişleri, Çevre ve Şehircilik ile
Çalışma ve Sosyal Güvenlik bakanlıklarının görüşleri alınmak suretiyle Aile ve Sosyal Politikalar Bakanlığı
[4] tarafından çıkarılan yönetmelikle düzenlenir.
(Ek fıkra: 27/3/2015-6637/17 md.) İkinci ve üçüncü fıkra hükümleri kapsamında, belediyeler tarafından yetki verilen özel şahıs ya da şirketlere ait şehir içi toplu taşıma hizmeti veren her bir ulaşım aracı ile özel deniz ulaşımı aracı için bunların işletmecilerine, Aile ve Sosyal Politikalar Bakanlığı bütçesine bu amaçla konulan ödenekten ilgili belediyeler aracılığıyla her ay gelir desteği ödemesi yapılır. Yapılacak aylık gelir desteği ödemesini yıllık olarak belirlemeye, bu tutarı faaliyette bulunulan yere ve/veya belediyeler tarafından yetki verilen özel şahıs ya da şirketlere ait şehir içi toplu taşıma hizmeti veren her bir ulaşım aracını taşıma kapasitesine göre farklılaştırmaya ve yapılacak ödemeye ilişkin diğer esas ve usuller Aile ve Sosyal Politikalar Bakanlığı ve Maliye Bakanlığı tarafından müştereken altı ay içinde belirlenir…”
6. 03.09.2023 tarihli ve 32298 sayılı Resmi Gazete’de yayımlanan Hizmet Kollarına Yönelik Mali ve
Sosyal Haklara İlişkin 2024 ve 2025 Yıllarını Kapsayan 7. Dönem Toplu Sözleşme’nin ‘Büro, Bankacılık ve Sigortacılık Hizmet Koluna İlişkin Toplu Sözleşme’ başlıklı Birinci Bölümünün “Toplu taşıma” başlıklı 11 inci maddesi; “Ticaret Bakanlığında gümrük muhafaza memurları, resmi üniformalı bulundukları sürece belediyeler tarafından işletilen toplu taşıma araçlarından ücretsiz yararlanırlar.” 7. 04.03.2014 tarihli ve 28931 sayılı Resmi Gazete’de yayımlanan Ücretsiz veya İndirimli Seyahat
Kartları Yönetmeliğinin “Ücretsiz seyahat hakkından yararlanacak kişiler” başlıklı 4 üncü maddesi;
“ 4736 sayılı Kanun’un 1 inci maddesinin ikinci fıkrası uyarınca demiryolları ve denizyollarının şehiriçi ve şehirlerarası hatlarından, belediyelere, belediyeler tarafından kurulan şirketlere, birlik, müessese ve işletmelere veya belediyeler tarafından yetki verilen özel şahıs ya da şirketlere ait şehiriçi toplu taşıma
hizmetlerinden ücretsiz olarak yararlanacaklar aşağıda belirtilmiştir:
a) 24/2/1968 tarihli ve 1005 sayılı İstiklal Madalyası Verilmiş Bulunanlara Vatani Hizmet Tertibinden
Şeref Aylığı Bağlanması Hakkında Kanun kapsamında aylık bağlananların kendileri, eşleri, anne ve babaları ile evli olmayan ve yirmi beş yaşını doldurmamış çocukları.
b) 8/6/1949 tarihli ve 5434 sayılı Türkiye Cumhuriyeti Emekli Sandığı Kanununun 56 ncı ve mülga 64 üncü maddesi, 31/5/2006 tarihli ve 5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanununun
47 nci maddesinin sekizinci fıkrası, 3/11/1980 tarihli ve 2330 sayılı Nakdi Tazminat ve Aylık Bağlanması
Hakkında Kanun veya 2330 sayılı Kanun hükümleri uygulanarak aylık bağlanmasını gerektiren kanunlarda belirtilen haller kapsamında;
1) Hayatını kaybedenlerin,
2) Harp veya vazife malulü sayılanlardan aylık almakta iken hayatını kaybedenlerin,
3) Harp veya vazife malulü sayılmaları sebebiyle aylık almakta olanların,
4) Harp veya vazife malulü sayılmaları sebebiyle aylık almakta iken, sınıf veya görev değiştirerek
çalışmaya devam etmekle birlikte veya 5510 sayılı Kanunun 4 üncü maddesine göre sigortalı olmayı gerektiren bir işte çalışmaya başlamış olmakla birlikte bu aylıkları kesilmesi gerekmeyenlerin, kendileri, eşleri, anne ve babaları ile evli olmayan ve yirmi beş yaşını doldurmamış çocukları.
c) 5434 sayılı Kanunun mülga 45 inci maddesi ile 5510 sayılı Kanunun 47 nci maddesinin birinci fıkrasında belirtilen haller kapsamında;
1) Hayatını kaybedenlerin,
2) Harp veya vazife malulü sayılanlardan aylık almakta iken hayatını kaybedenlerin,
3) Harp veya vazife malulü sayılmaları sebebiyle aylık almakta olanların,
4) Harp ve vazife malulü sayılmaları sebebiyle aylık almakta iken, sınıf veya görev değiştirerek çalışmaya
devam etmelerinden veya 5510 sayılı Kanunun 4 üncü maddesi kapsamında çalışmaya başlamalarından dolayı aylıkları kesilenlerin, kendileri, eşleri, anne ve babaları ile evli olmayan ve yirmi beş yaşını doldurmamış çocukları.
ç) 28/5/1986 tarihli ve 3292 sayılı Vatani Hizmet Tertibi Aylıklarının Bağlanması Hakkında Kanun kapsamındaki hizmetleri sebebiyle vatani hizmet tertibinden aylık bağlananların kendileri, eşleri, anne ve babaları ile evli olmayan ve yirmi beş yaşını doldurmamış çocukları.
d) 24/6/2008 tarihli ve 5774 sayılı Başarılı Sporculara Aylık Bağlanması ile Devlet Sporcusu Unvanı
Verilmesi Hakkında Kanuna göre aylık bağlananların kendileri.
e) Engelliler için sağlık kurulu raporuyla % 40 ve üzerinde engelli olduğunu belgeleyen Türk vatandaşlarının kendileri, ağır engellilerin ise kendileri ile birlikte birden fazla olmamak üzere beraber seyahat ettikleri refakatçileri.” 8. Ankara Büyükşehir Belediyesi Ego Genel Müdürlüğü Özel Toplu Taşıma Araçları Yönetmeliğinin
“Ücretsiz taşıma” başlıklı 16 ncı maddesi;
“Milli Savunma Bakanlığı adına Emekli Sandığı’ndan kimlik kartı verilen Gaziler, İstiklal Madalyası sahipleri, şehit dul ve yetimleri, belediye zabıta memurları, kanunlarla veya Bakanlar Kurulu Kararıyla ücretsiz taşınması hüküm altına alınanlar ile altı yaşına kadar olan çocuklar ücretsiz taşınırlar.”
Hükmünü amirdir.
IV. KAMU DENETÇİSİ SADETTİN KALKAN’IN KAMU BAŞDENETÇİSİ’NE ÖNERİSİ
9. Kamu Denetçisi tarafından, başvuranın iddiaları, idarenin konu ile ilgili açıklamaları, ilgili mevzuat ve tüm dosya kapsamı birlikte değerlendirildiğinde; başvuru konusuna ilişkin hazırlanan Tavsiye Karar
Önerisi Kamu Başdenetçisi’ne sunulmuştur.
V. DEĞERLENDİRME VE GEREKÇE
A. Hukuka ve Hakkaniyete Uygunluk Yönünden Değerlendirme 10. Kurumumuza yapılan başvuruda başvuran özetle; Ankara ilinde gümrük muhafaza memuru olarak görev yaptığını, toplu sözleşme hükümleri incelendiğinde ‘gümrük muhafaza memurlarının resmi üniformalı bulundukları sürece belediyeler tarafından işletilen toplu taşıma araçlarından ücretsiz olarak yararlanacağının belirtildiğini, toplu sözleşme maddelerinin tüm kamu idarelerini uygulama açısından bağladığını, nitekim birçok belediyenin bu duruma istinaden yönetmeliklerinde değişikliğe giderek gümrük muhafaza memurlarını da ücretsiz kartlardan yararlanacaklar arasına eklediğini ve buna uygun ücretsiz kart oluşturduğunu, CİMER üzerinden ‘ücretsiz ulaşım imkânından yararlanmak için hangi birime başvurması ve hangi kartı alması gerektiği’ hususunda Ankara Büyükşehir Belediyesine başvuruda bulunduğunu, tarafına gönderilen cevabi yazıda gümrük muhafaza memurlarına ücretsiz ulaşım amaçlı kart verilmediği ve değişiklik yapılmasının söz konusu olmadığının ifade edildiğini belirterek toplu sözleşme uyarınca resmi üniformalı bulundukları sürece belediyeler tarafından işletilen toplu taşıma araçlarından ücretsiz olarak yararlanma hakkından Ankara’da görevli gümrük muhafaza memurlarının da yararlanabilmesi için
Ankara Büyükşehir Belediyesi tarafından gerekli adımların atılmasını talep etmektedir.
11. Ankara Büyükşehir Belediye Başkanlığı tarafından Kurumumuza gönderilen cevabi yazıda ise özetle; ücretsiz seyahat hakkından yararlanacak kişiler veya kurumlar için mevcut Kanun ve
Cumhurbaşkanlığı Kararnamesi hükümlerinin uygulandığı, 6. Dönem ve 7. Dönem Toplu Sözleşmelerinde yer alan ”Ticaret Bakanlığında Gümrük Muhafaza memurları, resmi üniformalı bulundukları sürece belediyeler tarafından işletilen toplu taşıma araçlarından ücretsiz yararlanır.” hükmünün Kanun ile belirlenmediği için uygulanamadığı hususları ifade edilmiştir.
/
12. Kamu kurumlarında istihdam edilen personelin statülerinin ve bu statülerin her biri kapsamında istihdam edilen kişilerin işe alınmasının, nakil, terfi, sosyal, idari, mali ve özlük hakları ile disiplin yönünden tabi olacakları hükümlerin düzenlenmesinin kanun koyucunun takdir alanında bulunduğu şüphesizdir. Buna göre, personelin bulundukları statülere ilişkin hakları, yetkileri, görev ve sorumlulukları kanunla düzenlenmekte, ayrıca toplu sözleşmeler yoluyla birtakım ilave haklar verilebilmektedir. Hukuki durumları (statüleri) mevzuatla düzenlenmiş olan kamu görevlileri, bulundukları statüye ilişkin yasa ve yönetmelikte düzenlenmiş bulunan kurallara tabi olmaktadırlar.
13. Bilindiği üzere, Anayasamızın 128 inci maddesinin ikinci fıkrasında “Memurların ve diğer kamu görevlilerinin nitelikleri, atanmaları, görev ve yetkileri, hakları ve yükümlülükleri, aylık ve ödenekleri ve diğer özlük işleri kanunla düzenlenir. Ancak, malî ve sosyal haklara ilişkin toplu sözleşme hükümleri saklıdır.” hükmü ile memurların mali ve sosyal haklarının kanunla veya toplu sözleşme ile düzenlenmesi öngörülmüştür.
14. Toplu sözleşmeler hukuksal sonuçları açısından yasalara eşdeğer olup, toplu sözleşme hükümleri yürürlükte olan mevzuata rağmen ilgili tüm kamu idarelerini bağlayan ve uygulanması zorunlu bir nitelik arz etmektedir. Buna göre, dayanağını Anayasadan alan toplu sözleşme hükümlerinin, yürürlükte olan mevzuata rağmen, geçerlilik süresi olan iki yıl boyunca öncelikle uygulanacaktır. Toplu sözleşme hükümleri ile Yönetmelik hükümlerinde çelişki bulunsa dahi toplu sözleşme hükümlerinin öncelikle uygulanması gerekmektedir.
15. Başvuru konusuna ilişkin mevzuat incelendiğinde; hangi kişi ve kurumların ücretsiz ya da indirimli seyahat hakkından yararlanacağı 4736 sayılı Kanun ile düzenlenmiştir. Kanun’un 1 inci maddesinin altıncı fıkrasında Cumhurbaşkanına kanunda tespit edilenlerden başka kişi ve kurumlara ücretsiz ya da indirimli seyahat hakkı verme yetkisi tanınmıştır. Kanunda tahdidi olarak sayılan kişi ve kurumlar haricinde çeşitli mevzuat hükümleri ile ücretsiz ulaşım ya da seyahat hakkından yararlanacak kişilerin kapsamının genişletildiği görülmektedir. Nitekim idare tarafından da Kurumumuza sunulan bilgi ve belgelerden TÜİK çalışanları, Emniyet Genel Müdürlüğü personeli, İl Jandarma Komutanlığı personelinin de ücretsiz ya da indirimli ulaşım hakkından yararlandırıldığı ifade edilmiştir.
16. 03.09.2023 tarihli ve 32298 sayılı Resmi Gazete’de yayımlanan Hizmet Kollarına Yönelik Mali ve
Sosyal Haklara İlişkin 2024 ve 2025 Yıllarını Kapsayan 7. Dönem Toplu Sözleşme’nin ‘Büro, Bankacılık ve Sigortacılık Hizmet Koluna İlişkin Toplu Sözleşme’ başlıklı Birinci Bölümünün “Toplu taşıma” başlıklı
11 inci maddesinde; Ticaret Bakanlığında görevli gümrük muhafaza memurlarının, resmi üniformalı
bulundukları sürece belediyeler tarafından işletilen toplu taşıma araçlarından ücretsiz yararlanacağı hüküm altına alınmıştır.
17. Statü hukuku çerçevesinde memurların özlük hakları, çalışma koşulları ve yükümlülükleri esasen
Kanunla düzenlenmekle birlikte Anayasanın 53 üncü maddesinde tanınan toplu sözleşme hükümlerinin de tıpkı statü hukuku çerçevesinde getirilen hak ve yükümlülükler gibi başkaca bir işleme gerek kalmaksızın bağlayıcılık ifade etmektedir. Bu doğrultuda toplu sözleşme hükmünü doğrudan iptal etmeyen hiçbir düzenlemenin toplu sözleşme hükmünün geçerliliğini ve yürürlüğünü etkilemesi hukuken mümkün olmayıp toplu sözleşme doğrultusunda işlem tesis edilmesi gerektiği açıktır.
18. Avrupa İnsan Hakları Mahkemesinin Demir-Baykara/Türkiye kararında; devletin gerek negatif, gerekse pozitif yükümlülüklere sahip olduğunu ve devletin, pozitif yükümlülüğünü yerine getirmemiş olması durumunda, yerine getirmediği bu yükümlülüğün sonucu olarak ortaya çıkan hukuki boşluğa dayanamayacağını göstermesi bakımından ayrıca önem taşımaktadır. Toplu sözleşme yapma hakkı işçi ve
memurlar bakımından farklılaşmamakla birlikte, bu durum, hakkın kullanılması sonucu ortaya çıkan hukuki işlemin niteliği bakımından da bir aynılığı gerektirmez. Bu bakımdan, kamu görevlileri toplu sözleşmesinin, iş hukuku kurumu olarak toplu iş sözleşmesine göre değerlendirmesi gerekmektedir. Toplu iş sözleşmesi maddi anlamda ‘yasa’ niteliğinde olup statü hukukunun bir parçasıdır. Dolayısıyla toplu iş sözleşmesi, ‘yasa-anlaşma’ (convention-loi) olarak ortaya çıkan bir düzenleyici (ya da kural koyucu)
işlemdir. Zira bu işlem ile sübjektif değil, genel ve emredici objektif hukuki durumlar yaratılarak, genel ve objektif kurallar konulmaktadır. Böylece ‘iki sosyal grup arasında sürekli bir ilişki kurularak mensuplarının birbirleriyle yapacağı bireysel sözleşmelerin de hukuki rejimi belirlenmektedir.
19. Başvuru konusu uyuşmazlık kapsamında gümrük muhafaza memurlarının toplu taşıma araçlarını kullanmasına ilişkin uygulama örnekleri incelendiğinde; 19.1. Çanakkale Belediyesi tarafından yayınlanan ‘Belediye otobüslerinden ücretsiz istifade eden kişiler’ listesinde kartlarını şoföre ibraz etme suretiyle Gümrük muhafaza memurlarının ücretsiz seyahat hakkından yararlandırıldığı. (https://ulasim.canakkale.bel.tr/wp-content/uploads/2018/02/%C3%9Ccretsiz-veya%C4%B0ndirimli-Ta%C5%9F%C4%B1ma-Bilgileri-G%C3%9CNCEL.pdf ) Erişim Tarihi: 18.04.2024)
19.2. Trabzon Büyükşehir Belediyesi İşletmesindeki Toplu Taşıma Araçları ile Özel Halk Otobüsleri
Çalışma Ve Seyrüsefer Yönetmeliğinin “Seyahat Hizmetinden Ücretsiz Yararlanacak Olanlar” başlıklı 21 inci maddesinde “Toplu taşım ücretsiz seyahat kartından yararlananlar; … (k) Gümrük Muhafaza
Memurları, …” hükmünün yer aldığı, https://webdata.trabzon.bel.tr/BaglantiFotolar/8b31fa63-83d3-4c628be7-462603d0202c/202207270937454BMYu.pdf ) Erişim Tarihi: 18.04.2024)
19.3. Muğla Büyükşehir Belediyesi Şehiriçi Toplu Taşıma Araçları Seyahat Kartları Yönetmeliğinin
“Elektronik Kart Çeşitleri” başlıklı 4 üncü maddesinde “Kişiselleştirilmiş Serbest Tipli Elektronik Kartlar:
4736 sayılı Kamu Kurum ve Kuruluşlarının Ürettikleri Mal ve Hizmet Tarifeleri ile Bazı Kanunlarda
Değişiklik Yapılması Hakkında Kanun ile bu Kanuna istinaden çıkarılan Bakanlar Kurulu Kararları ile 04/03/2014 tarih ve 28931 sayılı Resmi Gazetede yayınlanan ‘Ücretsiz veya İndirimli Seyahat Kartları
Yönetmeliği ile belirlenen kişilerin toplu ulaşım hizmetlerinden ücretsiz olarak faydalanmasını sağlayan elektronik kartlar olup bunlar aşağıda belirtilmiştir… f) (Ek: 10/11/2016 – 439 BMK) Orman ve Gümrük
Muhafaza Memuru Kartı…” hükmü ile “Genel Esaslar” başlıklı 11 inci maddesinde “(Ek: 10/11/2016
– 439 BMK) Madde 3 / 1. Fırkanın (l) bendinde tanımlanan Orman Muhafaza ve Gümrük Muhafaza
Memurları görevde iken resmi üniformalı oldukları sürece Muğla Büyükşehir Belediyesince işletilen toplu taşıma araçlarından ücretsiz yararlanır.” hükmünün yer aldığı, https://panel.mugla.bel.tr/uploads/mevzuattr/283efe48-0527-4627-87038fe595aad240_SEYAHAT%20KARTLAR%20Y%C3%96NETMEL%C4%B0%C4%9E%C4%B0%201 54%20BMK%20(13.06.2018).pdf) Erişim Tarihi: 18.04.2024)
19.4. Samsun Büyükşehir Belediyesi Toplu Taşıma Araçları Seyahat Kartları Uygulama Yönetmeliğinin
“Dayanak” başlıklı 3 üncü maddesinde “Ücretsiz kart alabilecek hak sahipleri; … f) Gümrük Muhafaza
Memurları: 4736 sayılı Kanunun 1.Maddesi 2002/3700 Sayılı Bakanlar Kurulu kararı gereğince, …” hükmünün yer aldığı, https://samulas.com.tr/wp-content/uploads/2020/11/SEYAHAT-KARTLARIYONETMELIGI.pdf) Erişim Tarihi: 18.04.2024)
19.5. Çorum Belediyesi tarafından yayınlanan ‘Toplu Taşımada Kullanılan Ücretsiz Seyahat
Kartları’ duyurusunda “23.08.2015 tarih ve 29454 sayılı Resmi Gazete’de yayımlanan Kamu Hakem
Kurulu kararı gereğince Gümrük ve Ticaret Bakanlığı emrinde çalışan gümrük muhafaza memurları, resmi üniformalı bulundukları sürece Belediyeler ile bunların kurdukları birlik, müessese ve işletmelerce
/
yürütülen toplu taşıma hizmetlerinden ücretsiz faydalanabilirler. Kişisel kart tanımlaması yapılması durumunda altta verilen kart ile tanımlama yapılan kişi haricinde kullanım yapılamaz, yapılması durumunda cezai işlem uygulanır.” ifadelerine yer verildiği,
https://ulasim.corum.bel.tr/Home/ViewPage?page=Bilgi%2Fkanunveyonetmelikler) Erişim Tarihi:
18.04.2024)
19.6. Sivas Belediyesi Toplu Taşıma Araçları Seyahat Kartları Uygulama Yönetmeliğinin “Toplu taşıma seyahat kartlarından yararlanacaklar” başlıklı 5 nci maddesinin ikinci fıkrasında “Ücretsiz Toplu Taşım
Seyahat Kartlarından Yararlanacaklar: … e) (Değişik: MK-09/01/2019-18/1 md.) Emniyet Hizmetleri
Sınıfı Personeli, mahalle bekçileri, Orman Memurları, Gümrük muhafaza memurları. Sağlık personelinden ise terörle mücadele esnasında yaralanan veya sakatlanan vazife malulleri ve bu sağlık personelinin eşleri ile kendilerinin vefatları halinde aylık bağlanan dul eşleri, …” hükmünün yer aldığı, https://sivas.bel.tr/icerik/182/5314/toplu-tasima-araclari-seyahat-kartlari-uygulama-yonetmeligi.aspx)
Erişim Tarihi:18.04.2024)
bilgileri edinilmiştir. Yukarıda örnekleri verilmek suretiyle, başvuru konusu olayla ilgili kamu kurumları arasında uygulama birliği bulunmamakla birlikte birçok belediye tarafından gümrük muhafaza memurları hakkında ücretsiz ulaşım hakkından faydalandırılması noktasında düzenleme yapıldığı görülmektedir.
20. Kurumumuz tarafından verilen 06.09.2018 Tarih ve 2018/5964 Sayılı Tavsiye Kararında yer verilen Devlet Personel Başkanlığı’nın 18.04.2018 tarih ve E.2715 sayılı yazısında özetle;
“Anayasa ve 4688 sayılı Kanunda toplu sözleşme (veya toplu sözleşme hükmünde olan Kamu Görevlileri
Hakem Kurulu Karan)’nin kesin olduğu belirtilmiştir. Toplu sözleşme (veya toplu sözleşme hükmünde olan
Kamu Görevlileri Hakem Kurulu Karan)’nin kesin olması dolayısıyla ilgili tüm kamu idarelerini bağlayan ve uygulanması zorunlu bir hukuk kuralı niteliği taşımaktadır.
Yukarıdaki hükümler ve açıklamalar çerçevesinde, (.) 4. Dönem Toplu Sözleşme hükümlerinin yürürlükte olduğu süre boyunca uygulanması gerektiği mütalaa edilmektedir.” ifadelerine yer verilerek
Kamu Görevlilerinin Geneline ve Hizmet Kollarına Yönelik Mali ve Sosyal Haklara İlişkin Dönem
Toplu Sözleşme hükümlerinin yürürlükte olduğu süreler içerisinde aynen uygulanması gerektiği belirtilmiştir.
21. Yukarıda anlatılan hususlar, başvuranın iddiaları, idarenin konu ile ilgili açıklamaları, mevzuat, emsal uygulamalar ve tüm dosya kapsamı birlikte göz önünde bulundurularak Kurumumuzca yapılan inceleme ve değerlendirme neticesinde; Anayasanın 128 inci maddesinde kamu görevlilerinin mali ve sosyal haklarının toplu sözleşme ile düzenlenebileceği düzenlemesine yer verildiği, bu kapsamda toplu sözleşme ile gümrük muhafaza memurlarına görevli bulundukları süre içerisinde belediye tarafından sağlanan toplu taşıma hizmetinden ücretsiz olarak faydalandırılma hakkı tanındığı, nitekim konuya ilişkin emsal uygulamalar incelendiğinde birçok belediye tarafından gümrük muhafaza memurlarına ücretsiz ulaşım hakkı verildiği, konuya ilişkin uygulama birliği bulunmamasının farklı illerde çalışan personel arasında eşitsiz bir durum ortaya çıkardığı, toplu sözleşme hükümlerinin tüm kamu kurum ve kuruluşları açısından bağlayıcı nitelikte olduğu tespitine varıldığından toplu sözleşme hükümleri kapsamında gümrük muhafaza memurlarının ücretsiz ulaşım imkânından faydalandırılması ve konuya ilişkin gerekli tedbirlerin alınması noktasında idareye tavsiyede bulunulması gerektiği sonuç ve kanaatine varılmıştır.
B. İyi Yönetim İlkeleri Yönünden Değerlendirme 22. İyi yönetim ilkelerine 28.03.2013 tarihli ve 28601 mükerrer sayılı Resmi Gazete’de yayımlanan Kamu
Denetçiliği Kurumu Kanununun Uygulanmasına İlişkin Usul ve Esaslar Hakkında Yönetmeliğin “İyi yönetim ilkeleri” başlıklı 6 ncı maddesinde yer verilmiş olup; Kurumumuzun bilgi ve belge talebine süresi içinde cevap verildiği, idarenin başvuranla ilgili işlemlerinde ‘kanunlara uygunluk’, ‘makul sürede karar verme’, ‘hesap verilebilirlik’, ‘şeffaflık’, ‘kararın geciktirilmeksizin bildirilmesi’ ilkelerine uygun davrandığı; ancak idarelerin, şikâyetçiye verdiği cevapta hangi sürede hangi mercilere başvurabileceğini göstermediği bu nedenle ‘karara karşı başvuru yollarının gösterilmesi’ ilkesine uymadığı tespit edildiğinden, idarenin bahse konu ilkeye de uygun davranması önerilmektedir.
VI. HAK ARAMA ÖZGÜRLÜĞÜNE İLİŞKİN AÇIKLAMA
23. 14.06.2012 tarihli ve 6328 sayılı Kamu Denetçiliği Kurumu Kanunu’nun 21 inci maddesinin ikinci fıkrası uyarınca, bu Tavsiye Kararının idareye tebliğ tarihinden itibaren 30 gün içinde idare tarafından herhangi bir eylem ya da işlem tesis edilmezse (varsa) dava açma süresinden kalan süre işlemeye devam edecek olup Ankara İdare Mahkemelerinde yargı yolu açıktır.
VII. KARAR
Yukarıda açıklanan gerekçe ve dosyanın kapsamına göre BAŞVURUNUN KABULÜNE; Toplu sözleşme hükümleri gereği Ankara ilinde görev yapan gümrük muhafaza memurlarının ücretsiz ulaşım imkânından faydalandırılması konusunda ANKARA BÜYÜKŞEHİR BELEDİYE
BAŞKANLIĞINA TAVSİYEDE BULUNULMASINA,
Gümrük muhafaza memurlarının belediyelere ait toplu taşıma araçlarından ücretsiz faydalandırılması hakkında kamu kurumlarının uygulamalarında yeknesaklık sağlanması için gerekli idari işlemleri takdir ve tayin etmek üzere kararın bir suretinin TÜRKİYE BELEDİYELER BİRLİĞİNE
GÖNDERİLMESİNE,
6328 sayılı Kamu Denetçiliği Kurumu Kanunu’nun 20 nci maddesinin üçüncü fıkrası uyarınca
ANKARA BÜYÜKŞEHİR BELEDİYE BAŞKANLIĞI tarafından bu karar üzerine tesis edilecek işlemin otuz gün içinde Kurumumuza bildirilmesinin zorunlu olduğuna, Kararın başvurana ve gereği için ANKARA BÜYÜKŞEHİR BELEDİYE BAŞKANLIĞINA tebliğine, Türkiye Cumhuriyeti Kamu Başdenetçisince karar verildi.
Şeref MALKOÇ
Kamu Başdenetçisi
/