|
ÖZET: Ceza infaz kurumlarında barındırılan bireylerin elektrik tüketim bedellerinin yüksekliği, T.C. Türkiye Büyük Millet Meclisi Kamu Denetçiliği Kurumu tarafından ele alınmıştır. Başvuru, bu bedellerin “mesken abone grubu” ile karşılaştırıldığında aşırı yüksek olduğunu ve bu durumun mağduriyet yarattığını belirtmektedir. İlgili idare, elektrik giderlerinin aydınlatma dışında hükümlüler tarafından karşılandığını, ceza infaz kurumlarının ticarethane abone grubu kapsamında yer aldığını ifade etmiştir. Ancak, bu durumun, özellikle son dönemde elektrik maliyetlerinde önemli bir artışa yol açtığı gözlemlenmiştir.
Kamu Denetçiliği Kurumu, Adalet Bakanlığı’na, ceza infaz kurumlarındaki elektrik hizmetlerinin makul bedellerle sağlanabilmesi için mevzuat değişikliği yapılması gerektiği yönünde tavsiyede bulunmuştur. Bu öneri, hükümlülerin temel hak ve özgürlüklerinin korunması açısından önem taşımaktadır. İdare, bu tavsiyeye uygun hareket etmediği takdirde, gerekçelerini 30 gün içinde bildirmekle yükümlüdür. Sonuç olarak, ceza infaz kurumlarında barındırılan kişilerin elektrik hizmetlerine erişiminin kolaylaştırılması ve bu hizmetlerin maliyetinin düşürülmesi, hem hukuka uygunluk hem de insan hakları açısından kritik bir gereklilik olarak ortaya çıkmaktadır. Bu bağlamda, Adalet Bakanlığı’nın gerekli düzenlemeleri ivedilikle hayata geçirmesi beklenmektedir. |
T.C. TÜRKİYE BÜYÜK MİLLET MECLİSİ KAMU DENETÇİLİĞİ KURUMU
(OMBUDSMANLIK)
SAYI : 2023/853-S.23.1548
BAŞVURU NO : 2022/12884
KARAR TARİHİ : 23/01/2023
TAVSİYE KARARI
BAŞVURUYA KONU İDARE : ADALET BAKANLIĞI
BAŞVURUNUN KONUSU : Ceza infaz kurumlarında tahsil edilen elektrik tüketim bedeli hakkındadır.
BAŞVURU TARİHİ : 07/09/2022
I. BAŞVURANIN İDDİA VE TALEPLERİ
1. Başvuru dilekçesinde özetle, ceza infaz kurumlarında barındırılan kişilere tahakkuk ettirilen elektrik tüketim bedelinin “mesken abone grubuna” kıyasla oldukça yüksek meblağlara ulaştığı ve söz konusu bedeli ödemekte zorluk yaşadıkları belirtilerek mağduriyetlerinin giderilmesi talep edilmiştir.
II. İDARENİN BAŞVURUYA İLİŞKİN AÇIKLAMALARI
2. Kurumumuza daha önce benzer mahiyette yapılan şikâyetler neticesinde, “ceza infaz kurumlarında barındırılan kişilerin makul bedeller karşılığında elektrik hizmetlerinden yararlanabilmesini teminen, mevzuat değişiklik çalışmaları da dâhil olmak üzere gerekli çalışmaları başlatması ve ivedilikle sonuçlandırılmasının sağlanması” yönünde İdareye tavsiyelerde bulunulmuştur (Bknz. Kamu Denetçiliği
Kurumunun 22.09.2022 tarihli ve 2022/11497 başvuru numaralı Tavsiye kararı).
3. Söz konusu başvurulara ait inceleme ve araştırma sürecinde İdareden konuya ilişkin açıklama ve değerlendirmelerinin Kurumumuza iletilmesi istenmiş olup buna mukabil İdare tarafından iletilen cevap yazılarında özetle; (a) Ceza İnfaz Kurumlarında Bulundurulabilecek Eşya ve Maddeler Hakkında Yönetmelik’in “Elektrikli eşyalar” başlıklı 9’uncu maddesi uyarınca işlem yapıldığı; anılan hüküm kapsamında ceza infaz kurumlarında bulunan oda/koğuşların aydınlatmalarının kurum idaresi tarafından karşılandığı, hükümlü ve tutukluların kendi talepleri ile oda/koğuşlarında kullandıkları elektrikli eşyanın elektrik giderlerinin kendileri tarafından karşılandığı, (b) Dağıtım Lisansı Sahibi Tüzel Kişiler ve Görevli Tedarik Şirketlerinin Tarife Uygulamalarına İlişkin
Usul ve Esaslar’ın “Ticaret abone grubu” başlıklı 7’nci maddesi uyarınca, ceza infaz kurumlarının
ticarethane abone grubu kapsamında yer aldığı; barındırılmakta olan hükümlü ve tutuklular adına ayrı bir elektrik aboneliğinin bulunmadığı, (c) Kısıtlı bütçe kaynaklarının azami tasarrufunun sağlanmasının zorunluluk arz ettiği, bu kapsamda devletin bakım ve gözetimi altındaki kişilerin barındırıldıkları kurumlar olan ceza infaz kurumlarının zaruri giderleri ile burada barındırılan hükümlü ve tutukluların ancak ilaç, aydınlatma, ısınma vb. temel giderlerinin devletçe karşılanmasına imkân bulunduğu, bu doğrultuda aydınlatma, su ve ısınma giderlerinin Adalet Bakanlığı tarafından, bunların dışında hükümlü ve tutukluların kendi talepleri ile oda/koğuşlarında kullandıkları elektrikli eşyanın elektrik giderlerinin kendileri tarafından karşılandığı, Belirtilmiştir.
4. 6328 sayılı Kamu Denetçiliği Kurumu Kanunu’nun 20’nci maddesinin üçüncü fıkrası uyarınca, ilgili mercilerin önerilerimiz doğrultusunda tesis ettikleri işlemleri veya önerilen çözümler uygulanabilir nitelikte görülmemekte ise bunun gerekçelerini otuz gün içinde Kurumumuza bildirmesi gerekmektedir. Bu bağlamda Kurumumuzca verilen tavsiye kararları neticesinde İdarede tarafından iletilen cevap yazılarında özetle; […] Ceza İnfaz Kurumlarında Bulundurulabilecek Eşya ve Maddeler Hakkında Yönetmelik’in
“Elektrikli eşyalar” başlıklı 9 uncu maddesinde yer alan “Aydınlatma dışındaki elektrik giderleri hükümlü tarafından karşılanır.” hükmü uyarınca ceza infaz kurumlarında bulunan oda/koğuşların aydınlatma giderlerinin kurum idaresi tarafından karşılandığı, hükümlü ve tutukluların kendi talepleri ile oda/koğuşlarında kullandıkları elektrikli eşyanın elektrik giderlerinin ise kendileri tarafından karşılandığı, ayrıca tavsiye kararında belirtilen hususların değerlendirilmek üzere not alındığı […].
Hususu bildirilmiştir.
III. İLGİLİ MEVZUAT
5. Anayasa’nın “Dilekçe, bilgi edinme ve kamu denetçisine başvurma hakkı” başlıklı 74’üncü maddesinin
dördüncü ve beşinci fıkraları uyarınca:
Herkes, bilgi edinme ve kamu denetçisine başvurma hakkına sahiptir.
Türkiye Büyük Millet Meclisi Başkanlığına bağlı olarak kurulan Kamu Denetçiliği Kurumu idarenin işleyişiyle ilgili şikâyetleri inceler. […]
6. Anayasa’nın “Devletin temel amaç ve görevleri” başlıklı 5’inci maddesi uyarınca:
Devletin temel amaç ve görevleri, Türk milletinin bağımsızlığını ve bütünlüğünü, ülkenin bölünmezliğini, Cumhuriyeti ve demokrasiyi korumak, kişilerin ve toplumun refah, huzur ve mutluluğunu sağlamak; kişinin temel hak ve hürriyetlerini, sosyal hukuk devleti ve adalet ilkeleriyle bağdaşmayacak surette sınırlayan siyasal, ekonomik ve sosyal engelleri kaldırmaya, insanın maddi ve manevi varlığının gelişmesi için gerekli şartları hazırlamaya çalışmaktır.
7. Anayasa’nın “Kişinin dokunulmazlığı, maddi ve manevi varlığı” başlıklı 17’nci maddesinin birinci
fıkrası uyarınca:
Herkes, yaşama, maddi ve manevi varlığını koruma ve geliştirme hakkına sahiptir.
8. 6328 sayılı Kamu Denetçiliği Kurumu Kanunu’nun 5’inci maddesinin birinci fıkrası uyarınca:
Kurum, idarenin işleyişi ile ilgili şikâyet üzerine, idarenin her türlü eylem ve işlemleri ile tutum ve davranışlarını; insan haklarına dayalı adalet anlayışı içinde, hukuka ve hakkaniyete uygunluk yönlerinden incelemek, araştırmak ve idareye önerilerde bulunmakla görevlidir.
9. Ceza İnfaz Kurumlarında Bulundurulabilecek Eşya ve Maddeler Hakkında Yönetmelik’in “Elektrikli
eşyalar” başlıklı 9’uncu maddesi uyarınca:
Koğuş, oda ve eklentilerinde, kantinden temin edilmek koşuluyla, bir adet otuzyedi ekran televizyon ile elektrikli su ısıtıcısı, saç kurutma makinesi ve büro tipi buzdolabı ile kurumun bulunduğu coğrafi bölgenin iklim koşulları dikkate alınarak, her koğuş veya odada bir adet vantilatör bulundurulmasına izin verilebilir. Ayrıca her hükümlü, kurum kantininden satın almak kaydıyla bir adet kulaklıklı küçük el radyosu bulundurabilir.
Oda sistemine geçmemiş ceza infaz kurumlarında, koğuşların durumuna göre, bir adet büyük ekranlı televizyon ile buzdolabı bulundurulmasına izin verilebilir.
Aydınlatma dışındaki elektrik giderleri hükümlü tarafından karşılanır.
10. Dağıtım Lisansı Sahibi Tüzel Kişiler ve Görevli Tedarik Şirketlerinin Tarife Uygulamalarına İlişkin
Usul ve Esaslar’ın “Mesken abone grubu” başlıklı 4’üncü maddesi ile “Kamu ve özel hizmetler sektörü ile
diğer abone grubu” başlıklı 7’nci maddeleri uyarınca:
Mesken abone grubu
MADDE 4 – (1) Mesken olarak kullanılan; müstakil binalar, apartmanlar ve apartmanlar içindeki bağımsız bölümler, konut kooperatifleri ve konut siteleridir. Bu yerlerin kalorifer, asansör, hidrofor, merdiven otomatiği, kapıcı dairesi vb. gibi ölçümleri ayrı sayaç ile yapılan ortak kullanım yerleri, ibadethaneler ile müştemilatı niteliğindeki lojman ve benzeri yerleri, T.C. Başbakanlık Afet ve Acil
Durum Yönetimi Başkanlığı (AFAD) tarafından kurulan geçici barınma merkezleri mesken abone grubu kapsamındadır.
(2) Şehit Aileleri ve Muharip/Malul Gaziler mesken alt abone grubudur. […]
Kamu ve özel hizmetler sektörü ile diğer abone grubu*
MADDE 7 – (1) Bu Usul ve Esaslarda tanımlanan diğer ana ve alt abone grupları kapsamına girmeyen tüm tüketiciler bu abone grubu kapsamındadır.
(* “Ticarethane abone grubu” olan madde başlığı, 30.04.2022 tarih ve 31825 sayılı Resmi Gazete’de yayımlanan 10961 sayılı EPDK Kararının 3’üncü maddesi uyarınca “Kamu ve özel hizmetler sektörü ile diğer abone grubu” olarak değiştirilmiştir.)
IV. KAMU DENETÇİSİ ARİF DÜLGER’İN KAMU BAŞDENETÇİSİNE ÖNERİSİ
11. Kamu Denetçisi tarafından yapılan inceleme ve araştırma neticesinde, başvurunun kabulü gerektiği yönünde hazırlanan öneri Kamu Başdenetçisine sunulmuştur.
V. DEĞERLENDİRME VE GEREKÇE
A. Hukuka, Hakkaniyete ve İnsan Haklarına Uygunluk Yönünden Değerlendirme 1. Olay ve Olgular
Mezkûr dosya ile incelemeye alınan benzer nitelikteki dosyalar kapsamında yer alan bilgi ve belgelerin incelenmesinden anlaşıldığı üzere; 12. Ceza infaz kurumlarında bulunan oda ve koğuşların aydınlatma giderleri ilgili kurum idaresi tarafından karşılanmaktadır. Hükümlü ve tutukluların talepleri doğrultusunda kullandıkları elektrikli eşyalara ait elektrik giderleri ise kendileri tarafından karşılanmaktadır.
13. Hükümlü ve tutukluların kullandıkları elektrik miktarı, barındırıldıkları oda veya koğuşların sayaçlarından okuma yapılarak tespit edilmekte; harcanmış olan kwh/saat üzerinden birim fiyat uygulanarak ödenmesi gereken bedel hesaplanmaktadır. Bu şekilde hesaplanan elektrik tüketim bedeli hükümlü ve tutukluların emanet para hesabından kesilerek tahsil edilmektedir.
14. Ceza infaz kurumları, tarife uygulamalarının düzenlendiği Usul ve Esaslar (§10) uyarınca ticarethane abone grubu kapsamında yer almakta olup barındırılmakta olan hükümlü ve tutuklular adına ayrı bir abonelik bulunmamaktadır.
2. Değerlendirme 15. Başvuran, barındırıldığı ceza infaz kurumunda elektrik tüketim bedeli olarak oldukça yüksek meblağlar ödemek durumunda kaldıklarını ve bu bağlamda mağduriyet yaşadığını belirtmiştir (§1).
16. Ceza İnfaz Kurumlarında Bulundurulabilecek Eşya ve Maddeler Hakkında Yönetmelik’in “Elektrikli eşyalar” başlıklı 9’uncu maddesinde, kurumlarda barındırılanların koğuş, oda ve eklentilerinde bulundurabilecekleri elektrikli eşyalar düzenlenmiştir. Söz konusu maddenin üçüncü fıkrasında ise aydınlatma dışındaki elektrik giderlerinin hükümlü tarafından karşılanacağı düzenleme altına alınmıştır (§9). İdarenin de belirttiği üzere, ceza infaz kurumları ilgili mevzuat uyarınca ticarethane abone grubu
[Kamu ve özel hizmetler sektörü ile diğer abone grubu] kapsamında kalmakta olup tüketim bedelinin hesaplanmasında anılan abone grubuna ilişkin tarifeler uygulanmaktadır (§§3,10).
17. Ceza infaz kurumlarında barındırılan kişilerin belirli harcamalara katılımının düzenlenmesi, çeşitli ülkelerin ceza infaz sistemlerinde uygulama alanı bulabilmektedir (Bkz. AİHM, Başvuru No : 2022/12884 31827/02, Laduna v. Slovakia, 13 Aralık 2011). Kaynakların kullanımında ceza infaz kurumlarında barındırılan tüm kişilerin temel hak ve hürriyetlerinin korunmasına ve bu bağlamda asgari standardın sağlanmasına öncelik verilmesi gerektiği açıktır. Keza İdarenin açıklamalarında da, kısıtlı bütçe kaynaklarının azami tasarrufunun sağlanmasının zorunluluk arz ettiği, bu kapsamda ceza infaz kurumlarının zaruri ve temel (ilaç, aydınlatma, ısınma vb.) giderlerinin devletçe karşılanmasına imkân bulunduğu hususu vurgulanmıştır. Bu çerçevede yapılan değerlendirmede, elektrik tüketim bedelinin barındırılan kişilerden tahsiline ilişkin olarak İdarece yürütülen işlemlerde ilgili mevzuat hükümlerine aykırı bir husus tespit edilememiştir.
18. Bununla birlikte, ceza infaz kurumlarının ticarethane abone grubu kapsamında yer almasının da etkisiyle, özellikle 01.01.2022 tarihinden itibaren barındırılan kişilere yansıtılan elektrik tüketim bedellerinde ciddi bir artış yaşandığı; keza Enerji Piyasası Düzenleme Kurulunca onaylanan nihai tarife tabloları incelendiğinde, ticarethane abone grubu ile mesken abone grubu arasındaki payın daha önceki döneme oranla önemli ölçüde açıldığı anlaşılmaktadır. (Bknz. Kamu Denetçiliği Kurumunun 22.09.2022 tarihli ve 2022/11497 başvuru numaralı Tavsiye kararı, §§16,20).
19. Anayasa’nın 5’inci maddesi uyarınca, kişilerin ve toplumun refah, huzur ve mutluluğunu sağlamak; kişinin temel hak ve hürriyetlerini, sosyal hukuk devleti ve adalet ilkeleriyle bağdaşmayacak surette sınırlayan siyasal, ekonomik ve sosyal engelleri kaldırmaya, insanın maddi ve manevi varlığının gelişmesi için gerekli şartları hazırlamaya çalışmak devletin temel amaç ve görevleri arasındadır (§6). Bu bağlamda, temel tüketim ihtiyaçları arasında yer alan elektrik hizmetlerine toplumun tüm fertlerinin kolaylıkla ulaşabilmesini teminen gerekli tedbirlerin devlet tarafından alınması bir gerekliliktir.
20. Söz konusu husus, devletin bakım ve gözetimi altında ceza infaz kurumlarında barındırılan kişiler açısından ayrıca önemlidir. Zira hükümlü ve tutuklu olarak barındırılan kişiler, hukuka uygun şekilde özgürlüğünden yoksun bırakılmanın doğal ve kaçınılmaz bir sonucu olarak çalışma hayatından da uzaklaşmakta; ceza infaz kurumları tarafından sağlanan çalışma imkânları haricinde gelirlerinden yoksun kalmaktadırlar. Bu durum anılan kişiler ile birlikte aile fertlerini de yakından ilgilendirmekte ve
/
etkileyebilmektedir. Barındırılan kişilerin koğuş ya da odalarında televizyon, radyo, buzdolabı ve benzeri elektrikli eşyaları kullanabilmeleri, bu kişilerin düzenli bir yaşam sürdürebilmeleri ve infaz rejiminden beklenen iyileştirmenin gerçekleşmesi hususu ile de yakın ilişki içerisindedir. Makul bir bedel karşılığında elektrik hizmetlerine ulaşılamaması durumu, söz konusu eşyalara erişimin kısmen ya da tamamen kısıtlanmasına veya kişilerin ekonomik açıdan zor durumda kalmalarına sebep olabilecek niteliktedir (Kamu Denetçiliği Kurumunun 22.09.2022 tarihli ve 2022/11497 başvuru numaralı Tavsiye kararı, §22).
21. Avrupa İşkencenin ve İnsanlık Dışı veya Onur Kırıcı Muamelenin veya Cezanın Önlenmesi Komitesi (AİÖK) tarafından yayımlanan 30’uncu Genel Rapor kapsamında, ceza infaz kurumlarında belirli hizmet veya eşyalara erişim maliyetlerinde yaşanabilecek artışların, barındırılan kişiler üzerinde ortaya çıkaracağı olumsuz sonuçlara özellikle vurgu yapılmıştır. Ceza infaz kurumlarında yaşanabilecek kaynak sıkıntısı ve pahalılık gibi sorunların, hükümlü ve tutuklular arasında eşitsizliklerin ortaya çıkmasına veya perçinlenmesine sebep olacağı; kişilerin gelecekteki refah durumlarının bundan olumsuz etkileneceği; çok düşük gelire sahip hükümlü ve tutukluların basit veya temel bir takım ihtiyaçlara erişimde dahi sıkıntı yaşayabileceği ve bu durumun kişisel özerklikten yoksun kalmalarına sebep olabileceği belirtilmiştir. Bu bağlamda Komite, elektrik giderleri de dâhil barındırılan kişilerce karşılanması gereken eşya veya hizmetlerin varlığı halinde, bunlara ilişkin maliyetlerin hükümlü ve tutukluların net gelirini orantısız şekilde etkilememesi gerektiğini ifade ederek bu hususu ceza infaz kurumlarında gözlemlenmesi gereken eşik değerler arasında saymıştır. (AİÖK, 30’uncu Genel Rapor, 2020, §§ 64-79).
22. Tüm bu açıklamalar çerçevesinde; mevcut durumda ceza infaz kurumlarının elektrik aboneliklerinin anılan Usul ve Esaslar’ın 7’nci maddesi (§10) kapsamında yer alması ve bunun sonucunda barındırılan hükümlü ve tutukluların elektrik hizmetlerine yüksek maliyetlerle erişmek durumunda kalmasının hukuka ve hakkaniyete aykırı sonuçlar doğurduğu; İdare tarafından (ilgili kamu kurum ve kuruluşları ile koordinasyon halinde), anılan kişilerin makul bedeller karşılığında elektrik hizmetlerinden yararlanabilmesini teminen, mevzuat değişiklik çalışmaları dâhil olmak üzere gerekli çalışmaları başlatması ve ivedilikle sonuçlandırması gerektiği; bu kapsamda ceza infaz kurumlarında barındırılan kişilerin “mesken abone grubu” içerisinde alt abone grubu olarak düzenlenmesi hususunun da değerlendirilmesinin uygun olacağı sonuç ve kanaatine varılmıştır.
B. İyi Yönetim İlkeleri Yönünden Değerlendirme 23. İyi yönetim ilkelerine, Kamu Denetçiliği Kurumu Kanununun Uygulanmasına İlişkin Usul ve Esaslar
Hakkında Yönetmelik’in “İyi yönetim ilkeleri” başlıklı 6’ncı maddesinde yer verilmiştir. Anılan madde hükmü uyarınca, inceleme ve araştırma kapsamında ilgili idarenin iyi yönetim ilkelerine uygun işlem ve eylem ile tutum veya davranışta bulunup bulunmadığı hususları da Kurum tarafından gözetilmektedir. Bu kapsamda yapılan değerlendirme neticesinde; İdarenin, “makul sürede karar verme” ilkesine uygun davranmadığı anlaşılmış olup idareden bundan böyle söz konusu ilkeye uygun hareket etmesi beklenmektedir.
VI. HAK ARAMA ÖZGÜRLÜĞÜNE İLİŞKİN AÇIKLAMA
24. 6328 sayılı Kamu Denetçiliği Kurumu Kanunu’nun 17’nci maddesinin sekizinci fıkrasına göre, Kamu
Denetçiliği Kurumuna dava açma süresi içinde yapılan başvuru işlemeye başlamış olan dava açma süresini durdurmakta olup anılan Kanun’un 21’inci maddesinin ikinci fıkrası uyarınca, tavsiye kararı üzerine otuz gün içinde herhangi bir işlem tesis edilmez veya eylemde bulunulmaz ise durmuş olan dava açma süresi kaldığı yerden işlemeye başlayacaktır.
25. Buna göre ilgili idarenin eylem ve işlemlerine karşı (varsa) dava açma süresinden arta kalan sürede
İdare Mahkemelerinde yargı yolu açıktır.
/
VII. KARAR
Açıklanan gerekçelerle BAŞVURUNUN KABULÜNE, Karar gerekçesinde yer verilen açıklamalar kapsamında, ceza infaz kurumlarında barındırılan kişilerin makul bedeller karşılığında elektrik hizmetlerinden yararlanabilmesini teminen, mevzuat değişiklik çalışmaları da dâhil olmak üzere gerekli çalışmaları başlatması ve ivedilikle sonuçlandırılmasının sağlanması hususunda ADALET BAKANLIĞINA TAVSİYEDE BULUNULMASINA,
6328 sayılı Kamu Denetçiliği Kurumu Kanunu’nun 20’nci maddesinin üçüncü fıkrası uyarınca, ADALET
BAKANLIĞI tarafından bu karar üzerine tesis edilecek işlemin otuz gün içinde Kurumumuza bildirilmesinin zorunlu olduğuna, Kararın, BAŞVURANA ve ADALET BAKANLIĞINA tebliğine, Türkiye Cumhuriyeti Kamu Başdenetçisince karar verildi.
Şeref MALKOÇ
Kamu Başdenetçisi