Babasından ve eşinden dolayı ölüm aylığı talebi ile cenaze yardımı talebinin zamanaşımı gerekçesiyle (KDK)

  • Kamu Kurumları ve Şirketleri | Mevzuat ve Hukuk

ÖZET: Başvuran, babası ve eşinin vefatından kaynaklanan haklarıyla ilgili taleplerini Sosyal Güvenlik Kurumu’na iletmiştir. Başvuruda, eşinden aldığı ölüm aylığının değiştirilerek babasından alınması gereken aylığın hesaplanmasını istemiştir. Eşinin 1999 yılında vefat ettiğini belirten başvuran, bu tarihten itibaren 110 ay geçtiğini ve birikmiş aylıklarının faiziyle ödenmesini talep etmiştir. Ayrıca, cenaze yardımı talebinin zamanaşımı nedeniyle reddedildiğini ve prim iadesi için de başvuruda bulunduğunu ifade etmiştir.

Sosyal Güvenlik Kurumu, başvuranın cenaze yardımı talebinin zaman aşımına uğradığını, dolayısıyla ödenemeyeceğini belirtmiştir. Ayrıca, başvuranın babasından dolayı ölüm aylığı talebinin de yasal düzenlemelere uygun olarak değerlendirildiği ve bu talebin reddedildiği ifade edilmiştir. Başvuranın 1953-1956 yılları arasındaki prim ödemeleriyle ilgili yaptığı toptan ödeme talebi de, ilgili mevzuat gereği 0,00 TL olarak hesaplanmıştır.

Sonuç olarak, Kamu Denetçiliği Kurumu, başvuranın taleplerinin hukuka uygun olduğunu belirterek, başvurunun reddedilmesi yönünde karar vermiştir. Başvuranın, Sosyal Güvenlik Kurumu’nun işlemlerine karşı yargı yoluna başvurma hakkı bulunmaktadır.

T.C. TÜRKİYE BÜYÜK MİLLET MECLİSİ KAMU DENETÇİLİĞİ KURUMU

(OMBUDSMANLIK)

SAYI : 2022/7389-S.22.11335

BAŞVURU NO : 2021/21359

KARAR TARİHİ : 08/06/2022

RET KARARI

BAŞVURUYA KONU İDARE : SOSYAL GÜVENLİK KURUMU BAŞKANLIĞI

BAŞVURUNUN KONUSU : Babasının ve eşinin ölümünden doğan haklarına ilişkin talepleri hakkındadır.

BAŞVURU TARİHİ : 16/12/2021

I. BAŞVURANIN İDDİA VE TALEPLERİ

1. Kurumumuza tarihinde yapılan başvuruda; başvuran eşinden dolayı aldığı ölüm aylığını değiştirmek suretiyle babasından dolayı ölüm aylığı almaya başladığını, eşinin 1999 yılında vefat ettiğini,

5510 sayılı Yasanın ise 01/10/2008 tarihinde yürürlüğe girdiğini, eşinin vefatından Kanunun yürürlüğe

girdiği tarihe kadar 110 ay geçtiğini, babasından dolayı alması gereken ölüm aylıklarının 2020 yılı aylığı ile mukayese edilerek birikmiş aylıklarının faiziyle ödenmesini talep ettiğini ancak idare tarafından cevap verilmediğini, yine vefat eden babasından ve eşinden dolayı cenaze yardımı talep ettiğini ancak talebinin zamanaşımı gerekçesiyle reddedildiğini, yine 676 prim ödeme gününün olduğunu sigortalılığını iptal ettirmek suretiyle prim ödemelerinin iadesini talep ettiğini ancak tarafına ödeme yapılmadığını, 85 yaşında olduğunu asgari ücretin altında aylık aldığını ifade ederek söz konusu hususlarda yaşadığı mağduriyetlerin giderilmesini talep etmektedir.

II. İDARENİN BAŞVURUYA İLİŞKİN AÇIKLAMALARI

2. Kurumumuzun 20/01/2022 tarihli ve sayılı bilgi-belge isteme yazısına cevaben Sosyal

Güvenlik Kurumu Emeklilik Hizmetleri Genel Müdürlüğü tarafından gönderilen 23.02.2022 tarihli

ve sayılı yazıda:

2.1. 5510 sayılı Kanunun 97 inci maddesinin üçüncü fıkrası “Kısa vadeli sigorta kollarından ve ölüm sigortasından kazanılan diğer haklar, hakkın doğduğu tarihten itibaren beş yıl içinde istenmezse düşer.” hükmünü amir olduğu, Buna göre, gönderme kararımız ekinde alınan 18.08.2021 tarihli dilekçesi ile tahsis numaralı dosyadan cenaze ödeneği ödenmesini talep eden ’in babasının ölüm tarihi ile talep tarihi arasında beş yıllık hak düşürücü süre geçtiğinden tarafına cenaze ödeneği ödenmesinin mümkün olmadığı, Diğer taraftan, adı geçenin tahsis numaralı dosyadan 2.8.1999 tarihli dilekçesiyle cenaze ödeneği ödenmesini talep ettiği anlaşılmış olup, aynı gün eşinden dolayı cenaze ödeneğinin tarafına ödendiği, 2.2. Diğer yandan, 5510 sayılı Kanunun 31 inci maddesine göre yaşlılık toptan ödemesi, Kanunun 4/1-(a), 4/1-(b) ve bu Kanuna göre ilk defa 4/1-(c) bentleri kapsamında sigortalı olanlardan, – Çalıştığı işten ayrılan, işyerini kapatan veya devreden, – Kanunun 28 inci maddesinin ikinci fıkrasının (a) bendinde belirtilen yaş şartını (kadınlar için 58, erkekler için 60 yaş) doldurduğu halde malullük ve yaşlılık aylığı bağlanmasına hak kazanamayan, sigortalılara yapılmaktadır. Yaşlılık toptan ödemesinin tutarı; Sigortalı, 4/1-(a) ve 4/1-(c) kapsamında ise kendi adına bildirilen, 4/1-(b) kapsamında ise kendisinin ödediği, malullük, yaşlılık ve ölüm sigortaları primlerinin (% 20) her yıla ait tutarının; – Toptan ödemeye esas hizmet sürelerinin Kanunun yürürlük tarihinden önce olması halinde, Kanunun geçici 5 inci maddesi gereğince, bu Kanunla bazı maddeleri yürürlükten kaldırılan ilgili kanun hükümlerine göre bu Kanunun yürürlük tarihi itibarıyla hesaplanarak, bu Kanunun yürürlüğe girdiği tarih ile toptan ödemenin yapılmasına ilişkin yazılı istek tarihine kadar geçen yıllar için her yılın güncelleme katsayısı ile güncellenerek bulunan tutarı, – Kanunun yürürlüğe girdiği tarihten sonraki süreler için primin ait olduğu yıldan itibaren yazılı istek tarihine kadar geçen yıllar için, her yılın gerçekleşen güncelleme katsayısı ile güncellenerek tespit edilen tutarı, toptan ödeme şeklinde verildiği, 2.3. 02.07.2021 tarihli dilekçe ile yaşlılık toptan ödemesi talebinde bulunan ’in 1953-1956 süresi hizmetlerine ilişkin malullük, yaşlılık ve ölüm sigortası (% 20) primlerinin (617,80 TL) 2008/Ekim ayından toptan ödeme talep tarihi olan 02.07.2021 tarihine kadar arada geçen yılların (2009-2020)

güncelleme katsayısı ile güncellenmesi sonucunda toptan ödeme tutarının 5083 sayılı Türkiye

Cumhuriyetinin Para Birimi Hakkında Kanun gereği 0,00 TL olarak hesaplandığı, 2.4. Adı geçene, eşi ‘in 12.07.1999 tarihinde vefatı üzerine 15.07.1999 tarihinden itibaren 4/1(a) kapsamında ölüm aylığı bağlandığı, 2.5. 5510 sayılı Kanunun 54 üncü maddesinin birinci fıkrasının birinci fıkrasının (a/7) numaralı bendinde bu Kanuna göre bağlanacak aylık ve gelirlerin birleşmesi durumunda; uzun vadeli sigorta kollarından hem eşinden, hem de ana ve/veya babasından ölüm aylığına hak kazananlara, tercihine göre eşinden ya da ana ve/veya babasından bağlanacak aylığın bağlanacağının düzenlendiği,

2.6. Diğer taraftan, Sosyal Sigorta İşlemleri Yönetmeliğinin;

5.12.2017 tarihli değişik geçici 4 üncü maddesinin ikinci fıkrası “Kanunun yürürlük tarihinden önce ölen

sigortalıların hak sahiplerine gelir veya aylık bağlanmasında, sigortalıya ilişkin koşulların tespiti ile gelir veya aylığın hesaplanması ve paylaştırılmasında ölüm tarihindeki, hak sahiplerine ilişkin koşulların tespitinde ise hak sahibi olma niteliğinin kazanıldığı tarihteki Kanun hükümleri uygulanır.”, Geçici 31 inci maddesi “İştirakçiliği Kanunun yürürlük tarihinden önce başlayan, Kanunun 4 üncü maddesinin birinci fıkrasının (c) bendi kapsamındaki sigortalılar hariç olmak üzere, sigortalı veya hak sahiplerinin

Kanunun yürürlük tarihinden önce; a) Bir dosyadan gelir veya aylık almakta iken Kanunun yürürlük tarihinden sonra yeni bir dosyadan gelir veya aylığa hak kazanması halinde; eski ve yeni sigortalılık halinin aynı olması durumunda Kanunun 54 üncü maddesi, farklı olması durumunda ise Kanunun yürürlük tarihinden önceki kanunların mülga hükümleri uygulanır.” hükmünü amir olduğu, 2.7. Öte yandan, 06.11.2018 tarihli ve 2018/38 sayılı Genelgenin Dördüncü Kısım/Üçüncü Bölümde yer alan “3. Sosyal Sigorta İşlemleri Yönetmelik Değişikliği Gereğince Birden Fazla Gelir/Aylığa Hak

Kazananlar” alt başlığında; – Kanunun yürürlük tarihinden sonra vefat eden eşinden dolayı ölüm aylığı almakta iken ölüm tarihi

Kanunun yürürlük tarihinden önce veya sonra olan babasından/annesinden dolayı farklı ya da aynı statü kapsamında 05.12.2017 tarihinden sonra ölüm aylığı bağlanması talebinde bulunanlara Kanunun 54 üncü maddesine göre değerlendirme yapılarak tercih ettiği aylığın ödeneceği, ancak hak sahibinin talebinin

05.12.2017 tarihinden önce olması halinde ölüm tarihinde yürürlükte bulunan mevzuata göre

değerlendirme yapılacağı ve 54 üncü madde hükümlerinin uygulanmayacağı, -Tercih hakkı verilen ölüm gelir ve aylıklarında hak sahiplerinin mutlaka tercihlerinin alınacağı, eşten ölüm gelir/aylığı alırken, ilk defa ana/babadan ölüm gelir/aylığı talebinde bulunan hak sahiplerine eş ve ana/baba dosyalarındaki aylık miktarları hakkında bilgilendirme yapılmak suretiyle yeniden tercihlerinin isteneceği ve tercih edilen dosyanın ilk defa gelir/aylık ödenecek dosya olması halinde, gelir/aylık başlangıç tarihinin belirlenmesinin genel koşullara göre yapılacağı, diğer bir ifadeyle, ölüm gelir/aylığının başlangıç tarihinin hak sahibi olma koşullarının yerine geldiği tarihi takip eden ay başı olacağı, tercihlerine göre ölüm gelir/aylığı ödenmekte iken tercihlerini değiştirenlerin yeni dosyadan ödemelerinin, tercihlerine ilişkin talep tarihini takip eden ay başından; eski dosyadan gelir/aylığın kesilmesi işleminin ise, tercihlerine ilişkin talep tarihini takip eden ödeme döneminden itibaren yapılacağı, gerek ilk gerekse sonraki tercihlerde dosyalardaki diğer hak sahiplerinin durum değişiklik tarihlerinin dikkate alınmayacağının talimatlandırıldığı, 2.8. Adı geçenin, 11.8.2020 tarihli dilekçesiyle 29.05.1971 tarihinde vefat eden babası dan dolayı ölüm aylığı bağlanması talebinde bulunduğu ancak, babasından dolayı 5.12.2017 tarihinden sonra ölüm aylığı bağlanması talebinin 5510 sayılı Kanunun 54 üncü maddesine göre değerlendirilerek, tarafına tercih ettiği aylığın ödenmesine dair 1.10.2020 tarihli ve sayılı yazı ile bilgi verildiği,

2.9. 18.12.2020 tarihli dilekçesi ile tahsis numaralı dosyadan almış olduğu dul aylığından feragat ederek babası ‘dan dolayı tarafına tahsis numaralı dosyadan ölüm aylığı bağlanmasını talep ettiği, 2.10. Talebi sonucunda tahsis numaralı bağlanan ölüm aylığının 18.8.2020 tarihinde kesilerek tarafına yersiz ödenen aylıkların 5510 sayılı Kanunun 96 ncı maddesinin birinci fıkrasının (b) bendi kapsamında borç kaydedildiği, tahsis numaralı dosyadan ise 15.8.2020 tarihinden itibaren ölüm aylığı bağlandığı, 11.785,80 TL birikmiş aylık hesaplandığı, ancak hesaplanan borç tutarı birikmiş aylığından mahsup edilerek kalan 435,33 TL’nin tarafına ödenmek üzere Ziraat Bankasına gönderildiği, bildirmiştir.

III. İLGİLİ MEVZUAT

3. 18/10/1982 tarihli ve 2709 sayılı Türkiye Cumhuriyeti Anayasası’nın “Dilekçe, bilgi edinme ve kamu denetçisine başvurma hakkı” başlıklı 74 üncü maddesinde; “…Herkes, bilgi edinme ve kamu denetçisine başvurma hakkına sahiptir. Türkiye Büyük Millet Meclisi Başkanlığına bağlı olarak kurulan

Kamu Denetçiliği Kurumu idarenin işleyişiyle ilgili şikayetleri inceler…” hükmü yer almaktadır.

4. 6328 sayılı Kamu Denetçiliği Kurumu Kanunu’nun “Kurumun görevi” başlıklı 5 inci maddesinin birinci fıkrasında; “Kurum, idarenin işleyişi ile ilgili şikâyet üzerine, idarenin her türlü eylem ve işlemleri ile tutum ve davranışlarını; insan haklarına dayalı adalet anlayışı içinde, hukuka ve hakkaniyete uygunluk yönlerinden incelemek, araştırmak ve idareye önerilerde bulunmakla görevlidir.” denmektedir.

5. 5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu’nun; 5.1. “Yaşlılık toptan ödemesi ve ihya” başlıklı 31. maddesi; “4 üncü maddenin birinci fıkrasının; (a) ve (b) bentleri kapsamındaki sigortalılar ile bu Kanuna göre ilk defa (c) bendi kapsamında sigortalı olanlardan, herhangi bir nedenle çalıştığı işten ayrılan veya işyerini kapatan ve yaşlılık aylığı bağlanması için gerekli yaş şartını doldurduğu halde malullük ve yaşlılık aylığı bağlanmasına hak kazanamayan sigortalıya, 4 üncü maddenin birinci fıkrasının (a) ve (c) bentleri kapsamında ise kendi adına bildirilen, (b)

bendi kapsamında ise ödediği malullük, yaşlılık ve ölüm sigortaları primlerinin her yıla ait tutarı, primin ait olduğu yıldan itibaren yazılı istek tarihine kadar geçen yıllar için, her yılın gerçekleşen güncelleme katsayısı ile güncellenerek toptan ödeme şeklinde verilir.” 5.2. “Aylık ve gelirlerin birleşmesi” başlıklı 54. maddesinin birinci fıkrasının (a) bendinin beş numaralı alt bendinde; “Bu Kanuna göre bağlanacak aylık ve gelirlerin birleşmesi durumunda; a) Uzun vadeli sigorta kollarından; …

Hem eşinden, hem de ana ve/veya babasından ölüm aylığına hak kazananlara, tercihine göre eşinden ya da ana ve/veya babasından bağlanacak aylığı,

… bağlanır.” 5.3. “Zamanaşımı, hakkın düşmesi ve avans” başlıklı 97. maddesinin birinci fıkrasında; “Bu Kanunda aksine hüküm bulunmayan hallerde, iş kazası, meslek hastalığı, vazife malullüğü ve ölüm hallerinde bağlanması gereken gelir ve aylıkların, hakkın kazanıldığı tarihten itibaren beş yıl içinde istenmeyen kısmı zamanaşımına uğrar.” 5.4. “Malullük, yaşlılık ve ölüm sigortasına ilişkin bazı geçiş hükümleri” başlıklı geçici 1.

maddesinin ikinci fıkrasında; “17/7/1964 tarihli ve 506 sayılı, 2/9/1971 tarihli ve 1479 sayılı, 17/10/1983 tarihli ve 2925 sayılı, bu

Kanunla mülga 17/10/1983 tarihli ve 2926 sayılı kanunlara göre bağlanan veya hak kazanan; aylık, gelir ve diğer ödenekler ile 8/2/2006 tarihli ve 5454 sayılı Kanunun 1 inci maddesine göre ödenmekte olan ek ödemenin verilmesine devam edilir. Bu gelir ve aylıkların durum değişikliği nedeniyle artırılması, azaltılması, kesilmesi veya yeniden bağlanmasında, bu Kanunla yürürlükten kaldırılan ilgili kanun hükümleri uygulanır.” 5.5. “Toptan ödeme ve ihya geçiş hükümleri” başlıklı Geçici 5 inci maddesinde; “Bu Kanunun 4 üncü maddesinin birinci fıkrasının (a) ve (b) bentleri kapsamındaki sigortalılar için bu Kanuna göre yapılacak toptan ödemelerin, bu Kanunun yürürlüğe girdiği tarihten önceki hizmet sürelerine ait bölümü, bu Kanunla bazı maddeleri yürürlükten kaldırılan ilgili kanun hükümlerine göre bu Kanunun yürürlük tarihi itibarıyla hesaplanarak, bu Kanunun yürürlüğe girdiği tarih ile toptan ödemenin yapılmasına ilişkin yazılı istek tarihine kadar geçen yıllar için her yılın güncelleme katsayısı ile çarpılarak bulunan tutar, bu Kanunun yürürlüğe girdiği tarihten sonraki süreler için bu Kanuna göre hesaplanan toptan ödeme tutarına ilave edilerek ödenir.” 6. 31/01/2004 tarihli ve 25363 sayılı Resmi Gazetede yayımlanan 5083 sayılı Türkiye Cumhuriyeti

Devletinin Para Birimi Hakkında Kanunun “Türk Lirası ile Yeni Türk Lirası arasında değişim oranı ve Yeni Kuruşa tamamlama” başlıklı 2 nci maddesinde; “Türk Lirası değerler Yeni Türk Lirasına dönüştürülürken, bir milyon Türk Lirası (1.000.000 TL) eşittir bir Yeni Türk Lirası (l YTL) değişim oranının esas alınır.” 7. Sosyal Sigorta İşlemleri Yönetmeliğinin; 7.1. “Eski gelir ve aylıklarda durum değişiklikleri ve alt sınır aylığı” başlıklı Geçici 4’üncü maddesinin 2 nci fıkrasında, “Kanunun yürürlük tarihinden önce ölen sigortalıların hak sahiplerine gelir veya aylık bağlanmasında, sigortalıya ilişkin koşulların tespiti ile gelir veya aylığın hesaplanması ve paylaştırılmasında ölüm tarihindeki, hak sahiplerine ilişkin koşulların tespitinde ise hak sahibi olma niteliğinin kazanıldığı tarihteki Kanun hükümleri uygulanır.” 7.2. “Aylık ve gelirlerin birleşmesi” başlıklı Geçici 31 inci maddesinin 1 inci fıkrasında, “1)

İştirakçiliği Kanunun yürürlük tarihinden önce başlayan, Kanunun 4 üncü maddesinin birinci fıkrasının (c) bendi kapsamındaki sigortalılar hariç olmak üzere, sigortalı veya hak sahiplerinin Kanunun yürürlük tarihinden önce;

a) Bir dosyadan gelir veya aylık almakta iken Kanunun yürürlük tarihinden sonra yeni bir dosyadan gelir veya aylığa hak kazanması halinde; eski ve yeni sigortalılık halinin aynı olması durumunda

Kanunun 54 üncü maddesi, farklı olması durumunda ise Kanunun yürürlük tarihinden önceki kanunların mülga hükümleri uygulanır.” 8. 2018/38 sayılı Genelgenin Dördüncü Kısım/Üçüncü Bölümünde 8.1. Sosyal Sigorta İşlemleri Yönetmelik Değişikliği Gereğince Birden Fazla Gelir/Aylığa Hak

Kazananlar” başlığında, “Kanunun yürürlük tarihi olan 2008/Ekim ay başından önce aylık bağlanmış olan hak sahibinin, Kanunun yürürlük tarihinden sonra başka bir dosyadan aylık bağlanmasına hak kazanması durumunda; statülerin aynı olması halinde Kanunun 54 üncü maddesi gereği tercih hakkı kullandırılacak…” 8.2. Aynı Genelgenin “7. Birden Fazla Dosyadan Ölüm Gelir/Aylığına Hak Kazananlardan Tercih

Hakkı Verilenler” başlığında ise; “Eşten ölüm gelir/aylığı alırken, ilk defa ana/babadan ölüm gelir/aylığı talebinde bulunan hak sahiplerine eş ve ana/baba dosyalarındaki aylık miktarları hakkında bilgilendirme yapılmak suretiyle yeniden tercihleri istenecek ve tercih edilen dosyanın ilk defa gelir/aylık ödenecek dosya olması halinde, gelir/aylık başlangıç tarihinin belirlenmesi genel koşullara göre yapılacaktır. Diğer bir ifadeyle, ölüm gelir/aylığının başlangıç tarihi hak sahibi olma koşullarının yerine geldiği tarihi takip eden ay başı olacaktır.

Tercihlerine göre ölüm gelir/aylığı ödenmekte iken tercihlerini değiştirenlerin yeni dosyadan ödemeleri, tercihlerine ilişkin talep tarihini takip eden ay başından; eski dosyadan gelir/aylığın kesilmesi işlemi ise, tercihlerine ilişkin talep tarihini takip eden ödeme döneminden itibaren yapılacaktır. Gerek ilk gerekse sonraki tercihlerde dosyalardaki diğer hak sahiplerinin durum değişiklik tarihleri dikkate alınmayacaktır.” düzenlemelerine yer verilmiştir.

IV. KAMU DENETÇİSİ CELİLE ÖZLEM TUNÇAK’IN KAMU BAŞDENETÇİSİ’NE ÖNERİSİ

9. Başvuranın iddiaları, idarenin konu ile ilgili açıklamaları, ilgili mevzuat ve tüm dosya kapsamı birlikte değerlendirildiğinde; Sosyal Güvenlik Kurumu tarafından yürütülen işlemlerde hukuka ve hakkaniyete aykırılık tespit edilemediğinden, başvurunun reddi yönünde hazırlanan “Ret Kararı Önerisi” Kamu

Başdenetçisi’ne sunulmuştur.

V. DEĞERLENDİRME VE GEREKÇE

A. Hukuka, Hakkaniyete ve İnsan Haklarına Uygunluk Yönünden Değerlendirme 10. Başvuranın; eşi ’in 12/07/1999 tarihinde, babası ’nın ise 29/05/1971 tarihinde vefat ettiği ve başvurana eşinin vefatı üzerine 15/07/1999 tarihinden itibaren 4/1-a kapsamında ölüm aylığı bağlandığı tespit edilmiştir. Başvuranın Kurumumuza yaptığı başvurusunda üç farklı talebi olduğu görülmektedir. Söz konusu taleplerin ilki, hem babasından hem de eşinden dolayı cenaze ödeneği hakkında, ikincisi babasından bağlanacak aylık eşinden bağlanan aylıktan fazla olduğundan eşinin ölüm tarihi(12/07/1999) itibariyle, babasından tercih ettiği aylığın geriye dönük olarak hesaplanıp kalan

bakiyenin tarafına ödenmesi hakkında, üçüncü talebinin ise; 1953 ile 1956 yılları arasındaki çalışma sürelerine yönelik primlerin toptan ödeme şeklinde iadesi hakkında olduğu görülmektedir.

10.1. Hem babasından hem de eşinden cenaze ödeneği talebine yönelik; SGK tarafından, eşinden dolayı 02/08/1999 tarihli dilekçesiyle cenaze ödeneği talebi üzerine başvurana aynı gün ödeme yapıldığı, babasından dolayı ödenek talebine yönelik ise 21/09/2021 tarihli ve 2021/13888 Başvuru Numaralı

Gönderme Kararımız ekinde yer alan 18/08/2021 tarihli dilekçesi esas alınarak yapılan değerlendirme sonucu zaman aşımı hükümlerinin uygulanarak talebin reddedildiği, 10.2. 12/07/1999 tarihinde eşinin vefatından sonra bağlanan ölüm aylığının bu tarih itibariyle babasından dolayı ölüm aylığına çevrilmesi talebine yönelik; SGK tarafından 2018/38 sayılı Genelgenin Dördüncü

Kısım/Üçüncü Bölümünde yer alan “3. Sosyal Sigorta İşlemleri Yönetmelik Değişikliği Gereğince Birden

Fazla Gelir/Aylığa Hak Kazananlar” alt başlığında yer alan hüküm gereği tercih tarihi esas alınarak, başvuranın 11/08/2020 tarihli dilekçesine göre işlem yapıldığı ve eşinden dolayı aldığı aylığın tercih tarihi itibariyle iptal edildiği, bu aylıkların yersiz ödeme kapsamına alındığı ve babasından dolayı bağlanan aylık ile değiştirildiği ve eşinden dolayı hesaplanan borç tutarının babasından dolayı birikmiş aylığından mahsup edilerek kalan 435,33 TL’nin başvurana ödenmek üzere Ziraat Bankasına gönderildiği, açıklanan gerekçelerle SGK tarafından babasından dolayı aylık talebinin eşinin ölüm tarihinden itibaren bağlanması talebinin reddedildiği, 10.3. Toptan ödemeye ilişkin yapılan hesaplamaya yönelik itirazına ise SGK tarafından 5083 sayılı Türkiye

Cumhuriyetinin Para Birimi Hakkında Kanun gerekçe gösterilerek 0,00 TL’lik ödeme yapıldığı ifade edilerek talebin reddedildiği, anlaşılmaktadır.

11. Öncelikle başvuranın hem babasından hem de eşinden dolayı cenaze ödeneği talebine yönelik değerlendirme yapılacak, akabinde diğer uyuşmazlık konuları tek tek ele alınacaktır.

11.1. SGK tarafından Kurumumuza iletilen belgelerin incelenmesi sonucu başvurana Malatya Sigorta

Müdürlüğü tarafından 02/08/1999 tarihli ve fiş numarası ile eşi ’in ölümü üzerine

“cenaze gideri” konulu ödeme yapıldığı tespit edilmiş, SGK tarafından mükerrer ödeme yapılamayacağından, eşinden dolayı cenaze ödeneği talebinin reddi yönünde yapılan işlemde hukuka aykırılık olmadığı, 11.2. 29/05/1971 tarihinde vefat eden babasından dolayı ise cenaze ödeneği talebine yönelik yapılan değerlendirmede; 5510 sayılı Kanunun 97 nci maddesinde ise iş kazası, meslek hastalığı, vazife malullüğü ve ölüm hallerinde bağlanması gereken gelir ve aylıkların, hakkın kazanıldığı tarihten itibaren beş yıl içinde istenmeyen kısmının zamanaşımına uğrayacağı, kısa vadeli sigorta kollarından ve ölüm sigortasından kazanılan diğer hakların, hakkın doğduğu tarihten itibaren beş yıl içinde istenmezse düşeceği düzenlenmiştir. Babasının vefat tarihi itibariyle söz konusu ödeneği almaya hak kazanan ve talebine ilişkin dilekçesinden, yasal düzenleme kapsamında 5 yıl geri gidildiğinde süre şartını sağlamadığı tespit edilen başvurana, babasından dolayı cenaze ödeneği ödenmemesi yönünde yapılan idari işlemde hukuka aykırılık olmadığı,

değerlendirilmektedir.

12. Başvuranın babasından dolayı tercih ettiği ölüm aylığının eşinin ölüm tarihinden itibaren bağlanması yönündeki talebine ilişkin yapılan değerlendirmede; 12.1. 5510 sayılı Kanunun 54 üncü maddesine göre, hem eşinden, hem de ana ve/veya babasından ölüm aylığına hak kazananlara, tercihine göre aylık bağlanacağının hükme bağlandığı, bununla birlikte; 2018/38 sayılı Genelgenin Dördüncü Kısım/Üçüncü Bölümünde birden fazla aylığa hak kazananlara ilişkin düzenlemenin yer aldığı “3. Sosyal Sigorta İşlemleri Yönetmelik Değişikliği Gereğince Birden Fazla

Gelir/Aylığa Hak Kazananlar” paragrafında, “Kanunun yürürlük tarihi olan 2008/Ekim ay başından önce aylık bağlanmış olan hak sahibinin, Kanunun yürürlük tarihinden sonra başka bir dosyadan aylık bağlanmasına hak kazanması durumunda; statülerin aynı olması halinde Kanunun 54 üncü maddesi gereği tercih hakkı kullandırılacak…” düzenlemesine, 12.2. Aynı Genelgenin “7. Birden Fazla Dosyadan Ölüm Gelir/Aylığına Hak Kazananlardan Tercih Hakkı

Verilenler” başlığında ise; “Eşten ölüm gelir/aylığı alırken, ilk defa ana/babadan ölüm gelir/aylığı talebinde bulunan hak sahiplerine eş ve ana/baba dosyalarındaki aylık miktarları hakkında bilgilendirme yapılmak suretiyle yeniden tercihleri istenecek ve tercih edilen dosyanın ilk defa gelir/aylık ödenecek dosya olması halinde, gelir/aylık başlangıç tarihinin belirlenmesi genel koşullara göre yapılacaktır. Diğer bir ifadeyle, ölüm gelir/aylığının başlangıç tarihi hak sahibi olma koşullarının yerine geldiği tarihi takip eden ay başı olacaktır.

Tercihlerine göre ölüm gelir/aylığı ödenmekte iken tercihlerini değiştirenlerin yeni dosyadan ödemeleri, tercihlerine ilişkin talep tarihini takip eden ay başından; eski dosyadan gelir/aylığın kesilmesi işlemi ise, tercihlerine ilişkin talep tarihini takip eden ödeme döneminden itibaren yapılacaktır. Gerek ilk gerekse sonraki tercihlerde dosyalardaki diğer hak sahiplerinin durum değişiklik tarihleri dikkate alınmayacaktır.” düzenlemesine, yer verildiği görülmektedir.

12.3. Somut olay kapsamında yapılan incelemede başvuranın hem müteveffa babasının hem de müteveffa eşinin 4/1-a kapsamında sigortalı olduğu, sigortalılık statülerinin aynı olması nedeniyle 5510 sayılı

Kanunun 54 üncü maddesi kapsamında hak sahibinin tercih ettiği aylıktan tarafına ölüm aylığı bağlanacağı, söz konusu uyuşmazlıkta başvuranın hali hazırda eşinden ölüm aylığı almakta iken tercihini müteveffa babasının dosyası üzerinden almayı talep ettiği, söz konusu talebi 11/08/2020 tarihli dilekçesiyle yaptığı ve babasından ölüm aylığının 15/08/2020 tarihi itibariyle bağlandığı tespit edilmiştir. Yapılan düzenlemeler ışığında SGK tarafından eşinden dolayı ölüm aylığı almakta olan başvurana aylık tercihini değiştirmeyi talep ettiği tarih itibariyle babasından dolayı aylık bağlanması işlemlerinde hukuka aykırılık tespit edilememiştir.

13. Başvuranın 02/07/2021 tarihli dilekçesiyle 1953 ila 1956 yılları arasındaki çalışma sürelerine ilişkin toptan ödeme talebine yönelik yapılan değerlendirmede ise; 13.1. Hizmet döküm belgesine göre; 1953 yılından 206 güne ilişkin prime esas kazanç tutarının 718,00,

1954 yılından 209 güne ilişkin prime esas kazanç tutarının 960,00, 1955 yılından 74 güne ilişkin prime esas

kazanç tutarının 358,00, 1956 yılından 187 güne ilişkin prime esas kazanç tutarının 1.053,00 olmak üzere toplam 676 gün hizmetinin 4/1-(a) kapsamında geçtiği tespit edilmiştir.

13.2. 5083 sayılı Türkiye Cumhuriyeti Devletinin Para Birimi Hakkında Kanunun 2 nci maddesinde; Türk

Lirası değerlerinin Yeni Türk Lirasına dönüştürülürken, bir milyon Türk Lirası (1.000.000 TL) eşittir bir

Yeni Türk Lirası (l YTL) değişim oranının esas alınacağı hükmü düzenlenmiştir.

13.3. Bu kapsamda, başvuranın söz konusu çalışmalarının tamamının 5083 sayılı Kanunun yürürlüğe girmeden önceki tarihlerde geçtiği dikkate alındığında, prime esas kazanç tutarlarından altı sıfır atılmak suretiyle hesaplama yoluna gidildiği tespit edilmiştir.

13.4. Bu kapsamda; 1953 yılı için prime esas kazanç 0,000718 TL, 1954 yılı için prime esas kazanç 0,000960 TL, 1955 yılı için prime esas kazanç 0,000358 TL, 1956 yılı için prime esas kazanç 0,00105 TL, olmak üzere prime esas kazanç toplamda 0,003086 TL olarak belirlenmiştir.

14. Diğer yandan; Emeklilik Hizmetleri Genel Müdürlüğünün 2018/38 sayılı Genelgesine göre; yaşlılık toptan ödemesinin tutarı hesaplanırken Sigortalının 4/1-(a) kapsamında olması durumunda kendi adına bildirilen, malullük, yaşlılık ve ölüm sigortaları primlerinin (% 20) her yıla ait tutarının; 5510 sayılı

Kanunun yürürlüğe girdiği Ekim 2008 tarihinden önce olması halinde 5510 sayılı Kanunun geçici 5 inci maddesi gereğince Kanunun yürürlük tarihi itibarıyla hesaplanarak, Kanunun yürürlüğe girdiği tarih ile toptan ödemenin yapılmasına ilişkin yazılı istek tarihine kadar geçen yıllar için her yılın güncelleme katsayısı ile güncellenerek bulunan tutarın toptan ödeme şeklinde verileceği hükme bağlanmıştır.

15. 12.4. numaralı paragrafta yer alan veriler ve 13 numaralı paragrafta yer alan mevzuat hükmü birlikte değerlendirildiğinde başvuranın 676 güne ilişkin prime esas kazanç tutarının %20’si üzerinden yapılan hesaplamada 0,00061 TL esas alınarak, 5510 sayılı Kanunun yürürlüğe girdiği Ekim 2008 tarihinden toptan ödemenin yapıldığı yazılı istek tarihine kadar geçen yıllar için her yılın güncelleme katsayısı ile güncellenerek yapılacak toptan ödemenin bulunması gerekmektedir.

16. Bu kapsamda; Kurumumuzun 20/01/2022 tarihli ve sayılı bilgi-belge isteme yazısı ile

SGK’dan 2008 ila 2018 yılları arasında toptan ödeme güncelleme katsayıları temin edilmiş, başvuranın 676 güne ilişkin prime esas kazanç tutarının %20’si üzerinden yapılan hesaplama ile birlikte her yıla ait tutarının 5510 sayılı Kanunun yürürlüğe girdiği Ekim 2008 tarihinden önce olması nedeniyle 5510 sayılı

Kanunun geçici 5 inci maddesi gereğince Kanunun yürürlük tarihi itibarıyla yapılan hesaplamada başvurana

SGK tarafından yapılan 0,00 TL’lik hesaplama işlemlerinde hata olmadığı değerlendirilmiştir.

17. Kurumumuzca yapılan değerlendirme neticesinde; başvurana, eşinden dolayı cenaze ödeneğinin ödendiği gerekçesiyle, babasından dolayı ise zamanaşımı hükümleri gereği ödeme yapılmaması işlemlerinde, bununla birlikte babasından dolayı bağlanan ölüm aylığının eşinin vefat tarihi itibariyle hesaplanarak tarafına ödenmesi talebinde, tercih tarihinin dikkate alınıp hesaplama yoluna gidilmesi işlemlerinde ve 1953, 1954, 1955, 1956, yıllarında toplamda 676 prim ödeme günü için yaptığı toptan ödeme talebine istinaden SGK tarafından yapılan ödemede, Türk Lirası değerlerinin Yeni Türk Lirasına dönüştürülürken uğradığı değişim oranı, prime esas kazanç tarihlerinin çok eskiye dayanması, söz konusu

tutarın %20’si üzerinden yapılan hesaplama ile birlikte 676 prim ödeme gün sayısı karşılığı 0,00061 TL toptan ödeme olarak hesap edilmesi, 5510 sayılı Kanunun yürürlüğe girdiği Ekim 2008 tarihinden toptan ödemenin yapıldığı yazılı istek tarihine kadar geçen yıllar için her yılın güncelleme katsayısı ile güncellenmesi sonucu yapılan 0,00 TL’lik ödeme işlemlerinde hukuka ve hakkaniyete aykırılık tespit edilememiştir.

B. İyi Yönetim İlkeleri Yönünden Değerlendirme 18. 28/03/2013 tarihli ve 28601 mükerrer sayılı Resmi Gazetede yayımlanan Kamu Denetçiliği Kurumu

Kanununun Uygulanmasına İlişkin Usul ve Esaslar Hakkında Yönetmeliğin “İyi yönetim ilkeleri” başlıklı

6 ncı maddesinde yer verilmiş olup; İdarelerin Kurumumuz tarafından istenen bilgi ve belgeleri süresinde

gönderdiği ve “makul sürede karar verme” ve “kararın geciktirilmeksizin bildirilmesi” ilkelerine uygun davrandığı, yine idare tarafından şikâyetçiye makul sürede cevapların verildiği ancak şikâyetçiye verilen cevaplarda işleme karşı hangi sürede hangi mercilere başvurulabileceğinin gösterilmemiş olması sebebiyle “karara karşı başvuru yollarının ve süresinin gösterilmesi” ilkesine uygun davranmadığı görülmüş olup, idarenin bahse konu ilkelere de uygun davranması önerilmektedir

VI. HAK ARAMA ÖZGÜRLÜĞÜNE İLİŞKİN YASAL MEVZUAT

19. 6328 sayılı Kanunun 21 inci maddesinin birinci fıkrası uyarınca, bu Ret Kararının başvurana tebliğ tarihinden itibaren ilgili idarenin işlemine karşı (varsa) dava açma süresinden kalan süre işlemeye devam edecek olup, Malatya İş Mahkemelerinde yargı yolu açıktır.

VII. KARAR

Açıklanan gerekçelerle BAŞVURUNUN REDDİNE; Kararın BAŞVURANA ve SOSYAL GÜVENLİK KURUMUNA tebliğine; Türkiye Cumhuriyeti Kamu Başdenetçisince karar verildi.

Şeref MALKOÇ

Kamu Başdenetçisi