TÜRKİYE BÜYÜK MİLLET MECLİSİ KAMU DENETÇİLİĞİ KURUMU (OMBUDSMANLIK)
SAYI : 2020/74669-S.20.81171
BAŞVURU NO : 2020/5244
KARAR TARİHİ : 09/09/2020
TAVSİYE KARARI
BAŞVURAN VEKİLİ / TEMSİLCİSİ :
BAŞVURUYA KONU İDARE : TARIM VE ORMAN BAKANLIĞI
ÇEVRE VE ŞEHİRCİLİK BAKANLIĞI
BAŞVURUNUN KONUSU : Balıkçı Barınakları Yönetmeliğinin 14.
maddesinden kaynaklanan mağduriyetlerin giderilmesi istemine ilişkindir.
BAŞVURU TARİHİ : 18/03/2020
I. BAŞVURANIN İDDİA VE TALEPLERİ
1. S.S. Konacık Işıklı Su Ürünleri Kooperatifini temsilen Kurumumuza yaptığı şikâyet başvurusunda özetle, İskenderun Milli Emlak Müdürlüğü’nün 26.09.2019 tarih ve sayılı yazısı ile gayri safi iradın % 10′ u nispeti meblağın Mal Müdürlüğü veznesine yatırılmadığından borçlu olduklarını öğrendiklerini, işletmelerinin kar etmediğini hatta gelir ve giderlerinin ancak denk geldiğini iddia ve şikâyet ederek, mağduriyetlerinin giderilmesi hususunda gereğini talep etmiştir.
II. İDARENİN BAŞVURUYA İLİŞKİN AÇIKLAMALARI
2. Çevre ve Şehircilik Bakanlığı Milli Emlak Genel Müdürlüğü’nün 20/5/2020 tarihli ve sayılı cevabi yazısında özetle, 2.1. S.S. Konacık Işıklı Su Ürünleri Kooperatifine 08/07/2011 tarihinden geçerli olmak üzere
10 yıl süreyle kiraya verilen barınağın kira sözleşmesinin feshedilmediği;
2.2. 7191 sayılı Su Ürünleri Kanununda Değişiklik Yapılmasına Dair Kanun’un 22/11/2019 tarih ve 30956 sayılı Resmi Gazete’de yayımlandığı; söz konusu Kanunun 3’üncü maddesi ile
1380 sayılı Kanunun 17 nci maddesinin mevcut ikinci fıkrasının; “…Balıkçı barınakları ve
bunlara ait üst yapı tesislerinden faydalanma hakkı Milli Emlak Genel Müdürlüğünün görüşü alınarak, Tarım ve Orman Bakanlığınca süresi on yıldan fazla olmamak üzere su ürünleri ile ilgili kooperatif veya kooperatif birliklerine ya da üretici birliklerine 2886 sayılı Devlet İhale
Kanunu hükümlerine tabi olmaksızın pazarlıkla kiraya verilir. İlan edilen otuz günlük süre içinde kooperatifler veya kooperatif birliklerinden ya da üretici birliklerinden talep vaki olmazsa 2886 sayılı Devlet İhale Kanunu gereğince Tarım ve Orman Bakanlığınca gerçek veya tüzel kişilere ihale ile verilir…” şeklinde düzenlendiği; 7191 sayılı Kanunun 18’inci maddesinin: “Bu Kanun 1/1/2020 tarihinde yürürlüğe girer.”, hükmünü amir olduğu; 2.3. 7191 sayılı Su Ürünleri Kanununda Değişiklik Yapılmasına Dair Kanun ile 1380 sayılı Su
Ürünleri Kanununda yapılan değişiklikler nedeni ile Balıkçı Barınakları Yönetmeliğinde yapılacak değişiklikler, balıkçı barınaklarında elde edilecek gelirlerin tahsilatı, balıkçı barınaklarının mevcut durumu, yaşanan sorunlar ve çözüm önerilerine ilişkin olarak Tarım ve
Orman Bakanlığı Balıkçılık ve Su Ürünleri Genel Müdürlüğü tarafından 04/02/2020 tarihinde düzenlenen toplantıya iştirak edildiği; bu konudaki çalışmaların anılan Bakanlık nezdinde devam ettiği; 2.4. 7191 sayılı Su Ürünleri Kanununda Değişiklik Yapılmasına Dair Kanun ile 1380 sayılı Su
Ürünleri Kanununda yapılan değişiklik uyarınca, 1/1/2020 tarihi itibariyle tüm barınakların kiralanması, kira süresi devam eden barınakların kira bedellerinin ve %10 paylarının tahsili işlemlerinin Tarım ve Orman Bakanlığınca yerine getirilmekte olduğu, anılan Bakanlıkça devam etmekte olan mevzuat değişikliği çalışmaları kapsamında konunun ele alınabileceğinin değerlendirildiği; Açıklamalarına yer verilmiştir.
3. Söz konusu cevabi yazı ekinde yer alan belgelerin incelenmesinden özetle, 3.1. Hatay ili, Arsuz ilçesi, Konacık Mahallesinde bulunan, Devletin hüküm ve tasarrufu 2 altındaki 80.000,00 m yüzölçümlü balıkçı barınağının S.S. Konacık Işıklı Su Ürünleri
Kooperatifi’ne 08/07/2011 tarihinden geçerli olmak üzere 10 yıl süreyle kiraya verildiği; 3.2. Kira sözleşmesinin ekini teşkil eden Balıkçı Barınağı Özel Şartların 2. maddesindeki “Her yıl gayri safi iradın % 10 nispetinde bir meblağ izleyen yılın mayıs ayının 20’sine kadar
Hazineye yatırılacaktır.” hükmü gereği yıllar itibarıyla Hazineye yatırılması gereken bedellerin süresi içerisinde yatırılmadığı belirtilerek bedellerin ödeme tarihinde hesaplanacak gecikme zammı ile birlikte yatırılması, aksi takdirde yasal yollardan tahsil edileceğinin İskenderun Milli
Emlak Müdürlüğü’nün 26/09/2019 tarihli ve sayılı yazısı ile başvuran
Kooperatife bildirildiği; 3.3. Başvuran Kooperatifin 08/10/2019 tarihli dilekçesi ile zarar ettiklerini ortaya koymak için
Kooperatiflerine ait gelir ve gider tablosunun bir örneğini göndererek gayri safi iradın % 10 nispetindeki pay talebinin iptal edilmesini talep ettiği; 3.4. Talebin Bakanlığa (Milli Emlak Genel Müdürlüğü) iletildiği, konuya ilişkin alınan 06/02/2020 tarihli ve sayılı cevabi görüş yazısında, Balıkçı Barınakları
Yönetmeliğinin 14. maddesinin son paragrafında; “Ayrıca, barınaklarda tabii afetler sonucunda meydana gelecek hasarların onarımı ve barınağın geliştirilmesi, büyütülmesi amacıyla ileride yapılacak tevsii inşaatların karşılığı olarak, 6237 sayılı Limanlar İnşaatı
Hakkında Kanunun 5 inci maddesine göre her yılın brüt gelirinin (gayri safi) % 10’u barınak işletmecisi tarafından Hazineye yatırılır. Bu miktarın artırılması, eksiltilmesi veya kaldırılması yönünde kira sözleşmesine hüküm konulamaz.” şeklinde hüküm olduğu ve bu hüküm uyarınca
% 10 bedellerin barınak işletmecileri tarafından ödenmesinin yasal bir zorunluluk olduğu, anılan kooperatifin talebi hakkında yapılacak bir işlem bulunmadığının bildirildiği; Hususları tespit edilmiştir.
4. Tarım ve Orman Bakanlığı Balıkçılık ve Su Ürünleri Genel Müdürlüğü’nün 9/6/2020 tarihli ve sayılı cevabi yazısında özetle, 4.1. Balıkçı barınakları işletmecilerinden alınan %10’luk irat payının, 6237 sayılı Limanlar
İnşaatı Hakkında Kanunun 5 nci maddesi ile Balıkçı Barınakları Yönetmeliğinin 14 üncü maddesinin 3 üncü fıkrası kapsamında düzenlendiği; 4.2. Konunun 6237 Sayılı Limanlar İnşaatı Hakkında Kanun kapsamında değerlendirilmesi; 4.2.1. 6237 Sayılı Limanlar İnşaatı Hakkında Kanunun 5 inci maddesinde, “Mevcut ve hususi kanunları ile inşa edilmekte olanlarla bu kanun gereğince ele alınacak tesislerin bakım ve iyi halde bulundurulmaları bunları işleten teşekküllere aittir.
Denizcilik Bankası Türk Anonim Ortaklığı ile İktisadi Devlet Teşekküllerine ait olanların esaslı tamirleri kendilerine aittir. Belediye ve mahalli idarelere ait olanların esaslı tamirleri
Bayındırlık Vekaletince yapılır. Tamirleri Bayındırlık Vekaletince yaptırılacak tesisleri işleten teşekküller devredilmiş ve devredilecek tesislerin devrinden sonra yapılacak esaslı tamir karşılığı olarak her yılın gayrisafi iradından % 10 nispetinde bir meblağı Hazineye yatırmaya mecburdurlar.” hükmü bulunduğu; 4.2.2. 6237 sayılı Limanlar İnşaatı Hakkında Kanun’un 5’inci maddesinin, “Genel Bütçe” olanakları ile yapılan kıyı tesislerinin esaslı tamirleri için bu tesislerin bedelsiz olarak devredildiği TDİ, belediye başkanlıkları, il özel idareleri, köy tüzel kişilikleri ve benzeri kurumların elde ettikleri brüt gelirin % 10’luk kısmının Hazineye yatırılmasını mecburi kıldığı, kiralanan balıkçı barınaklarına ilişkin bir hüküm getirilmediği; ancak, bahsi geçen irat payının kiralanan barınaklar için de alındığı; 4.2.3. Bu gerekçelerle, öncelikle Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı (Altyapı Yatırımları Genel
Müdürlüğü) ile Çevre ve Şehircilik Bakanlığı (Milli Emlak Genel Müdürlüğü) tarafından kanun hükmü yorumunun değiştirilmesinin gerektiği, hukuki olarak bu mümkün olmuyor ise kanun değişikliğinin yapılması gerektiği; 4.3. Konunun Balıkçı Barınakları Yönetmeliği çerçevesinde değerlendirilmesi; 4.3.1. İşletmeci konumunda bulunan su ürünleri kooperatiflerinin; mevzuatta yer almaması ve hâlihazırda kira ödemeleri nedeniyle, balıkçı barınaklarından elde edilen gelirden % 10’luk payın hazineye yatırılması uygulamasına son verilmesi yönündeki taleplerin, 6237 sayılı
Kanunun 5’nci maddesinde kiralanan balıkçı barınakları için bir hüküm bulunmaması nedeniyle Genel Müdürlüklerince uygun bulunarak Yönetmelik çalışmalarına başlanıldığı; 4.3.2. Ancak Genel Müdürlüklerince yapılan çalışma tamamlanmadan; 7191 sayılı Su Ürünleri
Kanununda Değişiklik Yapılmasına Dair Kanun’un, 22 Kasım 2019 tarihli ve 30956 sayılı
Resmi Gazetede yayımlanarak yürürlüğe girdiği, bu nedenle Genel Müdürlüklerince daha önce başlanılan Yönetmelik değişikliği çalışmasının sona erdirildiği; 4.3.3. Balıkçı Barınakları Yönetmeliği’nin 7191 sayılı Kanuna uyumlu hale getirilmesi için tekrar çalışmalara başlanıldığı, bu kapsamda işletmecilerin de taleplerinin dikkate alınarak
Yönetmelik taslağının hazırlandığı, kurum görüşlerine açılabilmesi için son düzeltmelerin yapıldığı; 4.3.4. Konuya ilişkin Genel Müdürlükleri ile Milli Emlak Genel Müdürlüğü ile yapılan istişareler esnasında balıkçı barınaklarının Bakanlıklarınca kiralanmasının gündeme geldiği, bu nedenle konuya ilişkin yapılacak çalışmanın Kanun değişikliğinin sonrasına bırakıldığı; 4.3.5. 5’inci maddeye ilişkin olarak; 1380 sayılı Su Ürünleri Kanunda değişiklik yapan 7191 sayılı Kanun ile Bakanlıklarına, balıkçı barınakların kiralanması, denetimi ve işletilmesine ilişkin görev ve yetki verildiği ancak 6237 sayılı Kanun kapsamında her yılın gayrisafi iradından % 10 nispetinde bir meblağın tahsil edilerek hazineye yatırılmasına ilişkin bir yetki ve görev verilmediği, bu sebeple, yukarıda bahsedilen hususlar doğrultusunda; her yılın gayrisafi iradından % 10 nispetinde bir meblağın tahsil edilerek hazineye yatırılmasına ilişkin değerlendirmenin öncelikle Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı Altyapı Yatırımları Genel
Müdürlüğü ile Çevre ve Şehircilik Bakanlığı Milli Emlak Genel Müdürlüğü tarafından yapılmasının uygun olacağının düşünüldüğü; 4.3.6. Genel Müdürlüklerince 1380 sayılı Su Ürünleri Kanunun 17’nci maddesi kapsamında
Bakanlıklarına verilen görev ve yetkiler kapsamında Yönetmelik çalışmasına devam edildiği; Açıklamalarına yer verilmiştir.
III. İLGİLİ MEVZUAT
5. 18/10/1982 tarihli ve 2709 sayılı T.C. Anayasası’nın 5.1. “Kıyılardan yararlanma” başlıklı 43. maddesinde, “Kıyılar, Devletin hüküm ve tasarrufu altındadır. Deniz, göl ve akarsu kıyılarıyla, deniz ve göllerin kıyılarını çevreleyen sahil şeritlerinden yararlanmada öncelikle kamu yararı gözetilir.
Kıyılarla sahil şeritlerinin, kullanılış amaçlarına göre derinliği ve kişilerin bu yerlerden yararlanma imkân ve şartları kanunla düzenlenir.”; 5.2. “Dilekçe, bilgi edinme ve kamu denetçisine başvurma hakkı” başlıklı 74. maddesinin üçüncü ve dördüncü fıkralarında, “Herkes, bilgi edinme ve kamu denetçisine başvurma hakkına sahiptir. Türkiye Büyük Millet
Meclisi Başkanlığına bağlı olarak kurulan Kamu Denetçiliği Kurumu idarenin işleyişiyle ilgili şikâyetleri inceler.”; 6. 14/6/2012 tarihli ve 6328 sayılı Kamu Denetçiliği Kurumu Kanunu’nun 6.1. “Kurumun Görevi” başlıklı 5. maddesinin birinci fıkrasında, “Kurum, idarenin işleyişiyle ilgili şikâyet üzerine, idarenin her türlü eylem ve işlemleri ile tutum ve davranışlarını; insan haklarına dayalı adalet anlayışı içinde, hukuka ve hakkaniyete uygunluk yönlerinden incelemek, araştırmak ve idareye önerilerde bulunmakla görevlidir.”; 7. 27/1/1954 tarihli ve 6237 sayılı Limanlar İnşaatı Hakkında Kanun’un 7.1. 5. maddesinde, “Mevcut ve hususi kanunları ile inşa edilmekte olanlarla bu kanun gereğince ele alınacak tesislerin bakım ve iyi halde bulundurulmaları bunları işleten teşekküllere aittir. Denizcilik
Bankası Türk Anonim Ortaklığı ile İktisadi Devlet Teşekküllerine ait olanların esaslı tamirleri kendilerine aittir. Belediye ve mahalli idarelere ait olanların esaslı tamirleri Bayındırlık
Vekaletince yapılır. Tamirleri Bayındırlık Vekaletince yaptırılacak tesisleri işleten teşekküller devredilmiş ve devredilecek tesislerin devrinden sonra yapılacak esaslı tamir karşılığı olarak her yılın gayrisafi iradından % 10 nispetinde bir meblağı Hazineye yatırmaya mecburdurlar.”; 8. 22/3/1971 tarihli ve 1380 sayılı Su Ürünleri Kanunu’nun 8.1. “Teşvik ve Himaye Muaflıklar:” başlıklı 17. maddesinde, “… (Ek fıkra:6/11/2019-7191/3 md.) Balıkçı gemilerinin barınma, av araç ve gereçlerini depolama, tamir ve bakımlarını yapma, avlanılan veya yetiştirilen ürünleri karaya çıkarma, depolama, kontrol, veri toplama gibi avcılık ve yetiştiricilikle ilgili hizmetlerin yerine getirilmesi amacıyla, ihtiyaç duyulan kıyılarda Tarım ve Orman Bakanlığının teklifiyle, Çevre ve Şehircilik Bakanlığı ile Kültür ve Turizm Bakanlığının uygun görüşü alınarak, Ulaştırma ve
Altyapı Bakanlığınca balıkçı barınakları üst yapıları ile birlikte yapılır.
(Değişik fıkra:6/11/2019-7191/3 md.) Balıkçı barınaklarından yararlanma hakkı öncelikli olarak ticari balıkçılara ve su ürünleri yetiştiricilerine aittir. Balıkçı barınakları ve bunlara ait üst yapı tesislerinden faydalanma hakkı Milli Emlak Genel Müdürlüğünün görüşü alınarak, Tarım ve Orman Bakanlığınca süresi on yıldan fazla olmamak üzere su ürünleri ile ilgili kooperatif veya kooperatif birliklerine ya da üretici birliklerine 2886 sayılı Devlet İhale
Kanunu hükümlerine tabi olmaksızın pazarlıkla kiraya verilir. İlan edilen otuz günlük süre içinde kooperatifler veya kooperatif birliklerinden ya da üretici birliklerinden talep vaki olmazsa 2886 sayılı Devlet İhale Kanunu gereğince Tarım ve Orman Bakanlığınca gerçek veya tüzel kişilere ihale ile verilir.
(Ek fıkra:6/11/2019-7191/3 md.) Balıkçı barınaklarının işletilmesine, denetlenmesine ve bu maddenin uygulanmasına ilişkin diğer usul ve esaslar Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı ile Çevre ve Şehircilik Bakanlığının uygun görüşü alınarak Tarım ve Orman Bakanlığınca çıkarılan yönetmelikle belirlenir.”
[Not: 1380 sayılı Kanuna Ek ve Değişiklik Getiren Mevzuatın Yürürlüğe Giriş Tarihlerini
Gösterir Tablo: 6/11/2019-7191/3.md Yürürlük Tarihi: 1/1/2020]; 9. 13.12.1996 tarihli ve 22846 sayılı Resmî Gazetede yayımlanan Balıkçı Barınakları
Yönetmeliği’nin 9.1. “Hasar Tesbiti” başlıklı 14. maddesinde, “Barınak ve tesislerde veya barınaktan faydalanan balıkçı gemilerinde meydana gelen hasar ve zarar, barınak işletmecisinin talebi üzerine, en yakın Liman Başkanlığından, Ulaştırma
Bakanlığı taşra teşkilatından, İl Müdürlüğünden ve Su Ürünleri Kooperatif veya Birliklerinden birer kişiden oluşan heyet tarafından tesbit edildikten sonra sorumlusundan tahsil edilir.
Tahsilat mümkün olmaz ise durum adli makamlara intikal ettirilir.
Hasar ve zarar, barınak ve tesislere ait ise, tahsil edilen bedel, hasar ve zararın giderilmesinde kullanılmak üzere barınak işletmecisi adına açılacak banka hesabına yatırılır. Bu bedelin kullanılması, İl Müdürlüğünün bilgi ve denetimi altında gerçekleştirilir. Şayet hasar ve zarar üçüncü kişilere ait ise, varsa barınak işletmesinin hasar, zarar ve diğer masrafları alındıktan sonra, bakiyesi zarar gören üçüncü şahıslara ödenir.
Ayrıca, barınaklarda tabii afetler sonucunda meydana gelecek hasarların onarımı ve barınağın geliştirilmesi, büyütülmesi amacıyla ileride yapılacak tevsii inşaatların karşılığı olarak, 6237 sayılı Limanlar İnşaatı Hakkında Kanunun 5 inci maddesine göre her yılın brüt gelirinin (gayri safi) % 10’u barınak işletmecisi tarafından Hazineye yatırılır. Bu miktarın artırılması, eksiltilmesi veya kaldırılması yönünde kira sözleşmesine hüküm konulamaz.”; 10. 300 sıra sayılı Milli Emlak Genel Tebliği eki “Balıkçı Barınakları Özel Şartları”nın 10.1. 2. maddesinde, “Barınağın büyük onarımı ve esaslı tamiri karşılığı olarak, her yıl gayri safi iradının %10’u nispetinde bir meblağ, izleyen yılın mayıs ayının yirmisine kadar Hazineye yatırılacaktır.”; 11. 28/03/2013 tarihli ve 28601 mükerrer sayılı Resmi Gazetede yayımlanan Kamu
Denetçiliği Kurumu Kanununun Uygulanmasına İlişkin Usul ve Esaslar Hakkında
Yönetmeliğin “Tavsiye kararı” başlıklı 32. maddesinde, “İnceleme ve araştırma sonucunda şikâyetin yerinde olduğu kanaatine varılması hâlinde tavsiye kararı verilir…”; Düzenlemelerine yer verilmiştir.
IV. KAMU DENETÇİSİ YAHYA AKMAN’IN KAMU BAŞDENETÇİSİ’NE ÖNERİSİ
12. Kamu Denetçisi inceleme ve araştırması neticesinde, 7191 sayılı Su Ürünleri Kanununda
Değişiklik Yapılmasına Dair Kanun ile 1380 sayılı Su Ürünleri Kanununda yapılan değişiklikler dikkate alınarak Balıkçı Barınakları Yönetmeliği ve 300 sıra sayılı Milli Emlak
Genel Tebliği eki “Balıkçı Barınakları Özel Şartları”nda gerekli mevzuat değişikliklerinin yapılması ve söz konusu mevzuat değişiklikleri gerçekleştirilinceye kadar başvuran ve benzer konumda olan balıkçı barınağı işletmecilerinden İstinaf Mahkemelerince verilen kararlara uygun olarak yapılacak hesaplama üzerinden tahsilat yapılması hususlarında ilgili idarelere tavsiyede bulunulmasını önermiştir.
V. DEĞERLENDİRME VE GEREKÇE
A. Hukuka, Hakkaniyete ve İnsan Haklarına Uygunluk Yönünden Değerlendirme 13. Başvuran Kooperatif özetle, Hatay ili, Arsuz ilçesi, Konacık Mahallesinde bulunan, 2
Devletin hüküm ve tasarrufu altındaki 80.000,00 m yüzölçümlü balıkçı barınağını 08/07/2011 tarihinden geçerli olmak üzere 10 yıl süreyle kiraladıklarını; İskenderun Milli Emlak
Müdürlüğü’nün 26/09/2019 tarihli yazısı ile yıllar itibarıyla Hazineye yatırılması gereken gayri safi iradın % 10’u nispetinde bir meblağın süresi içerisinde yatırılmadığı gerekçesiyle ödeme tarihinde hesaplanacak gecikme zammı ile birlikte bedellerin yatırılmasının talep edildiğini; Kooperatiflerinin ise kar etmediğini hatta gelir ve giderlerinin ancak denk geldiğini iddia ve şikâyet ederek, mağduriyetlerinin giderilmesi hususunda gereğini talep etmektedir.
14. 27/1/1954 tarihli ve 6237 sayılı Limanlar İnşaatı Hakkında Kanunun tasarı metni ve
Komisyon raporları incelendiğinde, 1950 yılından sonra ülkede üretimde ve buna bağlı olarak ihracatta meydana gelen artış dolayısıyla mevcut limanların kapasitesinin yetersiz kaldığına işaret edildiği, yenilerinin yapılması hususundaki ihtiyaca vurgu yapıldığı görülmektedir.
15. Nitekim Kanunun 1. maddesinde, kıyılarımızda bulunan şehir ve kasabaların ihtiyaçlarını karşılamak üzere, iskele, rıhtım, mendirek, barınak ve limanlar inşaatı ile tesisat, teçhizat ihtiyacı, onarımları ile bunların işletilmesi ve her türlü giderleri için Bayındırlık Bakanlığı ve
Maliye Bakanlığı yetkili kılınmış, Kanunun 5. maddesinde ise, mevcut ve hususi kanunları ile inşa edilmekte olanlarla, bu Kanun gereğince ele alınacak tesislerin bakım ve iyi halde bulundurulmalarının bunları işleten teşekküllere ait olduğu, Denizcilik Bankası Türk Anonim
Ortaklığı ile İktisadi Devlet Teşekküllerine ait olanların esaslı tamirlerinin kendilerine ait olduğu, Belediye ve mahalli idarelere ait olanların esaslı tamirlerinin ise Bayındırlık vekâletince yapılacağı düzenlemesine yer verilmiş, tamirleri Bayındırlık vekâletince yaptırılacak tesisleri işleten teşekküllerin esaslı tamir karşılığı olarak her yılın gayrisafi iradından % 10 nispetinde bir meblağı Hazineye yatırmaya mecbur oldukları hüküm altına alınmıştır.
16. Balıkçı barınaklarının ne şekilde işletileceğine ve kiralanacağına dair esaslar ilk olarak
14.8.1989 tarihli ve 20252 sayılı Resmî Gazetede yayımlanan “Balıkçı Barınakları
Yönetmeliği” ile belirlenmiş olup, bu Yönetmeliği yürürlükten kaldıran ve hâlihazırda yürürlükte olan 13.12.1996 tarihli ve 22846 sayılı Resmî Gazetede yayımlanan aynı isimli
Yönetmelik ile ‘her yılın brüt gelirinin (gayri safi) % 10’unun barınak işletmecisi tarafından
Hazineye yatırılacağı’ düzenlemesine ilk kez yer verilmiştir. Bahse konu düzenlemeye
Yönetmeliğin “Hasar Tesbiti” başlıklı 14. maddesinde yer verilmiş olup, buna göre barınaklarda tabii afetler sonucunda meydana gelecek hasarların onarımı ve barınağın geliştirilmesi, büyütülmesi amacıyla ileride yapılacak tevsii inşaatların karşılığında, 6237 sayılı
Limanlar İnşaatı Hakkında Kanunun 5. maddesine göre her yılın brüt gelirinin (gayri safi) % 10’u barınak işletmecisi” tarafından Hazineye yatırılacaktır.
17. Konuya ilişkin düzenleme getiren bir diğer mevzuat ise “300 sıra sayılı Milli Emlak Genel
Tebliği”dir. Tebliğin eki “Balıkçı Barınakları Özel Şartları” 2. maddesi, “Barınağın büyük onarımı ve esaslı tamiri karşılığı olarak, her yıl gayri safi iradının %10’u nispetinde bir meblağ, izleyen yılın mayıs ayının yirmisine kadar Hazineye yatırılacaktır.”, hükmünü amirdir.
18. S.S. Akçaabat Merkez Su Ürünleri Kooperatifi tarafından Kurumumuza benzer taleple yapılan 21/2/2019 tarihli ve 2019/4477 sayılı başvuru hakkında yapılan inceleme ve araştırma neticesinde: 6237 sayılı Kanunun lafzı ve gerekçesinin incelenmesinden, Kanun gereğince ele alınacak tesislerin bakım ve esaslı tamiri karşılığı Hazine adına yatırılması öngörülen meblağın, Kanunun kaleme alındığı ve kabul edildiği 1954 yılı itibarıyla ülkemizdeki kıyı tesislerini yönetim ve işletme yetkisini elinde bulunduran Denizcilik Bankası İktisadi Devlet
Teşekküllerine, Belediyelere ve Mahalli İdarelere ait olduğu; benzer nitelikte olup yargıya intikal eden uyuşmazlıklarda İstinaf Mahkemelerince safi iradın masraflar düşüldükten sonra elde edilen, safi hasılanın ise masraflar düşülmeden elde edilen gelir niteliğinde olduğunun tespitinin yapılarak gayrisafi hasılat üzerinden ödemede bulunulmasının ekonomik açıdan ve hakkaniyet yönünden uygun düşmeyeceği gerekçesiyle davacı kooperatifler lehine karar verildiği; Balıkçı Barınakları Yönetmeliği’nin uygulayıcısı Tarım ve Orman Bakanlığı’nca,
6237 sayılı Kanunun 5. maddesinin, kiralanan balıkçı barınaklarını kapsamadığı yönünde
değerlendirmede bulunulduğu; mülga Ulaştırma Bakanlığınca yayımlanan ‘Balıkçılık Kıyı
Yapıları Durum ve İhtiyaç Analizi’ başlıklı sonuç raporunun ‘İdari ve Hukuki Düzenlemeler’ başlıklı bölümünde 6237 sayılı Kanunun 5. maddesine ilişkin yapılan değerlendirmede de, ‘maddede kiralanan balıkçı barınakları ile ilgili bir hüküm bulunmadığı, kira bedeli ödenen bir yapı için ayrıca her yılın brüt gelirinin yüzde 10’unun talep edilmesinin çelişkili olduğu’ belirtilerek sorunun çözümü için ‘6237 sayılı Limanlar İnşaatı Hakkında Kanun ve Balıkçı
Barınakları Yönetmeliği’nde değişiklik önerildiği; tespitlerine yer verilerek, ilgili idarelere tavsiyede bulunulması kararlaştırılmıştır.
19. Yukarıdaki tespitler ışığında 5/8/2019 tarihli Tavsiye Kararında, öncelikle 6237 sayılı
Limanlar İnşaatı Hakkında Kanunda geçen “gayrisafi irat” kavramına ilişkin İstinaf
Mahkemelerince verilen kararlar çerçevesinde kavramın açık tanımının yapılarak konuya ilişkin tereddütlerin giderilmesi; 6237 sayılı Limanlar İnşaatı Hakkında Kanunun 5. maddesine ilişkin Tarım ve Orman Bakanlığı ve (mülga) Ulaştırma Bakanlığı’nın balıkçı barınaklarının madde kapsamında yer almadığına ilişkin tespitleri ışığında ilgili Kanun, Balıkçı Barınakları
Yönetmeliği ve 300 sıra sayılı Milli Emlak Genel Tebliği eki “Balıkçı Barınakları Özel
Şartları”nda gerekli mevzuat değişikliklerinin yapılması ve söz konusu mevzuat değişiklikleri gerçekleştirilinceye kadar balıkçı barınağı işletmecilerinden İstinaf Mahkemelerince verilen kararlara uygun olarak “safi iradın masraflar düşüldükten sonra elde edilen; safi hasılanın ise masraflar düşülmeden elde edilen gelir niteliğinde olduğunun kabulüyle” yapılacak hesaplama üzerinden tahsilat yapılması hususlarında Çevre ve Şehircilik Bakanlığı Milli Emlak Genel
Müdürlüğü’ne ve Tarım ve Orman Bakanlığı’na tavsiyede bulunulmuştur.
20. Tavsiye kararımız sonrasında ilgili idarelerin cevabi yazılarının incelenmesinden, konuya ilişkin mevzuat değişikliği çalışmalarına başlanılacağının belirtilmiştir. Bununla birlikte, Milli
Emlak Genel Müdürlüğünce, mevzuat değişikliği gerçekleşinceye kadar ‘Hazineye yatırılması gereken %10 bedellerin, meri mevzuat hükümlerine göre, “Gayrisafi irat” kavramı dikkate alınarak Tek Düzen Muhasebe Sistemindeki gelir tablosunda yer alan “Net Satışlar” kalemi üzerinden hesaplanarak tahsil edilmesine devam edileceği’ Kurumumuza bildirilmiştir.
21. Kurumumuzun bahse konu Tavsiye Kararı sonrasında ise 7191 sayılı Su Ürünleri
Kanununda Değişiklik Yapılmasına Dair Kanun 22.11.2019 tarihli ve 30956 sayılı Resmi
Gazetede yayımlanarak yürürlüğe girmiştir. Söz konusu Kanun ile su ürünlerinin sürdürülebilir yönetimi ve balıkçılık kaynaklarımızın korunmasına yönelik düzenlemeler getirilmekte olup
Kanun, su ürünleri yetiştiriciliğinde su alanı ve suyun kiralanmasında yetkili kurumların belirlenmesi amacıyla da bazı değişiklikler öngörmektedir.
22. 7191 sayılı Kanunun 3. maddesi ile 1380 sayılı Kanunun 17. maddesinin değişik üçüncü fıkrasında, “…Balıkçı barınakları ve bunlara ait üst yapı tesislerinden faydalanma hakkı Milli
Emlak Genel Müdürlüğünün görüşü alınarak, Tarım ve Orman Bakanlığınca süresi on yıldan fazla olmamak üzere su ürünleri ile ilgili kooperatif veya kooperatif birliklerine ya da üretici birliklerine 2886 sayılı Devlet İhale Kanunu hükümlerine tabi olmaksızın pazarlıkla kiraya verilir….”, düzenlemesine yer verildiği görülmektedir. Tarım ve Orman Bakanlığı somut başvuruya ilişkin olarak yaptığı değerlendirmede, 1380 sayılı Su Ürünleri Kanununda değişiklik yapan 7191 sayılı Kanun ile Bakanlıklarına, balıkçı barınaklarının kiralanması, denetimi ve işletilmesine ilişkin görev ve yetki verildiğini ancak 6237 sayılı Kanun kapsamında her yılın gayrisafi iradından % 10 nispetinde bir meblağın tahsil edilerek Hazineye yatırılmasına ilişkin bir yetki ve görev verilmediğini belirtmiş; öte yandan Kurumumuza yapılan 2019/447 sayılı başvuruya ilişkin yaptığı değerlendirmede olduğu gibi, 6237 sayılı
Limanlar İnşaatı Hakkında Kanunun 5. maddesinin, “genel bütçe” olanakları ile yapılan kıyı tesislerinin esaslı tamirleri için bu tesislerin bedelsiz olarak devredildiği TDİ, belediye başkanlıkları, il özel idareleri, köy tüzel kişilikleri ve benzeri kurumların elde ettikleri brüt gelirin % 10’luk kısmının Hazineye yatırılmasını mecburi kıldığını, kiralanan balıkçı barınaklarına ilişkin bir hüküm getirmediğini, Milli Emlak Genel Müdürlüğü’nün kanun hükmü yorumunu değiştirmesi gerektiğini, mümkün değilse Kanun değişikliğinin yapılması gerektiğini tekrar etmiştir.
23. Bakanlık, Balıkçı Barınakları Yönetmeliği çerçevesinde yaptığı değerlendirmesinde ise, Tavsiye kararımız doğrultusunda Yönetmelik çalışmalarına başlanıldığını, ancak çalışma tamamlanmadan 7191 sayılı Su Ürünleri Kanununda Değişiklik Yapılmasına Dair Kanunun yürürlüğe girdiğini, bu nedenle Genel Müdürlüklerince daha önce başlanılan Yönetmelik değişikliği çalışmasının sona erdirildiğini, bununla birlikte Balıkçı Barınakları Yönetmeliği’nin
7191 sayılı Kanuna uyumlu hale getirilmesi için tekrar çalışmalara başlanıldığını ifade etmiştir.
24. Çevre ve Şehircilik Bakanlığı Milli Emlak Genel Müdürlüğünce somut başvuruya ilişkin yapılan değerlendirmede ise,7191 sayılı Su Ürünleri Kanununda Değişiklik Yapılmasına Dair
Kanun ile 1380 sayılı Su Ürünleri Kanununda yapılan değişiklik uyarınca, 1/1/2020 tarihi itibariyle tüm barınakların kiralanması, kira süresi devam eden barınakların kira bedellerinin ve
%10 paylarının tahsili işlemlerinin Tarım ve Orman Bakanlığınca yerine getirileceği belirtilerek, anılan Bakanlıkça devam etmekte olan mevzuat değişikliği çalışmaları kapsamında konunun ele alınabileceğinin değerlendirildiği ifade edilmiştir.
25. Yukarıda her iki idarenin konuya ilişkin getirdiği açıklamalar, 1380 sayılı Su Ürünleri
Kanununda değişiklik yapan 7191 sayılı Kanun ve gerekçesi birlikte ele alınıp değerlendirildiğinde, söz konusu yasa değişikliği öncesinde de balıkçı barınakları ile ilgili iş ve işlemler ile 13/12/1996 tarihli ve 22846 sayılı Resmî Gazete’de yayımlanan Balıkçı Barınakları
Yönetmeliği kapsamındaki iş ve işlemlerin Tarım ve Orman Bakanlığı tarafından yürütülmekte olduğu; buna karşın barınaklarının kiralanması konusundaki iş ve işlemlerin Milli Emlak Genel
Müdürlüğü’nce gerçekleştirildiği; yapılan yasa değişikliği ile balıkçılık faaliyetinin gerçekleştirilmesinde en önemli unsurlardan olan balıkçı barınaklarının, daha etkin, verimli ve amacına uygun olarak kullanımının sağlanması bakımından kiralamalara yönelik çalışmaların da Tarım ve Orman Bakanlığı tarafından yürütülmesinin sağlandığı böylelikle bürokrasi ve yetki karmaşasının yarattığı olumsuzlukların yasal zeminde engellendiği tespit edilmiştir. Buna göre ilgili Kanun değişikliğinin yürürlüğe girdiği 1/1/2020 tarihinden itibaren barınakların kiralanması ile ilgili işlemler Tarım ve Orman Bakanlığınca yerine getirilecek olup, bununla birlikte kira sözleşmesi devam eden barınakların kira bedellerinin tahsiline, brüt gelirin % 10’luk kısmının Hazineye yatırılması uygulamasına bir yükümlülük olarak devam edilip edilmeyeceğine, hâlihazırda bugüne dek tahsil edilemeyen %10’luk paya ilişkin borç ve gecikme zamları için nasıl bir yol izleneceğine ilişkin açık bir düzenlemeye yasa değişikliğinde yer verilmediği görülmüştür. Kurumumuzca bu konudaki tereddütlerin ve uygulamada karşılaşılan sorunların, Tarım ve Orman Bakanlığınca “balıkçı barınaklarının işletilmesine, denetlenmesine ve 1380 sayılı Su Ürünleri Kanunu’nun 17. maddesi” uygulamasına ilişkin çıkarılacak Yönetmelik ve ilgili diğer mevzuatta yapılacak değişiklikler ile çözüme kavuşturulabileceği değerlendirilmiş ve bu yönlerden ilgili idarelere tavsiyede bulunmak gerekmiştir.
B. İyi Yönetim İlkelerine Uygunluk Yönünden Değerlendirme 26. İyi yönetim ilkelerine 28/03/2013 tarihli ve 28601 mükerrer sayılı Resmi Gazetede yayımlanan Kamu Denetçiliği Kurumu Kanununun Uygulanmasına İlişkin Usul ve Esaslar
Hakkında Yönetmeliğin “İyi yönetim ilkeleri” başlıklı 6 ncı maddesinde yer verilmiş olup; İdarelerin Kurumumuzun bilgi ve belge talebine ilişkin cevabi yazılarının idarenin iyi yönetim ilkelerinden “dürüstlük”, “nezaket”, “şeffaflık”, “hesap verilebilirlik” ilkelerine uygun olduğu ancak hukuki gerekçe başlığı altında incelendiği üzere “kanunilik” ve “haklı beklentiye uygunluk” ilkelerine riayet edilmediği tespit edilmiş olup, bundan böyle bu ilkelere de uygun hareket edilmesi beklenmektedir.
VI. HAK ARAMA ÖZGÜRLÜĞÜNE İLİŞKİN AÇIKLAMA
27. 6328 sayılı Kanunun 21 inci maddesinin ikinci fıkrası uyarınca, bu Tavsiye Kararının idareye tebliğ tarihinden itibaren 30 gün içinde idare tarafından herhangi bir eylem ya da işlem tesis edilmezse (varsa) dava açma süresinden kalan süre işlemeye devam edecek olup, Hatay mahkemeleri nezdinde adli ve idari yargı yolu açıktır.
VII. KARAR
1. 7191 sayılı Su Ürünleri Kanununda Değişiklik Yapılmasına Dair Kanun ile 1380 sayılı Su
Ürünleri Kanununda yapılan değişiklikler dikkate alınarak, Balıkçı Barınakları Yönetmeliği ve
300 sıra sayılı Milli Emlak Genel Tebliği eki “Balıkçı Barınakları Özel Şartları”nda gerekli
mevzuat değişikliklerinin yapılması; 2. Söz konusu mevzuat değişiklikleri gerçekleştirilinceye kadar, başvuran ve benzer konumda olan balıkçı barınağı işletmecilerinin geçmiş dönem borç ve gecikme zammı için İstinaf
Mahkemelerince verilen kararlara uygun olarak yapılacak hesaplama üzerinden tahsilat yapılması; Hususlarında, ÇEVRE VE ŞEHİRCİLİK BAKANLIĞI’NA ve TARIM VE ORMAN
BAKANLIĞI’NA TAVSİYEDE BULUNULMASINA;
6328 sayılı Kanunun 20 nci maddesinin üçüncü fıkrası uyarınca, bu karar üzerine tesis
edilecek işlemin veya eylemin 30 (otuz) gün içinde Kurumumuza bildirilmesinin zorunlu olduğuna; Kararın, başvuran vekiline, Çevre ve Şehircilik Bakanlığı’na ve Tarım ve Orman
Bakanlığı’na tebliğine; Türkiye Cumhuriyeti Kamu Başdenetçisi’nce karar verildi.