|
ÖZET: Başvuru, başvuranın eşinin vefatından dolayı aldığı dul aylığına ek olarak, babasından dolayı da yetim aylığı talep etmesi üzerine yapılmıştır. Başvuran, 20 Ekim 2016 tarihinde vefat eden eşinden dolayı 2016 yılından itibaren dul aylığı almakta, 27 Mayıs 2008 tarihinde vefat eden babasından da yetim aylığı bağlanmasını istemektedir. Ancak, Sosyal Güvenlik Kurumu, 5510 sayılı Kanun’un 54. maddesi gereği, başvuranın yalnızca bir aylık alabileceğini belirterek, talebi reddetmiştir.
Sosyal Güvenlik Kurumu’nun açıklamalarında, başvuranın her iki aylığın aynı anda bağlanamayacağı, bu durumun mevzuata uygun olduğu ifade edilmiştir. Başvuranın babası, 2008 yılında vefat etmişken, eşinin vefatı 2016 yılında gerçekleşmiştir. Bu nedenle, başvuranın babasından dolayı hak sahibi olabilmesi için eşinin vefatından sonra bu talepte bulunması gerekmektedir. Yürürlükteki mevzuat, başvuranın yalnızca eşinden dolayı aylık almasına izin vermektedir. Sonuç olarak, başvuranın talebi, mevcut yasal düzenlemeler çerçevesinde reddedilmiş olup, başvurunun hukuka uygun olduğu değerlendirilmiştir. Kamu Denetçiliği Kurumu, idarenin süreçleri hakkında önerilerde bulunmuş, ancak başvurunun reddi yönündeki kararın geçerliliğini koruduğunu belirtmiştir. |
T.C. TÜRKİYE BÜYÜK MİLLET MECLİSİ KAMU DENETÇİLİĞİ KURUMU
(OMBUDSMANLIK)
SAYI : 2022/10781-S.22.16622
BAŞVURU NO : 2022/5401
KARAR TARİHİ : 24/08/2022
RET KARARI ,TCKN:
Adres:
BAŞVURUYA KONU İDARE : SOSYAL GÜVENLİK KURUMU BAŞKANLIĞI
Başvuranın eşinden dolayı almakta olduğu ölüm aylığı kesilmeden,
BAŞVURUNUN KONUSU :
babasından dolayı da ölüm aylığı bağlanması talebi hakkındadır.
BAŞVURU TARİHİ : 09/04/2022
I. BAŞVURANIN İDDİA VE TALEPLERİ
1. Başvuran, eşinin 20/10/2016 tarihinde vefat etmesi üzerine tarafına dul aylığı bağlandığını, babasının 27/05/2008 tarihinde vefat etmesi nedeniyle tarafına yetim aylığı da bağlanması gerektiğini beyan ederek her iki aylığının bağlanarak mağduriyetinin giderilmesi için gereğinin yapılmasını talep etmiştir.
II. İDARENİN BAŞVURUYA İLİŞKİN AÇIKLAMALARI
2. Kurumumuzun 15/06/2022 tarihli ve S. sayılı bilgi-belge isteme yazısına cevaben Sosyal
Güvenlik Kurumu Başkanlığı (SGK) Emeklilik Hizmetleri Genel Müdürlüğü tarafından gönderilen
30/06/2022 tarihli ve sayılı yazıda özetle:
2.1 5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanununun 54’üncü maddesinde, birden fazla
dosyadan gelir, aylık veya gelir ve aylığa hak kazanılması durumunda, uzun vadeli sigorta kollarından hem eşten hem de ana ve/veya babadan ölüm aylığına hak kazananlara, tercihine göre eşinden ya da ana ve/veya babasından ölüm aylığı bağlanacağının hüküm altına alındığı, 2.2. Sosyal Sigorta İşlemleri Yönetmeliğinin Geçici 4’üncü maddesinde, 5510 sayılı Kanunun yürürlük tarihinden önce ölen sigortalıların hak sahiplerine gelir veya aylık bağlanmasında, sigortalıya ilişkin koşulların tespiti ile gelir veya aylığın hesaplanması ve paylaştırılmasında ölüm tarihindeki, hak sahiplerine ilişkin koşulların tespitinde ise hak sahibi olma niteliğinin kazanıldığı tarihteki kanun hükümlerinin uygulanacağının düzenlendiği,
2.3. Başvurucunun, T.C. Kimlik Numaralı eşi ‘in 20/10/2016 tarihinde vefatı üzerine tarafına 01/11/2016 tarihinden itibaren 4/1-(b) kapsamında ölüm aylığı bağlandığı ve aylıkların ödenmesine devam edildiği, 2.4. Başvuranın, 27/05/2008 tarihinde vefat eden babası T.C. Kimlik Numaralı dolayı 14/01/2018 tarihli dilekçe ile ölüm aylığı bağlanması talep ettiği ancak babadan dolayı ölüm aylığı bağlanması talebinin Sosyal Sigorta İşlemleri Yönetmeliğinin geçici 4 üncü maddesinde 5/12/2017 tarihinde yapılan değişiklikten sonra olması nedeniyle 5510 sayılı Kanunun 54 üncü maddesine göre değerlendirilerek tarafına tercih ettiği aylığın ödenmesi işlemlerinin yürürlükteki mevzuata uygun olduğu, hususları ifade edilmiştir.
III. İLGİLİ MEVZUAT
4. Türkiye Cumhuriyeti Anayasasının “Dilekçe, bilgi edinme ve kamu denetçisine başvurma hakkı” başlıklı 74 üncü maddesinde, “…Herkes, bilgi edinme ve kamu denetçisine başvurma hakkına sahiptir.
Türkiye Büyük Millet Meclisi Başkanlığına bağlı olarak kurulan Kamu Denetçiliği Kurumu idarenin işleyişiyle ilgili şikâyetleri inceler…” ,
5. 14/6/2012 tarihli ve 6328 sayılı Kamu Denetçiliği Kurumu Kanununun “Kurumun Görevi” başlıklı
5 inci maddesinin birinci fıkrasında; “Kurum, idarenin işleyişiyle ilgili şikayet üzerine, idarenin her türlü
eylem ve işlemleri ile tutum ve davranışlarını; insan haklarına dayalı adalet anlayışı içinde, hukuka ve hakkaniyete uygunluk yönlerinden incelemek, araştırmak ve idareye önerilerde bulunmakla görevlidir.”,
6. 5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanununun “Aylık ve gelirlerin birleşmesi” başlıklı 54’üncü maddesinde, “Bu Kanuna göre bağlanacak aylık ve gelirlerin birleşmesi durumunda; a)
Uzun vadeli sigorta kollarından; (…) 5) Hem eşinden, hem de ana ve/veya babasından ölüm aylığına hak kazananlara, tercihine göre eşinden ya da ana ve/veya babasından bağlanacak aylığı, (…) bağlanır…”, 7. 5510 sayılı Kanunun “Malûllük, yaşlılık ve ölüm sigortasına ilişkin bazı geçiş hükümleri” başlıklı
Geçici 1’inci maddesinin ikinci fıkrasında, “17/7/1964 tarihli ve 506 sayılı, 2/9/1971 tarihli ve 1479 sayılı, 17/10/1983 tarihli ve 2925 sayılı, bu Kanunla mülga 17/10/1983 tarihli ve 2926 sayılı kanunlara göre bağlanan veya hak kazanan; aylık, gelir ve diğer ödenekler ile 8/2/2006 tarihli ve 5454 sayılı Kanunun
1 inci maddesine göre ödenmekte olan ek ödemenin verilmesine devam edilir. Bu gelir ve aylıkların durum
değişikliği nedeniyle artırılması, azaltılması, kesilmesi veya yeniden bağlanmasında, bu Kanunla yürürlükten kaldırılan ilgili kanun hükümleri uygulanır.” , 8. Sosyal Sigorta İşlemleri Yönetmeliğinin Geçici 4’üncü maddesinin ikinci fıkrasında, “Kanunun yürürlük tarihinden önce ölen sigortalıların hak sahiplerine gelir veya aylık bağlanmasında, sigortalıya ilişkin koşulların tespiti ile gelir veya aylığın hesaplanması ve paylaştırılmasında ölüm tarihindeki, hak sahiplerine ilişkin koşulların tespitinde ise hak sahibi olma niteliğinin kazanıldığı tarihteki Kanun hükümleri uygulanır.” hükümlerine yer verilmiştir.
IV. KAMU DENETÇİSİ CELİLE ÖZLEM TUNÇAK’IN KAMU BAŞDENETÇİSİNE ÖNERİSİ
9. Başvuranın iddiaları, idarenin konu ile ilgili açıklamaları, ilgili mevzuat ve tüm dosya kapsamı birlikte değerlendirildiğinde başvuru konusuna ilişkin “Ret Karar Önerisi” Kamu Başdenetçisine sunulmuştur.
V. DEĞERLENDİRME VE GEREKÇE
A. Hukuka, Hakkaniyete ve İnsan Haklarına Uygunluk Yönünden Değerlendirme 10. Başvuran özetle, 20/10/2016 tarihinde vefat eden eşinden dolayı 4/1-(b) kapsamında almakta olduğu ölüm aylığının yanında 27/05/2008 tarihinde vefat eden babasından dolayı da tarafına ölüm (yetim) aylığı bağlanmasını talep etmektedir.
11. Sosyal Güvenlik Kurumunca gönderilen cevabi yazıda özetle; başvuranın her iki aylığın aynı anda bağlanması yönündeki talebinin yerine getirilemeyeceği, 5510 sayılı Kanunun 54 üncü maddesine göre başvurana tercih ettiği aylığın ödeneceği bildirilmiştir.
12. Bu çerçevede uyuşmazlığın; başvuranın babasından dolayı ölüm aylığı bağlanıp bağlanamayacağı noktasında düğümlendiği anlaşılmaktadır.
13. Başvuruya konu olayda başvuranın; babasının 01/06/1988 tarihinden itibaren 5510 sayılı Kanunun 4/1(a) bendi kapsamında yaşlılık aylığı almakta iken 27/05/2008 tarihinde, eşinin 01/03/2010 tarihinden itibaren 5510 sayılı Kanunun 4/1-(b) bendi kapsamında yaşlılık aylığı almakta iken 20/10/2016 tarihinde vefat ettiği tespit edilmiştir.
14. Kanunların zaman bakımından uygulanmasında, her kanunun yürürlüğe girdiği tarihten sonra meydana gelen olaylara uygulanması esastır. Bu doğrultuda, kanunun yürürlük tarihinden önceki olaylara uygulanması için özel bir kanun hükmünün varlığı gerekli olduğu gibi, yürürlükten kaldırılan kanunun ileriye etkili olarak uygulanmaya devam edilebilmesi için de yine özel bir kanun hükmünün varlığı zorunludur. Nitekim 5510 sayılı Kanun’un geçici 1’inci maddesinin ikinci fıkrası ile kanun koyucu, mezkûr
Kanun’un yürürlüğünden önceki sosyal güvenlik kanunları uygulanmak suretiyle hak sahiplerine bağlanılan veya hak kazanılan gelir veya aylıkların, durum değişikliği sebebine bağlı olarak kesilmesi veya yeniden bağlanmasında, Kanun’un yürürlük tarihinden önceki hükümlerin esas alınması gerektiğini benimsemiştir. Bu tür istisnai hükümler dışında, ölüm sigortasından aylık tahsislerinde genel kural olarak hakkı doğuran olay tarihinde yürürlükte olan mevzuatın uygulanması gerekmektedir. Bu noktada evli kız çocukları, ölüm aylığı bağlanmasında baba yönünden hak sahipliği sıfatını, eşini kaybetmekle kazanmakta, başka bir anlatımla eş hayatta iken baba yönünden hak sahipliği sıfatı söz konusu olmamaktadır. Belirtmek gerekir ki kız çocuğuna baba üzerinden ölüm aylığı bağlanabilmesi için yalnızca ölümün gerçekleşmesi veya evli olunmaması yeterli değildir. Aylık tahsisi için her iki olgunun bir arada varlığı gerekmektedir. Bu yönüyle evli kız çocuğu kimi zaman boşanmayla, bazen de ölümle hak sahibi sıfatını kazanmaktadır. Diğer bir deyişle sigortalı baba yaşamını yitirmesine karşın kız çocuğu evli ise hak sahibi olamamakta, evli olmayan kız çocukları ise sigortalı baba hayatta olduğu sürece bu sıfatla anılmamakta ve her iki durumda da aylığa hak kazanılamamaktadır. Şu durumda, evli kız çocuğu bazen boşanmayla, kimi zaman da ölümle ve hangisi daha sonra ise o tarihte ölüm aylığı açısından hak sahibi olmaktadır.
15. Bu itibarla her ne kadar başvuranın babası 2008 yılında vefat etmiş ise de başvuran babasının sigorta dosyası üzerinden hak sahibi sıfatını 2016 yılında eşinin vefatıyla kazandığı ve 5510 sayılı Kanun’un 54’üncü maddesinin 01/10/2008 tarihinde yürürlüğe girdiği gözetildiğinde uyuşmazlığın anılan hüküm uygulanmak suretiyle çözüme kavuşturulması gerektiği anlaşılmaktadır.
16. 5510 sayılı Sosyal Güvenlik ve Genel Sağlık Sigortası Kanunun Aylık ve Gelirlerin Birleştirilmesi başlıklı 54 üncü maddesi “Bu Kanuna göre bağlanacak aylık ve gelirlerin birleşmesi durumunda; Hem eşinden, hem de ana ve/veya babasından ölüm aylığına hak kazananlara, tercihine göre eşinden ya da ana ve/veya babasından bağlanacak aylığı bağlanır” hükmüne amirdir.
17. Bununla birlikte Sosyal Sigorta İşlemleri Yönetmeliğinin Aylık ve gelirlerin birleşmesi başlıklı geçici
31 inci maddesinde, iştirakçiliği 5510 sayılı Kanunun yürürlük tarihinden önce başlayan, Kanunun 4 üncü
maddesinin birinci fıkrasının (c) bendi kapsamındaki sigortalılar hariç olmak üzere, sigortalı veya hak sahiplerinin Kanunun yürürlük tarihinden önce; bir dosyadan gelir veya aylık almakta iken Kanunun yürürlük tarihinden sonra yeni bir dosyadan gelir veya aylığa hak kazanması halinde; eski ve yeni sigortalılık halinin aynı olması durumunda Kanunun 54 üncü maddesi, farklı olması durumunda ise
Kanunun yürürlük tarihinden önceki kanunların mülga hükümleri uygulanacağı düzenlenmiştir.
18. Yukarıda yer verilen mevzuat hükümlerine göre yapılacak değerlendirmeler sonucunda, bir kişide ikiden fazla gelir veya aylık birleştiği takdirde, aylık bağlanmasına hak kazandıran olayın gerçekleştiği tarihin bu aylık ve gelirlerin hangisi ve/veya hangilerinin bağlanacağının tespitinde belirleyici olduğu görülmektedir.
19. Şüphesiz ki sosyal güvenlik hakkının kullanımı yasa ile sınırlanmış ve belirli koşulların varlığına bağlanmıştır. Sigortalının ölümü ile birlikte sosyal güvenlik hakları koruma altına alınan hak sahiplerinin de ölüm sigortasından yararlanabilmeleri için kanun koyucu tarafından belirli koşullar getirilmiştir. Burada önemli olan sürdürülebilir bir sosyal güvenlik sistemi için getirilen sınırlamaların sosyal güvenlik hakkından yararlanmayı engellememesi hukuk devleti sınırları dâhilinde yasayla getirilen öngörülebilir olmasıdır.
20. Nitekim başvuru konusuna benzer bir yargılamada Yargıtay Hukuk Genel Kurulu tarafından verilen 19/04/2017 tarih ve E. 2015/194, K. 2017/800 sayılı Kararda “Bilindiği üzere, sosyal güvenlik hakkı temel insan haklarından olup, uluslararası hukuk normları ile Anayasada güvence altına alınmıştır. Bireyleri toplum içinde iktisadi bakımdan desteklemeyi, muhtaçlığa düşmesini önlemeyi, sosyo – ekonomik ve fizyolojik risklerin sonuçlarına karşı korumayı hedef alan bir haktır. (K. Arıcı, Türk Sosyal Güvenlik
Hukuku, Ankara 2015, s.95).
Ölüm ise gerçekleşmesi mutlak, ancak ne zaman gerçekleşeceği bilinmeyen tipik bir sosyal güvenlik riskidir. (K. Arıcı, Türk Sosyal Güvenlik Hukuku, Ankara 2015, s.386). Bu risk hak sahibi konumunda olan dul eş ve yetim çocuk yönünden etkili olacaktır. Sigortalının ölümü ile birlikte sağ kalan hak sahibi aile bireyleri gelir kaybına uğrayacak bu nedenle sosyal güvenlik yönünden bir korumaya gereksinim duyacaklardır. İşte bu noktada ölüm sigortası ile risk altında olan hak sahiplerinin sosyal güvenlik hakları koruma altına alınmıştır.
Ancak Sosyal güvenlik hakkının kullanımı yasa ile sınırlanmış ve belirli koşulların varlığına bağlanmıştır.
Sigortalının ölümü ile birlikte sosyal güvenlik hakları koruma altına alınan hak sahiplerinin de ölüm sigortasından yararlanabilmeleri için kanun koyucu tarafından belirli sınırlamalar getirilmiştir. İşte 5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunun 54. maddesi de bu sınırlamalardan biridir.” denilerek, davacı hak sahibinin ölüm tarihi 5510 sayılı Kanunun yürürülük tarihi olan 2008 tarihinden önce olan 506 sayılı Kanun kapsamında sigortalı olan babasının sigortalı dosyası üzerinden de ölüm aylığı bağlanması talebi “ davacının eşinin vefatının 01.10.2008 tarihinden sonra olması nedeniyle ölüm aylığına hak kazanma tarihi açısından 5510 sayılı Kanun’un 54. maddesi kapsamında değerlendirme yapılması
gerekmektedir. 5510 sayılı Kanun’un 54. maddesinde hem eşinden, hem de ana ve/veya babasından ölüm gelirine hak kazananlara, tercihine göre eşinden ya da ana ve/veya babasından gelir bağlanacağı açıkça düzenlenmiş olmakla davacıya hem eşinden hem babasından aynı anda ölüm aylığı bağlanması mümkün değildir.” gerekçesiyle reddedilmiştir.
21. Sonuç olarak hak sahibi sıfatının 5510 sayılı Kanunun yürürlük tarihinden sonra kazanılması durumunda yasanın amir hükmüne göre herhangi bir hak sahibinin hem eşinden hem de ana ve/veya babasından ölüm aylığına hak kazanması halinde, kendisine her iki dosya üzerinden aylık bağlanmaması, tercihine göre eşinden ya da ana ve/veya babasından aylık bağlanması öngörülmektedir. Somut olay incelendiğinde başvuranın hem babasından hem de eşinden dolayı ölüm aylığına hak kazandığı, dolayısıyla 54’üncü maddede düzenlenen aylıkların birleşmesi halinin söz konusu olduğu, eşinden dolayı tarafına ölüm aylığı bağlandığı, bu aylıkla birlikte babası üzerinden de aylık bağlanmasının mümkün olmadığı görülmekte bu gerekçeyle başvurana her iki dosya üzerinden aylık bağlanması talebiyle yaptığı başvurunun idarece reddedilmesi işleminde herhangi bir hukuka aykırılık bulunmadığı sonucuna varılmaktadır.
B. İyi Yönetim İlkeleri Yönünden Değerlendirme 22. 28/03/2013 tarihli ve 28601 mükerrer sayılı Resmi Gazetede yayımlanan Kamu Denetçiliği Kurumu
Kanununun Uygulanmasına İlişkin Usul ve Esaslar Hakkında Yönetmeliğin “İyi yönetim ilkeleri” başlıklı
6 ncı maddesinde yer verilmiş olup; İdarelerin Kurumumuz tarafından istenen bilgi ve belgeleri süresinde
gönderdiği ve “makul sürede karar verme” ve “kararın geciktirilmeksizin bildirilmesi” ilkelerine uygun davrandığı, yine idare tarafından şikâyetçiye makul sürede cevapların verildiği ancak şikâyetçiye verilen cevaplarda işleme karşı hangi sürede hangi mercilere başvurulabileceğinin gösterilmemiş olması sebebiyle “karara karşı başvuru yollarının ve süresinin gösterilmesi” ilkesine uygun davranmadığı görülmüş olup, idarenin bahse konu ilkelere de uygun davranması önerilmektedir
VI. HAK ARAMA ÖZGÜRLÜĞÜNE İLİŞKİN YASAL MEVZUAT
23. 6328 sayılı Kanunun 21 inci maddesinin birinci fıkrası uyarınca, bu Ret Kararının başvurana tebliğ tarihinden itibaren ilgili idarenin işlemine karşı (varsa) dava açma süresinden kalan süre işlemeye devam edecek olup, Sakarya İş Mahkemelerinde yargı yolu açıktır.
VII. KARAR
Açıklanan gerekçelerle BAŞVURUNUN REDDİNE; BAŞVURANA ve SOSYAL GÜVENLİK KURUMUNA tebliğine; Türkiye Cumhuriyeti Kamu Başdenetçisince karar verildi.
Şeref MALKOÇ
Kamu Başdenetçisi