|
ÖZET: Başvuru, Çay İşletmeleri Genel Müdürlüğü ile yaşanan sorunlara dair yapılmıştır. Başvuran, 14 Temmuz 2024 tarihinde yaptığı ilk başvuruda, çay üreticilerine yapılan ödemelerin banka hesaplarında toplanması, ödeme günlerinin hafta sonlarına denk getirilmesi, bankamatik yetersizliği ve işlem limitleri gibi konularda çözüm talep etmiştir. İkinci başvurusunda ise, bu taleplerini yineleyerek ödemelerin ayın son günleri dışında yapılmasını istemiştir. Başvuran, ayrıca bankaların uyguladığı komisyon kesintileri ve ATM yetersizliğinden dolayı yaşanan sorunların çözülmesini talep etmiştir.
Çay İşletmeleri Genel Müdürlüğü, başvuranın taleplerine ilişkin açıklamalarında, ödemelerin yasal çerçeveler içinde ve belirlenen bankalar aracılığıyla yapıldığını belirtmiştir. Kamu bankaları ile yapılan sözleşmeler sayesinde ATM sorunlarının çözüldüğü, ancak her üreticinin istediği banka üzerinden ödeme almasının mümkün olmadığı ifade edilmiştir. Ayrıca, bankalarla yapılan promosyon görüşmelerinin olumlu sonuçlanmadığı, ancak bu konunun gelecekte yeniden ele alınacağı belirtilmiştir. Sonuç olarak, başvurunun reddine karar verilmiştir. Kamu Denetçiliği Kurumu, başvuranın taleplerinin hukuka ve hakkaniyete uygun şekilde değerlendirildiğini, idarenin takdir yetkisinin sınırları içinde hareket ettiğini belirtmiştir. Ancak, idarenin başvuru sahibine hangi mercilere başvurabileceği konusunda yeterli bilgi vermediği tespit edilmiştir. |
T.C. TÜRKİYE BÜYÜK MİLLET MECLİSİ KAMU DENETÇİLİĞİ KURUMU
(OMBUDSMANLIK)
SAYI : 2025/1347-S.25.2055
BAŞVURU NO : 2024/10875
KARAR TARİHİ : 07.02.2025
RET KARARI ,TCKN:
Adres:
BAŞVURUYA KONU İDARE : ÇAY İŞLETMELERİ GENEL MÜDÜRLÜĞÜ
BAŞVURUNUN KONUSU : Çay İşletmeleri Genel Müdürlüğüyle yaşanan sorunlar hakkında.
BAŞVURU TARİHİ : 02.09.2024
I. BAŞVURANIN İDDİA VE TALEPLERİ
1. Başvuran 14.07.2024 tarihinde yapmış olduğu ilk başvurusunda özetle; yapılan ödemelerin bir banka üzerinde toplanması ödeme gününün hafta sonuna denk getirilmesi bankamatik sayısının yetersiz olması banka tarafından belli tutarın altındaki meblağların vezneden çekilememesi ve bu hesaplar üzerinden ortak
ATM’lerden çekim yapılamaması bu hesaplardan ödeme günlerinde havale ve EFT işlemlerine blokaj yada sınırlandırma getirilmesi gibi konuları bilgi edinme talebi ile Çay İşletmeleri Kurumuna ilettiğini, tarafına verilen cevapla çözüm bulunmadığını belirtmekte olup çay üreticilerinin kuruma satmış oldukları ürünün karşılığı olan ödemelerin üreticilerin bu ödemelerden doğan menfaatlerini (promosyon vb) koruyan ve üreticinin mağduriyetini gideren bir çözüm oluşturulmasını talep etmektedir.
2. Başvuran tarihinde yapmış olduğu ikinci başvurusunda ise ilk başvurusundaki taleplerini yineleyerek yapılan ödemelerin ayın son gününe denk gelen ve hafta sonu olan günler dışında yapılması talebinin uygulanamaz bir talep olmadığını, yetersiz bankamatik sayısı ve hesaplara getirilen 7500 TL’lik günlük işlem limiti nedeniyle bir ton çay parasının bile üç günden az bir sürede tahsil edilemediğini, bankaların %10’a yakın limit üstü çekim komisyonu adı altında kesintiler yaptığını belirtmekte olup iyi yönetim ilkeleri çerçevesinde sorunların çözüme kavuşturulmasını talep etmektedir.
II. İDARENİN BAŞVURUYA İLİŞKİN AÇIKLAMALARI
3. Kurumumuz tarafından istenilen 21.11.2024 tarihli ve S. sayılı bilgi ve belge yazısına istinaden
Çay İşletmeleri Genel Müdürlüğü Strateji Geliştirme Dairesi Başkanlığı tarafından gönderilen 04.12.2024 tarihli ve E- – – sayılı cevabi yazı ve eklerinde;
3.1. Teşekkülün, 233 sayılı Kamu İktisadi Teşebbüsleri Hakkındaki Kanun Hükmünde Kararname ve Ana
Statüsü hükümleri doğrultusunda Türkiye’nin tarım politikasına uygun olarak çay ziraatını geliştirmek, /
ekonomik gereklilik, kârlılık ve verimlilik ilkeleri doğrultusunda faaliyette bulunduğu, bu kapsamda çay üreticilerinden yaş çay yaprağı satın alarak işleyip pazarladığı,
Çay üreticilerinden çay satın alma işinin hukuken alım-satım hükümlerine tabi olduğu, Teşekkülün, Ana
Statüsüne de uygun olarak çay tarımını geliştirme görevi kapsamında çay üreticilerinden satın aldığı çay bedelini olabildiğince erken ödediği, sözleşmeler gereği ödemelerin bankalar aracılığı ile yapıldığı, bankaların teknik fiziki kapasitesine Teşekkülün müdahalesinin söz konusu olmadığı,
Teşekkülün Doğu Karadeniz Bölgesinde Giresun, Trabzon, Rize ve Artvin ili dâhilinde bulunan 49 adet çay fabrikasında üreticilerden satın aldığı yaş çay ürün bedeli ödemelerinin sözleşme gereği, bölge ve ülke genelinde en yaygın şube ve ATM’si olan 3 Kamu bankası tarafından yapıldığı, bu ödemelerin 36 Fabrika
Ziraat Bankasından, 6 Fabrika Vakıfbank’tan, 7 Fabrika Halk Bankası tarafından gerçekleştirildiği,
3.2. Daha önceki dönemlerde özel bankalar ile yapılan ödemelerde yaşanan ATM yetersizliği ve hesaplardan komisyon alınması sorununu ortadan kaldırmak için Kamu bankaları ile sözleşme imzalandığı, ortak ATM hizmeti veren Ziraat Bankası, Vakıfbank, Halk Bank, Ziraat Katılım, Vakıf Katılım, Emlak
Katılım Bankası ATM’lerinden para çekim işlemlerinden ücret alınmaması sağlanarak ATM sorununa çözüm getirildiği,
Teşekkülün, üreticiler ile yapılan Yaş Çay Ürünü Alım Satım Sözleşmesinin 6 ncı maddesinin a bendinde
“… Ödemeler, ÇAYKUR’ un belirleyeceği zamanlarda ve belirleyeceği bankalar aracılığı ile yapılacaktır…” hükmü gereğince, üreticilerin en kısa sürede alın terlerinin karşılığını almaları amacıyla yaş yaprak alımını takip eden ayın son iş gününe kadar ödeme yapmak için azami gayret sarf ettiği, 2024 yılı yaş çay ödemelerinin 28 Haziran 2024 Cuma, 31 Temmuz Çarşamba, 29 Ağustos Perşembe, 30 Eylül Pazartesi, 29
Kasım Cuma günlerinde yapıldığı,
3.3. Bankalarla promosyon için gerekli çalışma ve yazışmaların yapıldığı, bankaların olumlu bakmadığı,
2020 yılında yapılan sözleşmede bankaların promosyon ödemesi teklifi vermediği, 2025 yılında yapılacak
olan yeni sözleşmede promosyon konusunun yeniden gündeme getirileceği, gerekli çalışmaların tekrarlanması için girişimlerin üretici lehine yapılacağı, belirtilmektedir.
4. Başvuranın 14.07.2024 tarihli ilk başvurusu üzerine Kurumumuz tarafından verilen 26.07.2024 tarihli
Gönderme Kararına istinaden Çay İşletmeleri Genel Müdürlüğü Muhasebe ve Mali İşler Dairesi
Başkanlığının 31.07.2024 tarihli ve E- – – sayılı cevabi yazısında;
4.1. Çay tarımının Doğu Karadeniz Bölgesinde Giresun’dan başlayarak Artvin’e kadar uzanan bir yelpazede gerçekleştiği, Teşekkül olarak bütün coğrafyada hinterlandına göre il, ilçe ve beldelerde 49 adet fabrikaların bulunduğu, üreticilere daha iyi hizmet verebilmek adına fabrikaların olduğu tüm bölgelerde Banka
Şubesinin bulunmasının mümkün olmadığı, bu nedenle en fazla şubesi olan 3 devlet bankasıyla 2025 yılı sonuna kadar sözleşme imzalandığı,
4.2. Bu sözleşmede Teşekkül lehine hiçbir menfaat güdülmediği, asıl olan üreticidir düşüncesiyle, bankaların çoğu müşterisinden aldıkları kart aidatı, havale ücreti, vs. gibi ücretlerin alınmadığı, bölgede en fazla Şube ve ATM’nin bu bankalarda mevcut olduğu, yine bankalarla yapılan sözleşmeler çerçevesinde bu 3 devlet bankasının sağladığı siber güvenliğin diğer bankalar tarafından sağlanamadığı,
4.3. Teşekkülün üretici ödemelerinde yaş yaprak alımını takip eden ayın sonuna kadar ödenmesini ilkesel bir anlayışla yaptığı, bundan dolayı son gün diye bir kavramın söz konusu olmadığı, nakit durumuna göre takip eden ayın sonlarındaki hafta içerisinde yapma gayreti içerisinde olduğu,
Enflasyon üzerinde artan yaş yaprak bedelleri sonucu yaş yaprak bedellerinin bankaların kendi sorunlarından kaynaklanan günlük nakit çekimleri ilgili problemle alakalı olarak da bankalara yazılar yazıldığı ve üretici lehine olan taleplerin sıralandığı, çay tarımının yaklaşık 205 bin üretici tarafından yapılmakta olduğu, her üreticinin istediği banka üzerinden yaş yaprak bedellerinin ödenmesinin mümkün olmadığı, ifade edilmektedir.
III. İLGİLİ MEVZUAT
5. Türkiye Cumhuriyeti Anayasası’nın “Dilekçe, bilgi edinme ve kamu denetçisine başvurma hakkı” başlıklı 74’üncü maddesinde; “Herkes, bilgi edinme ve kamu denetçisine başvurma hakkına sahiptir.
Türkiye Büyük Millet Meclisi Başkanlığı’na bağlı olarak kurulan Kamu Denetçiliği Kurumu idarenin işleyişiyle ilgili şikâyetleri inceler.”
6. 29.06.2012 tarihli ve 6328 sayılı Kamu Denetçiliği Kurumu Kanunu’nun “Kurumun görevi” başlıklı 5’inci maddesinin birinci fıkrasında; “Kurum, idarenin işleyişi ile ilgili şikâyet üzerine, idarenin her türlü eylem ve işlemleri ile tutum ve davranışlarını; insan haklarına dayalı adalet anlayışı içinde, hukuka ve hakkaniyete uygunluk yönlerinden incelemek, araştırmak ve idareye önerilerde bulunmakla görevlidir.”,
7. 3092 sayılı Çay Kanunu’nun 1’inci maddesinde; “Çay tarımı, üretimi, işletmesi ve satışı bu Kanun hükümleri dairesinde serbesttir. Gerçek ve tüzelkişiler yaş çay işleme ve çay paketleme fabrikaları kurup, işletebilirler, ihtiyaçları olan yaş çay yaprağını doğrudan üreticiden satın alabilirler.”
8. 18.06.1984 tarihli ve 18435 sayılı Resmi Gazete’de yayımlanan Kamu İktisadi Teşebbüsleri Hakkındaki
Kanun Hükmünde Kararname’nin; “Tanımlar ve kısaltmalar” başlıklı 2’nci maddesinde; “Bu KHK de geçen deyimler ve kısaltmalar aşağıda tanımlanmıştır.1. Kamu iktisadi teşebbüsü “Teşebbüs”; iktisadi devlet teşekkülü ile kamu iktisadi kuruluşunun ortak adıdır. 2. İktisadi devlet teşekkülü “Teşekkül”; sermayesinin tamamı devlete ait, iktisadi alanda ticari esaslara göre faaliyet göstermek üzere kurulan, kamu iktisadi teşebbüsüdür. ”
9. 20.12.1996 tarihli ve 22853 sayılı Resmi Gazete’de yayımlanan Çay İşletmeleri Genel Müdürlüğü Ana
Statüsü’nün “ÇAY-KUR’un Amaç ve Faaliyet Konuları” başlıklı 4’üncü maddesinde; “Türkiye’nin tarım politikasına uygun olarak çay ziraatını geliştirmek, ekonomik gereklilik, kârlılık ve verimlilik ilkeleri doğrultusunda; sermaye birikimine yardım ederek yatırım kaynağı yaratmak, serbest piyasa şartlarında en çok faydayı temin etmek, gerekli hammadde temini ile her türlü çay ürünü üretmek, pazarlamak, ithal ve ihraç etmek, iç ve dış pazarlarda Teşekkülün rekabet gücünü artırmaya yönelik olarak ilişkili ve yan ürünlerde gerek ve fayda görülen her türlü faaliyetlerde bulunmak amaçlarıyla teşkil olunan ÇAY-KUR’un faaliyet konuları aşağıda gösterilmiştir. a) İşletmeye uygun nitelikteki yaş çay yapraklarını satın almak, kuru çay üretmek ve/veya ürettirmek. (…) ”
10. Çay İşletmeleri Genel Müdürlüğü tarafından Kurumumuza iletilen bilgi ve belgelerde yer alan Yaş Çay
Ürünü Alım Satım Sözleşmesi’nin “Sözleşmenin konusu” başlıklı 5’inci maddesinde; “ e) ÇAY-KUR ile sözleşme imzalayan yaş çay üreticisi, hasat edeceği yaş çay ürününü ÇAY-KUR’a satıp satmamakta veya dilediğine satmakta serbesttir.”, “Ödemeler, devir ve temlik yasağı ile sair hususlar” başlıklı 6’ncı
/
maddesinde; “ a) ÇAYKUR, yaş çay üreticilerinden satın alacağı yaş çay yaprağı bedellerini o yıl için açıklayacağı yaş çay fiyatı üzerinden tahakkuk ettirerek kanuni ve zaruri kesintiler yapıldıktan sonra ödeyecektir. Ödemeler, ÇAYKUR’un belirleyeceği zamanlarda ve belirleyeceği bankalar aracılığı ile yapılacaktır. Çay tarımında kullanılan tarımsal girdilerin bedeline karşılık olacak şekilde yaş çay bedeli alacakları; Tarımsal Kalkınma Kooperatifleri, Tarım Kredi Kooperatifleri ve Ziraat Odaları lehine yapılan devir ve temlikler hariç olmak üzere üçüncü kişilere devir ve temlik edilemeyecektir. Organik tarım girdileri kısmen veya tamamen bu sınırlandırmanın dışında tutulabilir.”
şeklinde düzenlemelerin olduğu görülmüştür.
IV. KAMU DENETÇİSİ ABDULLAH CENGİZ MAKAS’IN KAMU BAŞDENETÇİSİ’NE
ÖNERİSİ
11. Başvuru sahibinin iddiaları, idarenin konu ile ilgili açıklamaları, ilgili mevzuat ve tüm dosya kapsamı birlikte değerlendirildiğinde başvuru konusuna ilişkin “Ret Karar Önerisi” Kamu Başdenetçisi’ne sunulmuştur.
V. DEĞERLENDİRME VE GEREKÇE
A. Hukuka, Hakkaniyete ve İnsan Haklarına Uygunluk Yönünden Değerlendirme
12. Ayrıntılarına 1 numaralı paragrafta yer verilen başvuruda başvuranın özetle; çay üreticilerinin ücretlerinin kendi çalışmakta oldukları banka hesabına yatırılmasını, ödemelerin ayın son gününe denk gelen ve hafta sonu dışındaki günlerde yapılmasını, bankaların nakit çekim limitlerinin yükseltilmesini, hesap sahiplerine promosyon adı altında ödeme yapılmasını talep ettiği anlaşılmaktadır.
13. Dosya kapsamında yapılan incelemede; İdare tarafından Kurumumuza iletilen cevabi yazı ve eklerinde belirtildiği üzere, yapılan sözleşmeler gereği ödemelerin bankalar aracılığı ile yapıldığı, bankaların teknik fiziki kapasitesine Teşekkülün müdahalesinin söz konusu olmadığı, ödemelerde yaşanan ATM yetersizliği ve hesaplardan komisyon alınması sorununu ortadan kaldırmak için Kamu bankaları ile sözleşme imzalandığı, ortak ATM hizmeti veren Ziraat Bankası, Vakıfbank, Halk Bank, Ziraat Katılım, Vakıf
Katılım, Emlak Katılım Bankası ATM’lerinden para çekim işlemlerinden ücret alınmaması sağlanarak
ATM sorununa çözüm getirildiği, 2024 yılı yaş çay ödemelerinin 28 Haziran 2024 Cuma, 31 Temmuz
Çarşamba, 29 Ağustos Perşembe, 30 Eylül Pazartesi, 29 Kasım Cuma günlerinde yapıldığı, bankalarla promosyon için gerekli çalışma ve yazışmaların yapıldığı ancak bankaların olumlu bakmadığı, 2025 yılında yapılacak olan yeni sözleşmede promosyon konusunun yeniden gündeme getirileceği, üretici lehine çalışmaların yapıldığı, fabrikaların olduğu tüm bölgelerde banka şubesinin bulunmasının mümkün olmadığı, bu nedenle en fazla şubesi olan üç devlet bankasıyla 2025 yılı sonuna kadar sözleşme imzalandığı, bankalarla yapılan sözleşmeler çerçevesinde adı geçen üç devlet bankasının sağladığı siber güvenliğin diğer bankalar tarafından sağlanamadığı, günlük nakit çekimleri ilgili problemle alakalı olarak da bankalara yazılar yazıldığı ve üretici lehine olan taleplerin sıralandığı, çay tarımının yaklaşık 205 bin üretici tarafından yapılmakta olduğu, her üreticinin istediği banka üzerinden yaş yaprak bedellerinin ödenmesinin mümkün olmadığı açıkça belirtilmektedir.
14. Mevzuata bakıldığında İşletmeye uygun nitelikteki yaş çay yapraklarını satın almak, kuru çay üretmek ve/veya ürettirmenin Çay-Kur’un faaliyet konularından biri olduğu, Çay-Kur ile sözleşme imzalayan yaş çay üreticisinin hasat edeceği yaş çay ürününü Çay-Kur’a satıp satmamakta veya dilediğine satmakta
serbest olduğu, dolayısıyla sözleşme serbestisi ilkesinin gözetildiği, ödemelerin Çay-Kur’un belirleyeceği zamanlarda ve belirleyeceği bankalar aracılığı ile yapılacağının düzenlendiği görülmektedir.
15. İdareye belli konularda takdir yetkisinin tanınması görevlerinin niteliği yönünden zorunludur. Ancak idareye yasalarla tanınan takdir yetkisi mutlak bir yetki değildir. İdare takdir yetkisini kullanırken yasanın koyduğu sınırlar içinde kalmalı ve eşitlik ilkesi çerçevesinde hareket etmeli; bu yetki çerçevesinde alınan kararlar objektif ve gerekçeli olmalıdır.
16. Somut olayda ise gerek banka belirlemede gerek ödeme zamanının belirlenmesi noktasında idareye yetki verildiği, bu hususların mevzuatta ve sözleşme hükümlerinde açıkça yer aldığı, söz konusu yetkinin kullanımında idarenin sübjektif verilere göre değil de genel geçer olmayan objektif verilere dayanarak karar verdiği ayrıca bütün yaş çay üreticilerine aynı uygulamayı gerçekleştirdiği dikkate alındığında yapılan iş ve işlemlerin başvuran aleyhine hukuka ve hakkaniyete aykırılık doğurmadığı değerlendirilmektedir.
17. Bu çerçevede; yukarıda yer verilen mevzuat hükümleri, idarenin cevabi yazısı ve tüm dosyanın
Kurumumuzca değerlendirilmesi neticesinde, başvuranın talebinin reddedilmesi yönündeki idari işlemin, idarenin takdir yetkisi çerçevesinde alınan karar uyarınca gerçekleştiği, bu yönüyle hukuka ve hakkaniyete uygun olduğu sonuç ve kanaatine varılmıştır.
B. İyi Yönetim İlkeleri Yönünden Değerlendirme
18. İyi yönetim ilkelerine 28.03.2013 tarihli ve 28601 mükerrer sayılı Resmi Gazetede yayımlanan Kamu
Denetçiliği Kurumu Kanununun Uygulanmasına İlişkin Usul ve Esaslar Hakkında Yönetmeliğin “İyi yönetim ilkeleri” başlıklı 6’ncı maddesinde yer verilmiş olup; söz konusu ilkeler yönünden yapılan değerlendirmeler neticesinde; İdarenin, başvurana verdiği gerekçeli cevapta hangi sürede hangi mercilere başvurabileceğinin gösterilmediği, bu nedenle “karara karşı başvuru yollarının gösterilmesi” ilkesine uymadığı anlaşılmış olup; idarenin bahse konu ilkeye uygun davranması önerilmektedir.
VI. HAK ARAMA ÖZGÜRLÜĞÜNE İLİŞKİN AÇIKLAMA
19. 6328 sayılı Kanunun 21’inci maddesinin birinci fıkrası uyarınca başvurunun Kurumumuz tarafından reddedilmesi hâlinde, durmuş olan dava açma süresi gerekçeli ret kararının ilgiliye tebliğinden itibaren kaldığı yerden işlemeye başlayacaktır. Buna göre; ilgili idarenin işlemine karşı dava açma süresinden varsa arta kalan sürede Rize İdare Mahkemelerinde yargı yolu açıktır.
VII. KARAR
Yukarıda açıklanan gerekçe ve dosya kapsamına göre BAŞVURUNUN REDDİNE,
Kararın BAŞVURANA ve ÇAY İŞLETMELERİ GENEL MÜDÜRLÜĞÜNE tebliğ edilmesine,
Türkiye Cumhuriyeti Kamu Başdenetçisince karar verildi.
Mehmet AKARCA
Kamu Başdenetçisi
/