|
ÖZET: Başvuran derneğin, Çan Termik Santrali ile ilgili bilgi edinme taleplerinin, mahkeme ve Bilgi Edinme Değerlendirme Kurulu (BEDK) kararlarına rağmen yerine getirilmediği iddiası üzerine yapılan başvuru incelenmiştir. Dernek, santralin çevreye zarar verme potansiyeli ve idarenin bu konudaki önlemleri hakkında bilgi talep etmiş; ancak başvurularına yanıt alamamıştır. Bunun üzerine, dernek tarafından BEDK’ya itirazda bulunulmuş, ancak bu itirazlar da reddedilmiştir. İlgili mahkeme, başvuranın taleplerinin hukuka uygun olduğuna karar vermiştir.
İdarenin, çevre koruma ilkeleri çerçevesinde şeffaflık sağlama yükümlülüğü bulunmaktadır. Mahkeme, başvuranın bilgi edinme taleplerinin karşılanmamasının, idarenin şeffaflık ilkesine aykırı olduğunu vurgulamıştır. Bu bağlamda, bilgi edinme hakkının etkin bir şekilde kullanılması, bireylerin çevresel karar alma süreçlerine katılımını artırmakta ve hukukun üstünlüğünü pekiştirmektedir. Sonuç olarak, başvuranın bilgi edinme taleplerinin yerine getirilmesi gerektiğine dair tavsiye kararı verilmiştir. İdarenin, belirtilen süre içinde gerekli işlemleri tamamlayarak başvuranı bilgilendirmesi zorunludur. Bu durum, kamu yönetiminde hesap verebilirlik ve şeffaflık ilkelerinin uygulanması açısından büyük önem taşımaktadır. |
T.C. TÜR K İYE BÜYÜK M İLLET MEC LİS İ KAMU DENETÇ İLİĞ İ KURUMU
(OMBUDSMANLIK)
SAYI : 2024/11088-S.24.16895
B AŞVURU NO :
KARAR T ARİHİ :
T AVS İYE KARARI
B AŞVURAN :
B AŞVURAN VEKİL İ / T E MS İ L Cİ S İ :
ÇEVRE, Ş EH İR C İLİK VE İK LİM DE Ğ İŞ İK Lİ Ğ İ
B AŞVURUYA KONU İ DARE :
BAKA N LIĞ I
B AŞVURUNUN KONUSU : Başvur an De rne ğin, Çan Termik Santraline il işki n bilgi edinme taleplerinin lehe olan Mahkeme ve BEDK kara rlarına karşın yerine getirilmediği iddiası hakkındadır.
B AŞVURU T ARİHİ :
I. B AŞVURANIN İDDİA VE T ALE PL E Rİ
1. Kurumumuza yapıl an ve 2024/5153 no.lu şikâ yet başvu ruların da başvuran
Derne ği ’nin vekili özetle; başvuranın, Çanakkale ili Çan ilçesinde bulunan 18 Mart
Çan Termik Santralinin çalı şma ya b aşladı ğı günden bu yana yüksek miktarda hava kirlil iğine neden o lm ası ve kül depolama sah asını n mevzuata uygun ol maması nedeniyle çevreye zarar verme tehlikesine ve
İd arenin bu tehlikelere karşı aldı ğı önlemlere il işki n bilgi edinme amac ı yla baca emi s yonları ve atı k depolama sahası ile ilgili olarak Çevre, Ş ehircil ik ve İkli m De ğişi kli ği Bak anlı ğı ( Bakanlı k) Çevresel Etki
De ğerlendi rmesi, İz in ve Denetim Müdürlüğün e a yr ı a yrı bilgi edinme baş vurularında bulunulduğu nu, bu başvuruların 22.11.2021 günü Bakanlı ğa il eti ldi ğini ve ve evrak ka yıt num ar aları yl a ka yd edil diğini , her iki b a şvuru ya da yasal süresinde cevap v erilmedi ğini , bu nedenle her bir başvu ru için a yrı a yrı 11.01.2022 tarihinde Bilgi Edinme De ğe rlendirme Kuruluna (BEDK/Kurul) itiraz baş vurusu ya pıl dı ğını , BED K’nın a tı k depolama sahası ile ilgili başvuru yu 11.05.2022 tarihli ve sa yıl ı
Kara rı ile baca emi s yonla rı yla ilgili başvuru yu ise 11.05.2022 tarihli ve sa yıl ı kararla r edde tt iğini , bunun üzerine, Ankara 15. İd are Mahkemesinde, BEDK ta rafından verilen ret kara rlarının iptali için dava açıl dığını , atı k depolama s ahası ile ilgili dosya bakı m ın dan anıl an Mahkemenin 06.07.2023 tarihli ve
/ E., / K. sa yıl ı Kara rı yl a ilgili idari işl emi n iptaline karar ve rdiğini , bunun üzerine
BEDK ta rafınd an ilgili bilgi edinme talebi b akım ından 16.08.2023 tarih ve sa yıl ı yeni bir karar
Bu belge, güvenli elektronik imza ile imzalan mıştı r.
Kava klı d ere Mah. Zeyti n d alı Caddesi No:4 Çankaya/ANKARA e-Posta : iletisim@ombudsman.gov.tr İn tern et Adresi : www.ombudsman.gov.tr
verilerek anıl an B akanlı ğın cevap vermesi yönünde karar verildi ğini , baca teknolojileri ve emisyon değerle ri yl e ilgili dosya b akım ından da anıl an Mahkemenin 05.07.2023 tarihli ve / E., /
K. sa yıl ı kar arı yla ilgili idari işl emi n iptal edil di ğini , bunun üzerine BEDK tara fından alı nan sa yı ve 02.08.2023 tarihli yeni kararla, anıl an Bak anlı ğın başvu ru ya cevap vermesi yönünde karar verildi ğini , öte yandan konuyla ilgili olarak Kurumumuza da başvuruda bulunulduğunu, Kurumumuzca başvurular hakkınd a Gönderme Ka rarı v erildi ğini , ancak ta rafla rına halen bir cevap v erilmediğini , sonuç olarak, anıl an Bak anlı ğı n BEDK ve Mahkeme kararl arına r a ğmen talep ettikleri bilgi ve belgeleri tarafla rı yl a pa yl aşmadı ğını , konunun kişilerin temel hak ve özgürlükleriyle do ğrud an ilgili olduğunu iddia ve ifadeyle talep edilen söz konusu bilgi ve belgelerin tara fları yla pa yl aşıl masını talep etmektedir
II. İDARENİN B AŞVURU YA İL İŞ KİN AÇIKLAMALARI
2. Ön inceleme şa rtlarını taşıdığı de ğerl endiril en başv uruda inceleme ve ar aştı r ma aşamasına ge çil mi ş olup başvurunun çözümü için Çevre, Ş ehircil ik ve İkl im De ğişi kli ği Bak anlı ğından bilgi ve belge talebinde bulunu lm uştur. Anılan İdare ta rafınd an Kurumumuza iletilen 27.08.2024 tarihli üst yaz ı ekinde yer alan
Çevresel Etki De ğerlendi rmesi, İz in ve Denetim Genel Müdürlü ğünün 20.08.2024 tarihli yaz ısı nda özetle; 2.1. 2872 sa yıl ı Çevre Kanunu ve bu Kanun’a istinaden çıkarıl an mevzuatlar kapsamı nda B akanlı ğın merkez ve taşra teşkilat ında görevli denetim personelleri tar afından ani, birleşik ve şikâ yet üzerine denetimlerin ya pıl dığı, a nıl an Kanun’a a ykırı faaliyet gösteren veya kirlil iğe sebebiyet v erdi ği tespit edilen kurum, kuruluş ve işl etmelere anıl an K anun’un 20 ’nci maddesine göre idari yaptı rıml arın u ygulandı ğı, söz konusu tesise 01.01.2019 tarihinden bu yana 47 çevre denetiminin gerç e kleştiril diği ve idari para cezası u ygulandı ğı, a yrıca söz konusu Santralle ilgili olarak Çanakkale Çevre, Ş e hircil ik ve İkli m D e ğişi kli ği İl
Müdürlüğü tar afından ya pıl an inceleme sonucunda mevzuat gerekliliklerinin (Baca Gaz ı Arıt ma Sistemi, Sürekli Atıks u Arıt ma Sistemi, Sürekli Emisyon Ölçüm Sisrtemi vb.) yerine geti rildi ği ve sını r de ğe rleri sağladı ğı tespit edilerek Bakanlı kç a Çevre İz in ve Lisans Belgesinin düz en lendiği, Ş ekli ndeki açıkl amalara ve yaz ı ekinde söz konusu belge düzenlemesine esas oluşt urduğu belirtilen
Emisyon Ölçüm Raporuna yer ve rilm işt ir.
III. İLGİLİ MEVZUAT
3. 2709 sayı lı Türkiye Cumhuriyeti Anayas ası ’n ın; 3.1. “ C umhuriyeti n nit eli kleri” başlı klı 2’nci maddesinde; “ T ürkiye Cumhuriyeti, toplumun huzuru, millî dayanışma ve adalet an la yış ı içinde, insan hakları na saygıl ı, Atatürk mill iyetçili ğine bağlı , başl angıçta belirtilen temel ilkelere dayanan, demokratik, lâik ve sosyal bir hukuk De vletidi r.”, 3.2. “ Hak arama hürri yeti ” başlı klı 36’ncı maddesinde; “ Herkes, meşrû vasıt a ve yollardan faydalanmak suretiyle yarg ı mercileri önünde davacı veya davalı olarak iddia ve savunma ile adil yargı lanma hakkına sahiptir. Hiçbir mahkeme, görev ve yetkisi içindeki davaya bakmaktan kaçınamaz.”, 3.3. “ A. Sağlı k hizmetleri ve çevrenin korunması” başlı klı 56’ncı maddesinin ilk iki fıkrasında; “ Herkes, sağl ıklı ve dengeli bir çevrede yaşama h akkına sahiptir.
Çevreyi geli şti rmek, çevre sağl ığı nı korumak ve çevre kirlenmesini önlemek Devletin ve vatandaş ları n ödevidi r.” , 3.4. “Dilekçe, bilgi edinme ve kamu denetçisine başv urma hakkı” başlı klı 74’ üncü maddesinin 3 ’ün cü ve 4’üncü fıkr alarınd a; Bu belge, güvenli elektronik imza ile imzalan mıştı r.
Kava klı d ere Mah. Zeyti n d alı Caddesi No:4 Çankaya/ANKARA e-Posta : iletisim@ombudsman.gov.tr İn tern et Adresi : www.ombudsman.gov.tr
“Herkes, bilgi edinme ve kamu denetçisine ba şvurma hak kına sahiptir. Türkiye Büyük Millet
Meclisi Başkanlı ğına ba ğlı olarak kurulan Kamu Denet çili ği Kurumu idarenin işl eyişi yle ilgili şikâ yetl eri inceler.”, 3.5. “ Mahkemelerin Bağımsı zlı ğı” başlı klı 138’nci maddesinin son fıkrasında; “Y asama ve yürütme organl arı ile idare, mahkeme kararl arına uymak zorundadı r; bu organlar ve idare, mahkeme kararl ar ını hiçbir suretle değişt iremez ve bunlar ın yerine getirilmesini geciktireme z.” , 4. 6328 sayı lı Kamu De n etçil iği Kurumu Kanunu ’nun “Kurumun Görevi ” başlı klı 5’inci maddesinin 1’inci fıkrası nda; “Kurum, idarenin iş leyiş iyle ilgili şikayet üzerine, idarenin her türlü eylem ve işl emleri ile tutum ve davranı şlar ını ; insan hakları na dayalı adalet anlayışı içinde, hukuka ve hakkaniyete uygunluk yönlerinden incelemek, araşt ırmak ve idareye önerilerde bulunmakla görevli dir.” , 5. 2872 sayı lı Çevre Kan u n u ’n un ; 5.1. “ T anımlar ” başlıkl ı 2’nci maddesinin ilgili kı s ım larınd a; “ Bu Kanunda geçen terimlerden; Çevreye il işkin bilgi: Su, hava, toprak, bitki ve hayvan varlı ğı ile bunlar ı olumsuz olarak etkileyen veya etkileme ihtimali bulunan faaliyetler ve alı nan idarî ve teknik önlemlere il işkin olarak mevcut bulunan her türlü yazıl ı, sözlü veya görüntülü bilgi veya veriyi, (… ) ifade eder.” 5.2. “ Bilgi edinme ve başvur u hakkı ” başlı klı 30’uncu maddesinde
“ Ç evreyi kirleten veya bozan bir faaliyetten zarar gören veya haberdar olan herkes ilgili mercilere başvurarak faaliyetle ilgili gerekli önlemlerin alı nmasını veya faaliyetin du rdurul masını isteyebilir.
Herkes, 9/10/2003 tarihli ve 4982 sayıl ı Bilgi Edinme Hak kı Kanunu kap samında çevreye il iş kin bilgilere ulaşma hakkına sahiptir. Ancak, açıklan ması halinde üreme alanl arı, nadir türler gibi çevresel değerlere zarar verecek bilgilere il işkin talepler de bu Kanun kapsamında r eddedi lebi li r .” 6. 4982 sayı lı Bilgi Edinme Hak k ı Kan u nu ’nu n ; 6.1. “ Amaç” başlı klı 1’in ci maddesinde, “ Bu Kanunun amacı; demokratik ve şeff af yönetimin gereği olan eşit li k, taraf sız lı k ve açıklı k ilkelerine uygun olarak kişi lerin bilgi edinme hakkını kull anmala rına il işkin esas ve usulleri düzenlemekti r.”, 6.2. “ Bilgi edinme hakkı” başlı klı 4’üncü maddesinin 1’inci fıkrasında, “Herkes bilgi edinme ha kkına sahiptir.”, 6.3. “ Bilgi verme yükümlülüğ ü” başlı klı 5’inci maddesinin 1’inci fıkrasında, “ K urum ve kurul uşlar , bu Kanunda yer alan istisnalar dışı ndaki her türlü bilgi veya belgeyi başvuranl arın yararl anmasına sunmak ve bilgi edinme başvurul arını etkin, süratli ve doğru sonuçlandı rmak üzere, gerekli idarî ve teknik tedbirleri almakla yükümlüdü rler.” , 6.4. “ İtiraz usul ü” başlı klı 13’üncü maddesinde; “ Bilgi edinme istemi (…) reddedilen baş vuru sahibi, yargı yoluna başvurmadan önce kar ar ın tebliği nden itibaren onbeş gün içinde Kurula itiraz edebilir. Kurul, bu konudaki kararı nı otuz iş günü içinde
Bu belge, güvenli elektronik imza ile imzalan mıştı r.
Kava klı d ere Mah. Zeyti n d alı Caddesi No:4 Çankaya/ANKARA e-Posta : iletisim@ombudsman.gov.tr İn tern et Adresi : www.ombudsman.gov.tr
verir. Kurum ve kurul uşlar , Kurulun istediği her türlü bilgi veya belgeyi on beş iş günü içinde vermekle yükümlüdürler.
Kurula itiraz, başvuru sahibinin idarî yargı ya başvurma süresini durdurur.” 6.5. “ Bilgi Edinme Değerlen dirme K urul u” başlı klı 14’üncü maddesinde; “ Bilgi edinme başvurusuyla ilgili yapıl acak itirazlar üzerine, (… ) verilen kararl arı incelemek ve kurum ve kurul uşlar için bilgi edinme hakkını n kul lanı lması na il işkin olarak kararlar vermek üzere; Bilgi
Edinme Değerl endirme Kurulu oluşt urul muştur.” 7. 27.04.2004 tarihli ve 25445 sayı lı Resmî Gazete ’de yayı mlan an Bilgi Edinme H ak k ı
Kanununun Uygul an masın a İli şk in Esas ve Usuller Hak k ın d a Yönetmeli k ’in; 7.1. “ Bilgi edinme hakkı” başlı klı 5’inci maddesinin 1’inci fıkrasında; “ Herkes, Kanun ve bu Yönetmelikte belirlenen esas ve usuller çerçevesinde bilgi edinme hakkına sahi pti r.”, 7.2. “ İtiraz usul ü” başlı klı 24’üncü maddesinin 1’i nci fıkrasında; “ Bilgi edinme istemi reddedilen başvuru sahibi, yargı yoluna başvu rmadan önce kar ar ın tebliği nden itibaren on beş gün içinde Bilgi Edinme Değerlendirm e Kuruluna itiraz edebilir. İtiraz yazıl ı olarak yapıl ır. Kurul, bu konudaki kararı nı otuz iş günü içinde verir. ” 7.3. “ K urul kararl arı” baş lı klı 25’inci maddesinde; “ K urul ; bilgi edinme başvurusuyla ilgili olarak yapıl acak itirazlar üzerine, verilen kararl arı inceler ve karara bağlar ; kurum ve kurul uşlar için bilgi edinme hakkını n kull anıl masına il işkin olarak kararlar verir.
Kurul, bilgi edinme hakkının kullanılmasına ili şkin hususları düzenlemeye y etkili dir.”
Düzenlemeleri yer alm ak tadır.
IV. KAMU DENET ÇİSİ YAHYA AKMAN ’IN KAMU B AŞDE NET ÇİSİ NE ÖNE RİSİ
8. Yapıl an inceleme ve araştı rma neticesinde; başvuranın iddi ala rı, İd arenin konu ile ilgili açıkl amaları, ilgili mevzuat ve tüm dosya kapsa mı birlikte değerlendiril erek h az ırlanan Tavsiye Karar
Önerisi Kamu Başden etç isi ’ne sunul muşt ur.
V. DEĞE RLE NDİRME VE GEREKÇE
A. Hukuka ve Hakkaniyete Uygunluk Yönünden 9. Başvuru özetle; 18 Mart Çan Termik Santralinin çevreye zarar verme tehlikesine ve İd arenin bu tehlikelere ka rşı aldı ğı önlemlere il işki n bilgi edinme taleplerinin, lehe olan Mahkeme ve Bilgi Edinme
De ğerlendi rme Kurulu kararl arına ra ğmen ka rşıla nmadığı iddi ası yla söz konusu bilgi edinme taleplerinin karşılanması istemine il işki ndir.
10. Devletin ka yıt larında bulunan ve erişil ebil ir olmayan bilgi ve belgelere ula şıl masını güvence alt ına alan bilgi edinme h akkı, temel hak ve özgürlüklerin korunması ile bireylere daha yakın, şef faf ve hesap verebilir bir yönetimin sağlanması hususl arında taşıdığı önemli işl evlerle demokrasinin ve hukukun üst ünlüğünün gereklerindendir.
11. Hukuk devletinin en önemli araçla rından olan yönetimde şeff aflık ( açıkl ık, aleniyet, sa yd aml ık)
ilkesi ge re ği devletin işl e yiş şekli , alı nan kararlar, yerine getirilen iş ve işl eml er ile personelin tutum ve
Bu belge, güvenli elektronik imza ile imzalan mıştı r.
Kava klı d ere Mah. Zeyti n d alı Caddesi No:4 Çankaya/ANKARA e-Posta : iletisim@ombudsman.gov.tr İn tern et Adresi : www.ombudsman.gov.tr
davranışl arı gibi hususlarda vatandaşlarını bilgilendirmesi gerekmekte olup yönetimde şeff aflık sayesinde
yönetime güven, idarenin işl e yişi nde objektiflik, adillik ve etkinlik sağl anmaktadır (AYM, B. No:
2016/6815, 15.02.2023, §§ 43-45).
12. Genel anlamda, yönetimin herkesçe görülebilmesini ifade eden yönetimde açıkl ık kavramı , idari etkinliklerin, dos yaların görülebilmesi, idareden her türlü bilgi ve belgenin alı nmasını da kapsamı na alm aktadır. Bilgi edinme hakkını n genel olarak düz enlendiği sistemlerde, idare, yasa ile daralt ıl mı ş/ yasaklanmış alanlar dışı nda, her konuda bilgi verme ödevi alt ında olup bireyler için ise bilgi edinme, bir haktı r (Tekin Akı ll ıo ğlu , Yönetimde Açıkl ık-Gizlilik Bilgi Alma Hakkı, Ankara Üniversitesi
SBF Dergisi, C.46, S.3, 1991, s.9). Bilgi edinme hakkını n konusu ise resmî makamlarca tutulan ve ki ş in in kendisi hakkında olan veya olmayan verilere eri şim talebi olabilece ği gibi resmî makamlarca tutulan,
kişi nin kendisi ile ilgili olmayan ancak kamu ya ra rı taşı yan konulardaki bilgiler de olabilir (AYM, B. No:
2016/6815, 15/2/2023, § 45) .
13. Türk hukuk sisteminde 2003 yıl ında kabul edilen 4982 sa yıl ı Bilgi Edinme Hakkı Kanunu ile yasal da ya na ğını bulan bilgi edinme hakkı, 2010 yılı nda T.C. Anayasas ı’nın 74’ü ncü maddesine eklenen fı kra ile de anayasal güvenceye k avuşm uştur. Anılan düzenlemelerde herkesin bilgi edinme hakkına sahip ol du ğu hüküm alt ına alı nmı ş olup 4982 sa yıl ı K anun’un a macı, demokratik ve ş eff af yönetimin ger e ği olan eşi tl ik , tarafsız lı k ve açıkl ık ilkelerine uygun olarak kişi lerin bilgi edinme h akkını kull anmalarına il işki n esas ve usulleri düzenlemek olarak beli rlenmi şti r.
14. Bu çerçevede anıl an Ka nun’un 5’inci maddesiyle kurum ve kuruluşlar, bu Kanun’d a yer alan istisnalar dışı ndaki her türlü bilgi ve belgeyi talepte bulunana sunmak ve bilgi edinme b aşvurularını etkin, süratli ve doğru sonuçlan dırmak üzere, gerekli idarî ve teknik tedbirleri almakla yükümlü kıl ınm ışt ır. Bu açıdan ülkemizde bilgi edinme kurumu ki şil er açısı ndan bir hak, bilgi vermek ise idare a çısı ndan bir yükümlülük olarak düz en lenmiş olup bu Kanun ka psamı nda ya pıl an bilgi edinme başvuruları, ancak a nıl an
Kanun’da belirtilen istisnalar çerçevesinde reddedilebilecektir. Bilgi edinme hakkını n sını rları 4982 sa yıl ı
Kanun’un dördüncü bölümünün 15 ila 28’i nci maddeleri ar asında sa yıl mı ş olup bu sı nırların belirlenmesinde ise genel it ibarı yla kamusal gizlilik ve güvenlik, kişi sel gizlilik ile ticari s ırların korunmasının dikkate alı ndığı anlaşılm aktadır.
15. Öte yandan mevz uatı mı zda bilgi edinme h akkına il işki n başkaca düzenlemelere 2782 sa yıl ı Çevre
Kanunu’nda da yer v eril mi şti r.
16. Bil indi ği üzere An a yasa ’ nın 56’ncı maddesinde, herkesin, sa ğlı klı ve dengeli bir çevrede yaşam a hakkına sahip olduğu ve bununla birlikte, çevrenin geli şti rilmesi, çevre s ağlı ğın ın korunması ve çevre kirlenmesini önlemenin Devletin ve vatand aşların ödevi olduğu hüküm alt ı na alı nmı ştı r.
17. Ulusl ararası belgelerde da ya nışm a hakları a rası nda sa yıl an çevre hakk ı, yaşam hakkı ve sa ğlı k hakkı yla bütünleyici bir il işki içerisinde olup hem bugünkü nesli hem de gelecek nesilleri ilgilendirmektedir. Nitekim kirlenen çevre ve do ğad a oluşan t ahribatı n olumsuz sonuçları uzun zaman etkisini göstermekte ve çevrenin eski hale getirilmesi çok güç olabilmektedir. Dola yısı yla bu tahribat henüz oluşm adan çevresel de ğerlerin ko runması ve çevrenin geli şti rilmesinde önleyici ve koruyucu tedbirler önem arz etmektedir.
18. Bu b a ğlamda, yuk arıda yer verilen anayasal hüküm gere ğin ce, bütün can lı ların ortak v arlı ğı olan çevrenin, sürdürülebilir çevre ve sürdürülebilir kalkı nma ilkeleri doğrul tusun da korunmasını sağlamak amacı yla 2782 sa yıl ı Çevre Kanunu kabul edil mi şti r.
19. Anılan Kanun’u “ İlkeler ” başlı klı 3’üncü maddesine göre, çevre poli ti kaları nın oluşm asında katı lı m hakkı esas olup Bakanlı k ve yerel yönetimlerin; meslek odaları, birlikler, sivil toplum kuruluşl arı ve vatandaşların çevre hakkı nı kull anacakları bir k atı lı m ortamı nı oluşt urma yü küml ülüğü bulunm aktadır.
Bu belge, güvenli elektronik imza ile imzalan mıştı r.
Kava klı d ere Mah. Zeyti n d alı Caddesi No:4 Çankaya/ANKARA e-Posta : iletisim@ombudsman.gov.tr İn tern et Adresi : www.ombudsman.gov.tr
20. Kanun’un 30’uncu maddesi ise “ Bilgi edinme ve başvuru hakkı” başlı ğı nı taşımakta olup ilgili maddeye göre; çevreyi kirleten veya bozan bir faaliyetten zarar gören veya haberdar olan herkes, ilgili mercilere başvur arak faaliyetle ilgili gerekli önlemlerin alı nmasını veya faaliyetin du rdurulm asını isteyebilir ve herkes, 4982 sa yıl ı Kanun k apsamı n da çevreye il işki n bilgilere ulaşma hakkına sahiptir.
21. Anılan Kanun’da çevreye il işki n bilgi ise “ Su , hava, toprak, bitki ve hayvan varlı ğı ile bu nl ar ı olumsuz olarak etkileyen veya etkileme ihtimali bulunan faaliyetler ve alı nan idarî ve teknik önlemlere il işkin olarak mevcut bulunan her türlü yaz ıl ı, sözlü veya görüntülü bilgi veya veri ” olarak tanıml anmaktadır.
22. Yukarıda yer verilen hükümlerin incelenmesinden; anayasal güvence alt ına alt ında bulunan çevre hakkını n ve v atandaşın çevrenin korunmasındaki ödevinin etkin şekil de yerine getirilmesi için çevresel bilgiye erişim , katı lı m ve baş vu ru im kânına yasa koyucu tara fından da önem verildi ği ve bu doğr ult uda
Çevre K anunu’nda bunu sağlam a ya yönelik özel hükümler getirildiği görülmektedir. Öte yandan, etkin bir katıl ım ve başvuru yolunun kullanılması için de çevresel bilgiye erişi m bir ö nkoşul olarak öne çıkmak tadır.
23. Anayasa Mahkemesi (AYM) karm aşık çevresel sorunların ele alı nıp çözümlenmesi aşamasında karar sürecinin, çevreye ve kişi haklarına zarar verebilecek faaliyetlerin etkilerini önceden d e ğerl end irecek ve önleyecek şekil de tesis edilmesi ger ekti ğini , böylece bireysel ve kamusal menfaatler ar asında adil bir denge tesis edilerek k arşı t görü ş le rin dile getirilmesine olanak tanı ya cak gerekli etüt ve d e ğerlendi rmelerin ge rçekl eşti rilmesini n sağlanaca ğını belirtmektedir (Yasemin Pelenk ve di ğerl eri, B. No: 2017/33865, 1/11/2023, § 58). Bu ba ğlamda Mahkemeye göre, söz konusu sürece il işki n bilgilere e rişim ve karar alma sürecine aktif katı lı m son derece önemli olup (Mustafa Tü ylüo ğlu, B. No: 2018/1710, 2/5/2023, § 15)
muhtemel olumsuz çevresel etkilerin önlenmesi veya en aza indirilmesi amacını n ger çekleştiril eb il mesi için sürece dâhil olan söz konusu tarafların menfaatlerinin titizlikle değerlen dirilm esi, bu değerlendir menin sağlı klı şekil de yapıl abi lm esi için de ilgili tar afların sürece etkin kat ıl ım ını n sağlanması ger ekti ği tartış masız dır (Arif Ali Cangı ve diğerleri, B. No: 2014/1767, 6/12/2017, § 43).
24. Yine, AYM, çevresel riskler konusunda ilgili idarelerin kamuyu bilgilendirme pozitif yüküml ülüğü bulunduğunu, özellikle çevresel bilgi edinme hak kı bağlamında yalnı z ca kamusal makaml arın uhdesinde bulunan bilgilerin de ğil , a ynı zamanda ilgili faaliyeti yürüten özel kişi lerin elinde bulunan bilgilerin de erişim e açıl ması ge rekti ğini , çevresel kirlil iğin daha çok özel kişi ler eliyle yürütülen faaliyetler ba ğla mı nda gündeme gelmesi bu hususu zorunlu kıl dığını ifade etmektedir. AYM’ ye göre, erişmeleri sa ğlan an bilgiler doğrultusunda çevresel karar alma süreçlerine katı lı ml arının temin edilmesi gereken bireylerin, söz konusu süreçte hukuksal çıka rlar ını n yeterince göz eti lm ediğini düşünm eleri durumunda ya r gısal yollara b aşvuru im kânını n tanınması da önemli bir usuli yükümlülüktür (Hüseyin Tunç Kar lı k ve Zahide Ş adan Karluk, B.
No: 2013/6587, 24/3/2016, § 64-65).
25. Avrupa İnsan Hakları Ma hkemesi’nce de, çevresel meselelere ili şkin başvurular incelenirken, karar alma sürecinin a yrıca de ğerlendiril diği, çevresel meselelerin usule il işki n boyutu ba ğlamında çevresel bilgi edinme hakkı, çevresel karar alma süreçlerine katı lı m hakkı ve çevresel konularda yar gısal yollara başvurma hakkı şekli n deki usule il işki n güvencelere vurgu ya pıl dığı görülmektedir (T aş k ın ve diğerleri/ T ürkiye, B. No: 46117/99, 10/11/2004, 115 vd.).
26. İşbu b aşvuru dos yasına sunulan bilgi ve belgelerin incelenmesinden anl aşıl dığı üzere:
26.1. Başvur an vekilince; (1) Çanakkale ili Çan ilçesinde bulunan 18 Mart Çan Termik Santralinin uzun süredir baca teknolojileri ve emisyon de ğerle rinin mevzuata u yuml anması için gerekli çevre yatı rım larını tamaml amamış olm asına ra ğm en 2016 yıl ında 5 yıl süreyle ve rilmi ş çevre iznine istinaden ç alı şma ya
Bu belge, güvenli elektronik imza ile imzalan mıştı r.
Kava klı d ere Mah. Zeyti n d alı Caddesi No:4 Çankaya/ANKARA e-Posta : iletisim@ombudsman.gov.tr İn tern et Adresi : www.ombudsman.gov.tr
devam ett iği, Santralin 5 yı ll ık izin süresinin 30.03.2021 tarihinde dolduğu ve Santrale 10.09.2021 tarihinde tekrar çevre izni düz enlendiğini n B akanlı ğın bilgi ekr anından ö ğrenil di ği, (2) Santralin atı k depolama sahasına dair çevre yat ırıml arını tamaml amamış olm asına rağm en süreleri uz atı lan Geçici Faaliyet
Belgeleri ve son olarak 2021 yıl ını n Eylül a yınd a verilen çevre izni ile çalı ş malarına devam etti ği, Santralin kül depolama sahası mevzuata uygun olm am a sına ra ğmen 26.12.2019 tarihinde Atıkl arın Düzenli
Depolanmasına Dair Yö netm eli k’in Geçici 3’ün cü maddesinde yapıl an değiş ik likle akademik raporla santrallere çalı şma ya devam etme im kanı tanındığı iddia edil mi ş ve bu geli şmeler üzerine başvur an, anıl an
Santralin çevreye zarar verme tehlikesine ve İda renin bu tehlikelere karş ı önlemlere dair bilgi edinmek amacı yla anıl an Santralin baca emi s yonları ve at ık depolama sah ası ile ilgili olarak Çevre, Ş ehirc il ik ve
İkli m D e ğişi kli ği Baka nlı ğı ÇED İz in ve Denetim Genel Müdürlü ğünden iki a yrı bilgi edinme başvurusunda bulunm uştur.
26.2. Takip eden süreçte, her iki başvuru ya da cevap ve rilmediğinden bahisle BE DK’ ya itiraz b aşvurusu ya pıldı ğı, söz konusu itiraz başvurularının red dedildiği, bu ret kar arl arına ka rşı Ankara 15. İdar e
Mahkemesi nezdinde iptal davaların ın açıl dığı, a nıl an Mahkemenin 06.07.2023 tarihli ve / E., / K. sa yıl ı ve 05.07.2023 tarihli ve / E., / K. sa yıl ı kar arla rı yl a ilgili idari işl eml erin iptaline karar verdiği ve bunun üzerine BEDK ta rafınd an alı na n sa yı ve 02.08.2023 tarihli ve sa yı ve 16.08.2023 tarihli yeni kararlarla, ilgili Mahkeme kara rına uyularak başvu ranın it iraz ını n Mahkeme kara rında beli rtildi ği şekil de kabulü ile söz konusu kararl arın ger e ği için idareye bil dirild iği anlaşılm ışt ır.
27. İl gil i Mahkeme k ara rları incelendi ğinde ise; 27.1. Baca teknolojileri ve atı k depolama sahasına il işki n bilgi edinme talepleri yönünden Mahkeme tarafından; idarenin şeffa flığını n her şe yden önce idarenin faaliyetlerini objektif esaslara göre ve güvenilir bir sistem içerisinde yürütmesini sağlama ya yönelik olduğu, a yrıca yönetilenlerin karar alma süreçlerine katıl ımı na, denetim mekaniz malarının etkin bir şekilde işl etil mesine ve bireylerin hak arama öz gürl üğün ü etkili bir şekil de kull anmasına ya rdımcı olduğu, b aşv uranı n BED K’ ya yapt ığı itiraz başvurusunun reddine gerekçe olarak yerinde ve yeterli bilgileri içerdiği d e ğerlendirilen İdareni n yaz ısı nın başvuranın başvurusunda talep ett i ği “18 Mart Çan Termik Santralinin 30.03.2021-10.09.2021 tarihleri arasında çalı ş ıp çalı şmadığı, ç alı ştı ise hangi yaptı rıml arın u yg ulandığı, baca teknolojileri ve emisyon d e ğerl erinin mevzuatta yer alan limit değerle ri sağla yıp sa ğlam adığı, 01.01.2019 tarihinden itibaren hangi denetimlerin ya pıl dı ğı, santralin güncel de ğerle ri karşılama ması durumunda ilgili kurumun ne gibi yaptı rıml ar u ygulandı ğına ” dair bilgi ve belgelere yer v erilmed iği gibi talep edilen bilgi ve belgeler yönünden de gerekli açıkl amanın ya pıl madığı , çevrenin ko runması hususunda sivil toplum örgütü olarak faaliyet gösteren başvuran t ara fından faaliyet alanı k apsamı nda ve Anayasa ile güvence alt ı na alı nan çevrenin ko run masını sağlanm ası amacı yl a ya p ıl an başvurunun 4982 sa yıl ı Kanun’un amacına uygun olduğu ve bu amaca uygun olarak yapılan başvurud a talep edilen bilgi ve belgelerin bütününü kapsayacak ş ekilde cevap v eril mediği ve bu durumun idarenin ş effaflı ğı ilkesiyle ba ğdaşmadığı de ğe rlendiril e rek dava konusu işl emin iptal edil diği görülmektedir.
27.2. Atık depolama sahasına il işki n bilgi edinme talepleri yönünden ise Mahkeme tarafından; başvu ranın bilgi edinme başvurusun a yaptı ğı it iraz ın reddedilmesine gerekçe olan İd arenin yaz ısı nda ilgili mevzuat hükümlerine yer verilerek davaya konu Santral ile Afşin Elbistan B Termik Santraline 18.03.2021 ve
24.12.2021 tarihli çevre izin ve lisans belgelerinin düz enlendiğini n beli rti ldi ği, ancak söz konusu ya z ıd a
başvuranın başvu rusund a talep ett iği, “Santralin atı k depolama sahası na il işki n kurumsal akademik raporunu sunup sunm a dığı, raporda geçen i yi leştirmeleri ya pıp ya pm adığı, çevresel önlemleri al ıp
Bu belge, güvenli elektronik imza ile imzalan mıştı r.
Kava klı d ere Mah. Zeyti n d alı Caddesi No:4 Çankaya/ANKARA e-Posta : iletisim@ombudsman.gov.tr İn tern et Adresi : www.ombudsman.gov.tr
alm adığı, sahada şartla ra uygun depolama yapıl ıp yapıl m adı ğı, şartların yerine getirilmemesi söz konusu ise ne gibi yaptı rıml ar u ygulandı ğına ” dair bilgi ve belgelere yer v erilme diği gibi talep edilen bilgi ve belgeler yönünden gerekli açık lam aların da yapıl m adığı, – yukarıdaki kararda yapıl an d e ğerlendi rmel ere bu kararda da yer verilerek- 4982 sa yıl ı Kanun ’un a macına uygun yapıl an b aşv uru da talep edilen bilgi ve belgeleri bütününü kapsayacak şekil de cevap verilmediği, bu durumun idarenin şef faflı ğı ilkesiyle bağd aşmadı ğı de ğe rlendi rilerek dava konusu işl e mi n iptaline karar ve rilmi şti r.
28. Yukarıda yer v erildi ği üzere, başvur anın anıl a n Santrale dair bilgi edinme taleplerinin 4982 kapsamı ndaki esas de ğe rlendirmelerinin ilgili ya rgı or ganınc a ya pıl ıp sonuçlandırıl dığı gö rüldüğünden dosyada Kurumumuzca bu yönde bir inceleme yap ıl ma ya cak olup i şbu dosya, ilgili Mahkeme kararla rı ve bu kararlar üzerine BED K’nın aldı ğı it iraz ını n kabulü kararla rı sonrasınd a halen bilgi edinme talebinin yerine geti rilmedi ği şikâ ye tl e ri yönünden ele alı nacaktı r.
29. Anayasa Mahkemesi k ar arlarında hukuk devleti; insan haklarına dayanan, bu hak ve özgürlükleri koruyup güçlendiren, eylem ve işl emleri hukuka uygun olan, her alanda adaletli bir hukuk düzeni kurup bunu geli şti rere k sürdüren, hukuki güvenli ği sa ğla ya n, An a yasa ’ ya a ykırı durum ve tutumlardan kaçınan, hukuku tüm devlet organ larına egemen kıl an, Anayasa ve kanunlarla kendini bağlı sayan, yar gı denetimine açık olan devlet olarak ifade edilmektedir (E.2013/44, K.2013/59, K. T: 02/05/2013).
30. Ana yasa ’nın 138’inci maddesinin dördüncü fıkras ına göre yasama ve yürütme organla rı ile idare, mahkeme k ara rlarına uymak z orundadır. Bu hükümde mahkeme ka ra rlarına uyma ve bu k a rarları değişt irmeksiz in yerine getirme hususunda yasama ve yürütme o r ganla r ı ile idare lehine herhangi bir istisnaya yer verilmemi şti r.
31. Ana yasa ‘nın 36’n cı maddesinin birinci fıkrasında, herkesin ya r gı or ganl arına dav acı veya d avalı olarak b aşvurabil me ve bunun doğal sonucu olarak da iddia, savunma ve adil ya r gıl anma h akkı güvence altı na alınmı ştı r. Anılan maddeyle güvence altı na alınan adil yar gılanm a hakkı, kendisi bir temel hak nit eli ği taşımasını n ötesinde diğe r temel hak ve özgürlüklerden gereken şekil de yar arlanıl ma yı ve bunların korunmasını sağla ya n en etkili güvencelerden biridir (AYM, A.A.A., B. No: 2018/17071, 19/11/2020, § 57)
32. Bununla birlikte, hak arama öz gürlü ğü ve adil yar gıl anma hakkı, sadece ya r gı mercileri önünde davacı ve davalı olarak iddia ve savunmada bulunma hakkını değil ya r gıl ama sonunda hakkı olanı elde etmeyi de kapsayan bir h aktı r (AYM, E.2009/27, K.2010/9, 14/1/2010). Bu bağlamda mahkemeye erişi m hakkı mahkemece verilen kara rın u ygulanması nı isteme haklarını da kapsar. Mahkeme kar ar larını n u ygulanması ya r gıl amanın dışı nda olmakla birlikte onu tamamlayan ve ya rgıl amanın sonuç do ğur masını sağla ya n bir unsurdur. Karar uygulanmazsa ya r gı lamanın da bir anlamı ol ma ya caktı r. Bu nedenle ya r gı kararl arının u ygul anmas ı mahkemeye e rişim hakkı kapsamı nda de ğer lendiril mektedir. Buna göre ya r gıl ama sonucunda mahkemenin bir karar ver miş olması yeterli de ğildi r, a yrı ca bu kara rın etkili bir şekilde u ygulanm ası da gerekir (A.A.A., § 58).
33. Somut başvuruda, baş vu ranın bilgi edinme taleplerinin İdarece karşılanm aması işl emi ne yönelik it iraz ın reddedil diği BEDK kararı, Mahkemece özetle “çevrenin korunmasını n sağlanması ama cı yl a yapıl an başvurunun 4982 sa yıl ı Kanun’un ama cına uygun olduğu ve bu amaca uygun olarak ya pıl an baş vuruda talep edilen bilgi ve belgelerin bütününü kapsayacak ş ekil de cevap verilm ediği ve bu durumun idarenin şeffa flığı ilkesiyle ba ğd a şmadığı” de ğerlendiril e re k iptal edil mi şti r.
34. Hukuk devleti ilkelerinin gereklilikleri ve mahkeme kara rlarının etkili u ygul anmasına yönelik AYM içtihatları göz önüne alı n dığında; somut başvurud a, her ne kadar talep edilen bilgi ve belgelerin b aş vurana
Bu belge, güvenli elektronik imza ile imzalan mıştı r.
Kava klı d ere Mah. Zeyti n d alı Caddesi No:4 Çankaya/ANKARA e-Posta : iletisim@ombudsman.gov.tr İn tern et Adresi : www.ombudsman.gov.tr
temin edilmemesi yönündeki idari işl eml er iptal edil memiş olsa da bu işl eml ere ya pıl an itirazlara il iş ki n
BEDK ’nın aldı ğı ret kararlar ı iptal edilerek esasen itiraza konu işl eml erin de hukuka uygun bulunmamış olduğu d e ğerl endiril diği nden idarenin söz konusu Mahkeme ka rarla rını dikkate alarak başvur anın bilgi edinme hakkını kull anmasını teminen yeni bir işl e m tesis etmesi gerek ti ği sonucuna varılmaktadı r.
35. Öte yandan, işbu dosyada BEDK tara fından söz konusu Mahkeme ka rarla r ın a uyularak önceki ret kararl arı nın kaldı rıl dığı ve Mahkeme k ara rında beli rtil di ği şekil de it iraz ın kabulüne karar ve rildi ği de anlaşılm aktadır.
36. Bil inece ği üzere BEDK, bilgi edinme başvurusu yl a ilgili yapıl a cak itirazlar üzerine, verilen kar arları incelemek ve kurum ve kuruluşlar için bilgi edinme hakkını n kull anıl masına il işki n olarak kararlar vermek üzere oluşt urulmuşt ur. Ayr ıc a Kurul; bilgi edinme hakk ın ın kull anıl masına il iş ki n görüş ve de ğe rlen dirme istemini içeren başvu rula rı karara b a ğlamak, kurum ve kuruluşlar için bilgi edinme hakkını n kull anıl masına il işki n hususl arı düzenlemek ve bilgi edinme hak kına il işki n yapıl ması gereken mevzuat de ğişi kli klerini önermekle görev ve yetkilidir.
37. Dola yısı yla böyle bir amaçla oluşt urulan ve bilgi edinme hakkını n kull anıl masında önemli görev ve yetkiler ile donatı lan B EDK’nın it iraz ın kabulü yönünde verdi ği kararlara u yulm aması nın, Kurulun oluşturulma amacı yl a ba ğdaşma ya c a ğı ve kişi ler in bilgi edinme hakların ı etkin şekil de kull anmalarını ge cikt irebil ec e ği/ en gell e ye bil e ce ği, bunun da bilgi edinme hakkını n kull anıl ması yl a sa ğlanması hedeflenen idarenin şef faflı ğı ilkesine a ykı rılı k sonucunu do ğuraca ğı d e ğerl endiril mektedir.
38. Neticeten, yuk arıdan bu yana yapıl an açıkl amal ar, ilgili mevzuat, yar gı kararl arı ve tüm dosya kapsamı nın birlikte değe rlendiril mesi neticesinde; baş vu ranın bilgi edinme taleplerinin ilgili Mahkeme ve
BEDK k ara rlarına karşı n İd ar ece yerine getirilmemesinde hukuka ve hakkaniyete u ya rlık bulu nmadığı tespit edil diğinden, söz konusu bilgi ve belgelerin Mahkeme ka rarınd a beli r ti ldi ği şekil de başvuran a temini için gerekli işl emlerin tesis edilmesi yönünde İd ar e ye tavsiyede bulunulma sı ger ektiği d e ğerlendi rilm işt ir.
B. İyi Yönetim İlk ele ri Yönünden Değerlend ir me 39. İyi yönetim ilkelerine, 28.03.2013 tarihli ve 28601 sa yıl ı mükerrer Resmi Gaz ete’de ya yım lanan
Kamu Den etçili ği Kurumu Kanununun U ygulan masına İli şkin Usul ve Esaslar H akkında Yönetm eli k’in
“ İyi yönetim il kele ri” ba şlı klı 6’ncı maddesinde yer ve rilmi ş olup; söz konusu ilkeler yönünden ya pı la n değerlendirm e neticesinde ve yuka rıda ya pıl an a çıkl amalar kapsamı nda idareye; bilgi edinme ha kkı ve şeffa flık ilkelerine daha uygun dav ranıl ması önerilmektedir.
VI. HAK ARAMA Ö ZGÜ RLÜĞÜNE İL İŞ KİN YASAL MEVZUAT
40. 6328 sa yıl ı Kamu Dene tçili ği Kurumu Kanunu’ nun 17’nci maddesinin sekizinci fıkrasına göre
Kamu Den etçili ği Kurumuna dava açma süresi içinde yapıl an başvuru, işl eme ye b aşlamış olan dava açma süresini durdurmakta olup anıl an Kanun ’un 21’in ci maddesinin ikinci fıkr ası u ya rınca, bu Tavsiye Kara rı üzerine otuz gün içinde herhangi bir işl em tesis edilmez veya eylemde bulunulmaz ise (varsa) durmuş olan dava açma süresi k aldı ğı yerden işl eme ye devam edecek olup ilgili İdar eni n işl emi ne karşı Ankara İd are
Mahkemesi nezdinde yar gı yolu açıkt ır.
VII. KARAR
Yukarıda a çıkl anan gerekçelerle, B AŞVU RUNU N KABULÜNE; Başvur anın bilgi edinme taleplerinin ilgili Mahkeme kararl arında beli rtildi ği şekil de başvur ana temini için gerekli işl eml erin tesis edilmesi hususunda ÇEVRE, Ş E HİRCİL İK VE İKL İM DEĞİŞ İKL İĞİ
B AKANL I ĞINA T AVS İYEDE BULUNULMASINA;
Bu belge, güvenli elektronik imza ile imzalan mıştı r.
Kava klı d ere Mah. Zeyti n d alı Caddesi No:4 Çankaya/ANKARA e-Posta : iletisim@ombudsman.gov.tr İn tern et Adresi : www.ombudsman.gov.tr
6328 sa yıl ı Kanunun 20 ’nci maddesinin üçüncü fık rası u ya rınca İda re t ar afından bu karar üzerine tesis
edilecek işlemin otuz gün içinde Kurumumuza bildirilmesinin zorunlu olduğuna, Kara rın B aşvu ran Vekiline ve Çevre, Ş eh ir cil ik ve İk li m Değişi k li ği B ak an lı ğın a teb li ğin e, Türkiye Cumhuriyeti Kamu Başden etçisi ’nce karar verildi.
Ş eref MALKOÇ
Kamu B aşd en etçisi
Bu belge, güvenli elektronik imza ile imzalan mıştı r.
Kava klı d ere Mah. Zeyti n d alı Caddesi No:4 Çankaya/ANKARA e-Posta : iletisim@ombudsman.gov.tr İn tern et Adresi : www.ombudsman.gov.tr