|
ÖZET: Başvuran, İzmir Şakran Kadın Kapalı Ceza İnfaz Kurumu’nda barındırılmakta olup, mide rahatsızlığı nedeniyle tedavi görmekte ve kendisine sağlanan iaşenin doktor tarafından önerilen diyet menüsüne uygun olmadığını belirtmektedir. Ceza infaz kurumlarının, hükümlülerin sağlık haklarını koruma yükümlülüğü bulunmaktadır. Bu bağlamda, başvuranın sağlık durumu ve diyet ihtiyacı dikkate alınarak, uygun beslenme sağlanması gerekmektedir.
İdare, başvuranın sağlık sorunları için gerekli tedavi ve muayeneleri gerçekleştirdiğini, ancak sağlanan diyetin başvuranın sağlık durumuna uygun olmadığını kabul etmiştir. Yapılan incelemeler sonucunda, başvuranın diyetine uygun gıdaların verilmediği tespit edilmiştir. Bu nedenle, başvuranın tedavi sürecinin sağlıklı bir şekilde devam edebilmesi için, tıbbi olarak önerilen diyet planına uygun iaşe sağlanması gerektiği sonucuna varılmıştır. Sonuç olarak, Adalet Bakanlığı’na başvuranın sağlık durumunu göz önünde bulundurarak uygun diyetin sağlanması hususunda tavsiyede bulunulmuştur. Bu karar, başvuranın sağlık haklarının korunması ve ceza infaz kurumlarında uygun beslenme standartlarının sağlanması açısından önem taşımaktadır. |
TÜRKİYE BÜYÜK MİLLET MECLİSİ KAMU DENETÇİLİĞİ KURUMU (OMBUDSMANLIK)
SAYI : 2021/13553-S.21.21759
BAŞVURU NO : 2021/7223
KARAR TARİHİ : 22/09/2021
TAVSİYE KARARI
BAŞVURUYA KONU İDARE : ADALET BAKANLIĞI
İZMİR KADIN KAPALI CEZA İNFAZ KURUMU MÜDÜRLÜĞÜ
BAŞVURUNUN KONUSU : Başvuran, bulunduğu ceza infaz kurumunda sağlanan iaşesinin mide rahatsızlığının tedavisi için tıbben önerilen diyete uygun olmamasından şikayet etmektedir.
BAŞVURU TARİHİ : 05/04/2021
I. BAŞVURANIN İDDİA VE TALEPLERİ
1. Başvuran, İzmir Şakran Kadın Kapalı Ceza İnfaz Kurumu’nda barındırıldığını, mide sorunlarından kaynaklı tedavi görmekte olduğunu, ancak iaşesinin doktor tarafından hazırlanan diyet menüye uygun olmadığını, diyabet ya da kolesterol hastalarına verilen menünün verildiğini, bunun kendi tedavisine uygun olmadığını ve sağlıklı beslenemediği için takatten düştüğünü ifadeyle, kendisine doktor tarafından verilen sağlık raporuna uygun iaşe sağlanmasını talep etmektedir.
II. İDARENİN BAŞVURUYA İLİŞKİN AÇIKLAMALARI
2. Kurumumuzun 17.05.2021 tarihli ve S sayılı yazısı ile şikâyet başvurusunun çözüme kavuşturulması amacıyla Ceza ve Tevkifevleri Genel Müdürlüğü’nden bilgi ve belge talebinde bulunulmuştur. Ceza ve Tevkifevleri Genel Müdürlüğü tarafından gönderilen 16/07/2021 tarih ve sayılı cevabi yazısında özetle; 2.1. Ceza infaz kurumlarında barındırılan hükümlü ve tutukluların sağlıklarının korunmasının, teşhis ve tedavilerinin yapılmasının, sağlığa erişim hakkının kolaylaştırılması ve korunmasının çağdaş infaz anlayışının temel unsurlarından olduğu, bu konuda herhangi bir aksamanın ve hak kaybının olmaması için azami çabanın gösterildiği ve gereken her türlü tedbirlerin alındığı, adı geçenin de sağlık durumuna ilişkin gerek Kurum revirinde, gerekse de Devlet hastanelerinde tedavisinin yaptırıldığı,
2.2. Mevzuata göre; hükümlü ve tutukluların öncelikle ilde bulunan hastanelere, il düzeyinde tedavi imkânı bulunamaması halinde diğer illerdeki hastanelerin ilgili bölümlerine ve üniversite hastanelerine sevk edildikleri, hasta hükümlü ve tutuklunun hangi uzmanlık alanında tetkik ve tedavi göreceğine muayene eden kurum doktorunun, kurum doktoru bulunmuyorsa sağlık ocağı veya hastanede görevli doktorun karar verdiği, bu aşamada kurum idaresinin bir yetkisinin bulunmadığı, 2.3. Bu kapsamda, adı geçenin, anılan Kurumda barındırıldığı süre içerisinde kurum revir biriminde 171 defa muayene edilerek gerekli tedavilerinin düzenlendiği, ileri tetkik ve tedavisi için de 65 defa İzmir
Aliağa Ceza İnfaz Kurumları Kampüs Devlet Hastanesine, 17 defa İzmir Katip Çelebi Üniversitesi Atatürk
Eğitim ve Araştırma Hastanesine, 27 defa da İzmir Çiğli Bölge Eğitim Hastanesine sevki sağlanarak gerekli tetkik ve tedavisinin yaptırıldığı, reçete edilen ilaçların temin edilerek kendisine tesliminin sağlandığı, son olarak adı geçenin 10.02.2021 tarihinde mide rahatsızlığı nedeniyle İzmir Katip Çelebi Üniversitesi Atatürk
Eğitim ve Araştırma Hastanesinin Gastroenteroloji Polikliniğine sevkinin sağlandığı, uzman hekim tarafından yapılan muayene sonucunda, adı geçene 3-5 yıl aralığında bir defa olmak üzere “endoskopi” işleminin yapılması önerilerek gerekli tedavinin düzenlendiği ve ilaç reçete edildiği, reçete edilen ilaçların temininin sağlanarak adı geçene kontrollü olarak tesliminin sağlandığı, 2.4. Ayrıca, ceza infaz kurumlarında barındırılan tüm hükümlü ve tutuklulara olduğu gibi adı geçenin sağlık sorunları ile ilgili gerekli tüm tetkiklerin ve tedavilerin özenle yerine getirildiği, infaz kurumlarında yaşayan hükümlü ve tutukluların, özgürlüğünden yoksun olmayan her vatandaşın yararlanabildiği sağlık haklarından ve hizmetlerinden öncelikli olarak yararlandırıldığı, yapılan işlemlerin usûl ve yasaya uygun olduğu, muayene ve tedavi kayıtlarına bakıldığında herhangi bir ihmalin söz konusu olmadığı, 2.5. Adı geçen hakkında İzmir Çiğli Bölge Eğitim Hastanesi Diyet Polikliniği Uzman Hekimi tarafından tanzim edilen 26.08.2019 tarihli konsültasyon evrakıyla “ülser-reflü” diyet programının verildiği, hükümlünün 02.09.2019 tarihli dilekçesi ile diyetisyen hekim tarafından verilen diyet programı kapsamında iaşesinin verilmesini anılan Kurumdan talep ettiği, hükümlünün talebi üzerine anılan Kurumun iaşesini karşılayan İzmir Açık Ceza İnfaz Kurumuna yazı yazıldığı ve adı geçenin diyet programı kapsamında hazırlanan ve belirlenen iaşenin hükümlüye dağıtımının yapıldığı, 2.6. Ayrıca hükümlünün İzmir Açık Ceza İnfaz Kurumuna yazmış olduğu 19.04.2021 tarihli dilekçesi ile
“Günlük olarak verilen yemeğinin yanında ek olarak meyve, sebze, yoğurt, süt, kuru üzüm gibi ek bir iaşe gönderilmesini” talep ettiği, buna istinaden İzmir Açık Ceza İnfaz Kurumuyla görüşüldüğü ve hükümlünün talebi hakkında bilgi verildiği, 2.7. Ceza infaz kurumlarında barındırılmakta olan hükümlü ve tutukluların mahkemelere, resmî kurum veya kuruluşlara ve diğer makamlara gönderdikleri dilekçelerin aynı gün işleme alındığı, herhangi bir gecikmenin söz konusu olmadığı, kurum idaresine yazmış oldukları istek, talep ve öneri içerikli dilekçelerine “3071 sayılı Dilekçe Hakkının Kullanılmasına Dair Kanununda” belirtilen süreleri aşmayacak şekilde cevap verildiği, 2.8. Bu kapsamda, adı geçenin 03.02.2021 ve 08.02.2021 tarihli dilekçeleri ile diyetine uygun yemeklerin verilmesini talep ettiği, talebine istinaden İzmir Açık Ceza İnfaz Kurumu ile görüşüldüğü, “reflü ve ülser” diyetine uygun iaşesinin gönderildiğinin anılan Kuruma bildirildiği, söz konusu hususta adı geçene sözlü olarak bilgi verildiği, 2.9. 23.03.2021 tarihinde adı geçenin talebini yinelemesi üzerine hakkında diyetisten hekim tarafından tanzim edilen raporun İzmir Açık Ceza İnfaz Kurumu’na gönderildiği,
2.10. Ayrıca anılan Kurumun kantini hafta içi 09.00-17.00 saatleri arasında hizmet vermekte olup ihtiyaç halinde ve resmi tatil günleri ile hafta sonlarında da hizmet verebildiği, 2.11. Kantinden ürün satın almak isteyen hükümlü ve tutukluların, ihtiyaç istem formlarını, pazartesi günü sabah sayımlarında görevli personele teslim ettiği, pazartesi günlerinin resmi tatile denk gelmesi halinde ise tatil bitimini takip eden ilk iş günü kantin istem fişlerinin teslim alındığı, 2.12. Anılan Kurumda barındırılmakta olan hükümlü ve tutuklular ile ağırlaştırılmış müebbet hapis cezasına hükümlü olanların, kurum idaresi tarafından koğuşlara göre belirlenen kantin alışveriş günlerinde kantin ihtiyaçlarını mevzuat hükümlere uyarınca gerçekleştirdiği, 2.13. Anılan Kurumun iaşesinin İzmir Açık Ceza İnfaz Kurumu tarafından karşılandığı, ayrıca ceza infaz kurumlarında barındırılmakta olan hükümlü ve tutuklular ile kurum personelinin doğru ve sağlıklı beslenmesi amacıyla yemeklerin uzmanlar tarafından hazırlandığı, inancı gereği veya vegan, vejetaryen, diyet yemek gibi özel durumu olan hükümlü ve tutukluların beslenmesi ile ilgili de düzenlemelerin yapıldığı, özellikle Covid-19 salgın hastalığı kapsamında ceza infaz kurumlarında alınan önlemlere ek olarak bağışıklık sistemini destekleyici besinlerin yemek listelerine eklendiği, 2.14. Ceza infaz kurumlarında hükümlü ve tutuklulara dağıtımı yapılan yemeklerin günlük kalori miktarının Sağlık Bakanlığı ve Adalet Bakanlığı tarafından birlikte kararlaştırıldığı, söz konusu kalori miktarını teminen ceza infaz kurumlarının günlük asgari beslenme ihtiyacının belirlendiği 2.15. 5275 sayılı Kanun’un “Hükümlünün Beslenmesi” kenar başlıklı 72 nci maddesinde de düzenlendiği gibi hükümlü ve tutuklulara; kalori esasına göre, sağlıklı ve güçlü kalması için nitelik ve nicelik olarak besleyici, sağlık koşullarına uygun, makul çeşitlilikte, yaş, sağlık, çalıştığı işin özelliği, dinî ve kültürel gerekleri göz önünde tutularak besin verildiği ve içme suyu sağlandığı, 2.16. Diğer taraftan, Hükümlü ve Tutuklular ile Ceza İnfaz Kurumları Personelinin İaşe Yönetmeliği’nin
Hastaların İaşe Edilmesi başlıklı 9 uncu maddesinde (Değişik:RG-28/3/2012-28247) “Hasta hükümlü ve tutukluya, diyetisyen veya hekimlerin belirleyeceği besinler verilir. İnancı gereği veya vegan, vejeteryan türü özel bir beslenme şekline sahip hükümlü ve tutukluların talepleri, iaşe miktarı ile sınırlı kalmak üzere karşılanır.” hükmü ile Gıda Maddelerinin Kontrolü başlıklı 17 nci maddesinde “Ambardan kurum mutfağına teslim edilen gıda maddelerinin eksiksiz olarak iaşeye dahil edilmesi, pişirilmesi ve dağıtılması, ikinci müdür veya görevlendirilen bir yetkili ile varsa kurum hekimi tarafından müştereken sıkı bir şekilde kontrol edilir. Bu işlemin yerine getirilip getirilmediği zaman zaman müdür tarafından denetlenir.” hükümlerine göre işlem yapıldığı, 2.17. Bahse konu başvuruda geçen iddialara ilişkin olarak, ceza infaz kurumu idaresi ve görevli personelin görevleri yönünden herhangi bir kusur ve ihmalinin bulunmadığı, yapılan işlem ve uygulamaların ilgili mevzuat gereğince yerine getirildiği, bildirilmiştir.
2.18. Yazı ekinde, başvuranın rahatsızlığı ile ilgili olarak sağlık kurumlarına sapılan sevkleri, sağlık kurumlarınca yapılan tetkik, teşhis, tedavilere ilişkin evrak ile düzenlenen reçete ve raporlar Kurumumuza gönderilmiştir.
3. Şikâyet başvurusunun çözüme kavuşturulması amacıyla 06/08/2021 tarihli ve S sayılı yazımızla Çiğli Eğitim ve Araştırma Hastanesi Başhekimliği ile buraya bağlı İzmir Aliağa Ceza İnfaz
Kurumları Kampüs Devlet Hastanesi Başhekimliğinden bilgi ve belge talep edilmiştir. İzmir Aliağa
Ceza İnfaz Kurumları Kampüs Devlet Hastanesinden alınan 10/08/2021 tarihli ve 717 sayılı yazıda özetle; 3.1. Hastanın hastane bilgisayar sistemindeki dosya bilgileri incelendiğinde 8/11/2017 tarihinden itibaren
44 kez Aliağa CİK Devlet Hastanesi ve üst merkezi olan Çiğli Bölge Eğitim Araştırma Hastanesi’ne mide
rahatsızlığı ile ilgili olarak 5 kez İç Hastalıkları Polikliniği, 4 kez Gastroenteroloji Polikliniği ve 1 kez de
Acil Servis Polikliniğinde muayene olduğunun görüldüğü, 3.2. Hastaya çeşitli tarihlerde batın, USG, Beyin-diffüzyon MR, Servikal MR, Jinekolojik USG tetkikleri yapıldığı, 3.3. E-nabız bilgileri incelendiğinde bahsedilen mide rahatsızlığı ile ilgili herhangi bir heyet raporu (bağ dokusu sistemik hastalığı, Raynaud Sendromu, Vitamin D eksikliği ilaç raporları mevcut) bulunamadığı, 3.4. 28/01/2021 tarihinde İzmir Atatürk Eğitim Araştırma Hastanesinde Gastroskopi yapıldığı, tetkik incelemesi sonucunda normal Üst GİS Endoskopik inceleme saptandığı, mideden alınan biopsi sonucunda kronik süperficial gastrit ve neoplazma (mide tümörü-kanseri) ile ilgili bir bulguya rastlanmadığının rapor edildiği, 3.5. 26/08/2021 tarihinde Çiğli Bölge Eğitim Araştırma Hastanesi İç Hastalıkları Uzmanı Doktoru a muayene olduğu ve Diyetisyen a konsülte edildiğinin görüldüğü, muayene sonucu diyet önerildiği ancak bilgisayar sisteminde ayrıntılı bir diyet listesi olmadığı, 3.6. Mide Ülseri-Gastrit rahatsızlığı olan hastaların rahatsızlıklarının alevlenmemesi için diyetlerinde kızartmalardan, turşu gibi asitli gıdalardan, kola-fanta gibi asitli içeceklerden, acı-ekşi baharatlardan, kafeinli gıdalardan uzak durmalarının önerildiği, 3.7. Kadın Cezaevinde verilen gıda listesi incelendiğinde, verilen yemeklerin mide gastrit rahatsızlığı olan hastalara uygun olmayan gıdalar olmadığının görüldüğü, bol proteinli, besleyici gıdalardan oluştuğu, mahkumların dengeli ve sağlıklı beslendiklerinin anlaşıldığı, şikayet edilen cezaevinin listesinde herhangi bir hatalı diyet, şikayetçinin sağlığına zararlı bir gıda saptanmadığı, herhangi bir cezai müeyyide gerektirecek bir aksaklık bulunmadığı” belirtilmiştir.
4. Çiğli Eğitim ve Araştırma Hastanesi tarafından gönderilen 31/08/2021 tarihli ve sayılı yazı eklerinde ise başvurana ait tetkik, teşhis, tedavilere ilişkin evrak ile Hastane İç Hastalıkları Uzman Hekimi ile Diyet Tedavisi ve Danışmanlığı Birim Sorumlusunun yazılı görüşleri Kurumumuza gönderilmiştir.
4.1. Hastane İç Hastalıkları Uzman Hekimi tarafından yapılan değerlendirmede “ 26/08/2019 tarihinde ayaktan başvurusunda Uz. Dr. tarafından değerlendirilmiş. Başvurudan 3 ay önce hastanemizde açlık grevi sonlanması üzerine destek tedavisi için yatırılmış. Kilo azlığı nedeni ile tedavi verilmiş, diyeti düzenlenmiş ve taburcu edilmiş. 26.08.2019 tarihinde kontrole gelmiş. Tahlilleri yapılmış olağan sınırlarda tespit edilmiş. Kontrol için diyetisyene konsülte edilmiş. Diyetisyen tarafından açlık grevi sonrası protein enerji malnutrisyonu diyeti ve reflü şikayeti de olduğundan diyeti verilmiş. Kan tahlillerinde herhangi bir hastalık tespit edilmemiş. Reçete yazılmamış, ilaç başlanmamış. Hastanın akabinde 2 yıldır kontrolü yok. Vejetaryen beslendiği yazılı bununla ilgili tarafımıza bir beyanı yok. Cezaevinde uygulanan diyet sağlıklı erişkinlerin diyetine uygundur. Ayrıca aynı tarihlere yakın Romatolojide Raynoud Fenomeni nedeni ile norvasc verilmiş, özel diyet önermemiş. Gönderilen dosyadan ve hastane sisteminden inceleme sonrası elde ettiğim mevcut bilgiler bunlardır. Hastanın şuanda diyet yemeği yemesini gerektirecek bir hastalık olup olmadığı hastanın
tekrar dahiliye hekimi tarafından muayene edilerek, gerekirse gastroenteroloji tarafından da değerlendirilerek diyeti düzenlenebilir.” ifadelerine yer verilmiştir.
4.2. Diyet Tedavisi ve Danışmanlığı Birim Sorumlusu tarafından yapılan değerlendirmede ise
“Şikayetçiye hastanemizde diyet tedavisi ve danışmanlığı kapsamında 26.08.2019 tarihinde Diyetisyen tarafından ülser/reflü diyet programı hazırlanarak, beslenmesinde dikkate etmesi gereken hususlar anlatılmıştır. Gelen yazıda Diyetisyen tarafından hastaya verilen ülser/reflü diyet programının içeriği bulunmamaktadır. Fakat genelde uygulanan ülser/reflü diyeti kullanımına göre, ekte
sunulan kahvaltı ve öğlen-akşam diyet yemek listelerine baktığımızda:
(1) Kahvaltı menüsünün ülser diyetine uygun olduğunu,
(2) Öğlen-Akşam yemek listelerinde ise ülser için yasak olabilecek:
– Kurubaklagiller (kuru fasulye, nohut, barbunya, mercimek) ve bulgur verildiği, – Sebzelerden: pırasa karnabahar ve çiğ sebzeler verildiği, – Meyvelerden: portakal, mandalina ve kivi verildiği, – Çorbalardan: ezogelin, mercimek ve domates çorba verildiği, – bazı yemeklerin ise yağda kızartılarak verildiği görülmüştür.” İfadelerine yer verilmiştir.
III. İLGİLİ MEVZUAT
5. 2709 sayılı Türkiye Cumhuriyeti Anayasasının; “Temel hak ve hürriyetlerin sınırlanması” başlıklı 13. maddesinde; “Temel hak ve hürriyetler, özlerine dokunulmaksızın yalnızca Anayasanın ilgili maddelerinde belirtilen sebeplere bağlı olarak ve ancak kanunla sınırlanabilir. Bu sınırlamalar, Anayasanın sözüne ve ruhuna, demokratik toplum düzeninin ve lâik Cumhuriyetin gereklerine ve ölçülülük ilkesine aykırı olamaz.” 5.1. “Kişinin dokunulmazlığı, maddi ve manevi varlığı” başlıklı 17. Maddesi; “Herkes, yaşama, maddi ve manevi varlığını koruma ve geliştirme hakkına sahiptir.
Kimseye işkence ve eziyet yapılamaz; kimse insan haysiyetiyle bağdaşmayan bir cezaya veya muameleye tabi tutulamaz.” 5.2. “Dilekçe, bilgi edinme ve kamu denetçisine başvurma hakkı” başlıklı 74. maddesinin 3. ve 4.
fıkraları; “(3) Herkes, bilgi edinme ve kamu denetçisine başvurma hakkına sahiptir. (4) Türkiye Büyük
Millet Meclisi Başkanlığına bağlı olarak kurulan Kamu Denetçiliği Kurumu idarenin işleyişiyle ilgili şikâyetleri inceler.” 6. Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi’nin; “Yaşam hakkı” başlıklı 1. maddesi; “Herkesin yaşam hakkı yasayla korunur. Yasanın ölüm cezası ile cezalandırdığı bir suçtan dolayı hakkında mahkemece hükmedilen bu cezanın infaz edilmesi dışında, hiç kimsenin yaşamına kasten son verilemez.” , 7. Medeni ve Siyasal Haklar Sözleşmesi’nin 6. maddesi; “Her insanın doğuştan gelen yaşama hakkı vardır. Bu hak yasalarla korunacaktır. Hiç kimsenin yaşamı keyfi olarak elinden alınamaz.” 8. 6328 sayılı Kamu Denetçiliği Kurumu Kanununun “Kurumun görevi” başlıklı 5. maddesi“(1)
Kurum, idarenin işleyişi ile ilgili şikâyet üzerine, idarenin her türlü eylem ve işlemleri ile tutum ve davranışlarını; insan haklarına dayalı adalet anlayışı içinde, hukuka ve hakkaniyete uygunluk yönlerinden incelemek, araştırmak ve idareye önerilerde bulunmakla görevlidir…”
9. 5275 sayılı Ceza ve Güvenlik Tedbirlerinin İnfazı Hakkında Kanunun; “İnfazda temel amaç” başlıklı 3. maddesi birinci fıkrası; “Ceza ve güvenlik tedbirlerinin infazı ile ulaşılmak istenilen temel amaç, öncelikle genel ve özel önlemeyi sağlamak, bu maksatla hükümlünün yeniden suç işlemesini engelleyici etkenleri güçlendirmek, toplumu suça karşı korumak, hükümlünün; yeniden sosyalleşmesini teşvik etmek, üretken ve kanunlara, nizamlara ve toplumsal kurallara saygılı, sorumluluk taşıyan bir yaşam biçimine uyumunu kolaylaştırmaktır.”; 9.1. “Hapis cezalarının infazında gözetilecek ilkeler” başlıklı 6. maddesinin birinci fıkrasının ilgili
bentleri; “Hapis cezalarının infaz rejimi, aşağıda gösterilen temel ilkelere dayalı olarak düzenlenir:
c) Cezanın infazında hükümlünün iyileştirilmesi hususunda mümkün olan araç ve olanaklar kullanılır.
Hükümlünün kanun, tüzük ve yönetmeliklerle tanınmış haklarının dokunulmazlığını sağlamak üzere cezanın infazında ve iyileştirme çabalarında kanunîlik ve hukuka uygunluk ilkeleri esas alınır.
f) Ceza infaz kurumlarında hükümlülerin yaşam hakları ile beden ve ruh bütünlüklerini korumak üzere her türlü koruyucu tedbirin alınması zorunludur.”; 9.2. “Hükümlünün beslenmesi” başlıklı 72. maddesi; “(1) Hükümlüye Adalet ve Sağlık Bakanlıklarınca birlikte belirlenecek kalori esasına göre, sağlıklı ve güçlü kalması için nitelik ve nicelik olarak besleyici, sağlık koşullarına uygun, makul çeşitlilikte, yaş, sağlık, çalıştığı işin özelliği, dinî ve kültürel gerekleri göz önünde tutularak besin verilir ve içme suyu sağlanır.
(2) Hükümlü, kendisine verilen günlük besin ve ihtiyaç maddeleri dışındaki ihtiyaçlarını kurum kantininden sağlayabilir. Kantini bulunmayan kurumlarda, bu maddeler, idarenin izin ve kontrolü altında dışarıdan sağlanabilir.
(3) Hasta hükümlüye, kurum hekiminin belirleyeceği besinler verilir.” 9.3. “Hükümlünün muayene ve tedavisi” başlıklı 78. Maddesinde; “ (1) Kurumun sağlık koşullarının düzenlenmesi, hükümlünün acil veya olağan muayene ve tedavisi kurumun hekimi tarafından yapılır. Genel veya hastalık nedeniyle yapılan tüm muayene ve tedavi sonuçları, sağlık izleme kartına işlenir ve dosyasında saklanır.
(2) Sağlık Bakanlığı ve Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı ile üniversitelerin sağlık kuruluşları, hükümlülerin tedavileri bakımından gerekli yardımları yapmakla görevlidirler.
10. 29/3/2020 tarih ve 31083 sayılı Resmi Gazete’de yayımlanan Ceza İnfaz Kurumlarının
Yönetimi İle Ceza ve Güvenlik Tedbirlerinin İnfazı Hakkında Yönetmeliğin; 10.1. “Hükümlünün beslenmesi” başlıklı 65. Maddesi; “(1) Hükümlülerin beslenmesinde, 5275 sayılı Kanunun 72 nci maddesinde belirtilen hükümler uygulanır.
(2) Hükümlülerin beslenmesine ilişkin usul ve esaslar Bakanlıkça çıkarılacak yönetmelikte gösterilir.” düzenlemelerini içermektedir.
11. Hükümlü ve Tutuklular ile Ceza İnfaz Kurumları Personelinin İaşe Yönetmeliği’nin; “Devlet tarafından iaşe edilecek kişiler” başlıklı 4. Maddesi “Hükümlü ve tutuklular ile ceza infaz kurumlarında görevi başında bulunan personel, 14/6/1930 tarihli ve 1721 sayılı Kanunun 2 nci, eğitim merkezlerinde eğitim görenler, 29/7/2002 tarihli ve 4769 sayılı Ceza İnfaz Kurumları ve Tutukevleri Personeli Eğitim
Merkezleri Kanununun 14 üncü maddeleri gereğince iaşe edilir…”
11.1. “Günlük iaşe miktarı” başlıklı 5. Maddesi; “Günlük iaşe miktarı, Sağlık Bakanlığı ile birlikte belirlenen günlük kalori ihtiyacı ve bütçe imkânları da değerlendirilerek saptanan tutardır.”, 11.2. “İaşe miktarlarının öğünlere dağıtımı” başlıklı 6. Maddesi; “Yönetmeliğe göre iaşe edilenlerin günlük gıdası, Yönetmeliğin 5 inci maddesindeki iaşe miktarı, çeşit ve gramajı üzerinden üç öğün olarak verilir. Öğünlerin gramaj ve kalori miktarları 5 inci maddeye göre belirlenmiş esaslara bağlı kalınarak kurum müdürlüklerince tespit edilir.”, 11.3. “Hastaların iaşe edilmesi” başlıklı 9. Maddesi “Hasta hükümlü ve tutukluya, kurum hekiminin belirleyeceği besinler verilir.”, 11.4. “Yemek tabela ve listelerinin hazırlanması” başlıklı 14. Maddesi; “Günlük yemek tabelaları, hükümlü, tutuklu, görevli personel ile eğitim merkezlerinde eğitim görenlerin sayısı dikkate alınarak günlük olarak hazırlanır. Yemek tabelaları gerektiğinde değiştirilebilir.
Haftalık yemek listeleri 6 ncı maddede belirtilen esaslar çerçevesinde, haftalık olarak hazırlanır ve kurumda herkesin göreceği yerlere asılır. Günlük yemek tabelaları ile haftalık yemek listeleri bu işle görevli ikinci müdür tarafından imzalandıktan sonra kurum müdürünce onaylanır ve dosyada saklanır.” düzenlemelerini içermektedir.
12. 01/06/2020 tarihinde yayımlanan 172 No’lu Ceza İnfaz Kurumlarında Barındırılanların
Uluslararası Standartlarda İnsan Hakları Merkezli Sağlığı Erişimi ve Tedavileri, Tedavi Nedeniyle
Nakiller, Ceza Tehir İşlemleri konulu Genelgenin; “Yemeklerin Hazırlanması, Dağıtımı ve Diyet
Yemek Uygulamaları İle Kantinde Satılan Gıdaların Denetimi” başlıklı 4. Bölümü “Yemeklerin
Hazırlanması ve Dağıtımı B. Diyet Yemek Uygulamaları” başlıklı maddesi; “ 1. Geçici ve sürekli, özel bir beslenme programı uygulanması gereken başta çölyak, diyabet ve sindirim sistemi rahatsızlıkları gibi kronik ve metabolizma hastalıkları uzman hekim raporu ile belgelenen tutuklu ve hükümlülere buna uygun besinler verilecektir.
2. İnancı gereği, veya vegan, vejetaryen türü özel bir beslenme şekline sahip hükümlü ve tutukluların talepleri kapsamındaki besinler iaşe miktarı ile sınırlı kalmak üzere karşılanacaktır.
12.1. “Hükümlü ve Tutukluların Tedavi Nedeni İle Nakil İşlemleri Ve Ceza Tehiri İşlemleri” başlıklı 3.
Kısım 4. Bölümü “A. Tedavi Nedeni İle Hastaneye Sevk” başlıklı maddesi; “1. Ceza İnfaz Kurumunda bulunan kurum hekimi, aile hekimi veya diş hekiminin uygun görmesi halinde; hükümlü ve tutuklular ileri tetkik, tedavi ve rehabilitasyon için Devlet veya Üniversitesi hastanesine sevk edilecektir.” 13. 11/1/2006 tarihli Avrupa Konseyi Bakanlar Komitesinin Üye Devletlere Avrupa Cezaevi
Kuralları Hakkında Rec (2006) 2 Sayılı Tavsiye Kararı’nın (Avrupa Cezaevi Kuralları) “Beslenme” başlıklı bölümü; “1. Mahpuslara, yaşlarını, sağlıklarını, fiziki koşullarını, dinlerini, kültürlerini ve çalıştıkları işin özelliğini hesaba katan besleyici gıdalar temin edilmelidir.
2. Asgari enerji ve protein miktarı da dâhil olmak üzere besleyici bir gıdanın gerekleri ulusal mevzuatta düzenlenmelidir.
3. Yiyecekler hijyenik olarak hazırlanmalı ve dağıtılmalıdır.
4. Mahpuslara makul aralıklarla günde üç öğün yemek verilmelidir.
5. Mahpuslar temiz içme suyuna her zaman ulaşabilmelidir.
6. Pratisyen hekim veya nitelikli bir hemşire tıbbi sebeplerle özel bir mahpusun beslenmesinde değişiklik yapmalıdır.” , 14. Mahpuslara Muameleye Dair Birleşmiş Milletler Asgari Standart Kurallarının (Nelson Mandela
Kuralları) 42. maddesi; “Beslenme, içme suyu, açık havaya erişim ve fiziksel egzersiz, kişisel hijyen, sağlık hizmeti ve yeterli kişisel alan ile ilgili olanlar da dahil olmak üzere bu kurallarda belirtilen genel yaşam koşulları istisnasız tüm mahpuslara uygulanır.”
Düzenlemelerini içermektedir.
IV. KAMU DENETÇİSİ YAHYA AKMAN’IN KAMU BAŞDENETÇİSİ’NE ÖNERİSİ
15. Başvuranın iddiaları, ilgili idarenin konu ile ilgili açıklamaları, ilgili mevzuat ve tüm dosya kapsamı birlikte değerlendirildiğinde; hazırlanan “Tavsiye Kararı Önerisi” Kamu Başdenetçisi’ne sunulmuştur.
V. DEĞERLENDİRME VE GEREKÇE
A. Hukuka ve Hakkaniyete Uygunluk Yönünden 16. Başvuran, ayrıntılarına 1 inci paragrafta yer verildiği üzere; bulunduğu kapalı ceza infaz kurumunda mide sorunlarından kaynaklı tedavi görmekte olduğunu, ancak iaşesinin diyetisyen tarafından hazırlanan diyet menüye uygun olmadığını ifadeyle, kendisine verilen sağlık raporuna uygun iaşe sağlanmasını talep etmektedir.
17. 12/04/2021 tarih ve 2020/98952 başvuru sayılı kararımızda özgürlüğünden yoksun bırakılan kişilere
sağlık hakkı kapsamında sağlanması gereken iaşe ile ilgili hukuki çerçeve çizilmiştir. Buna göre:
17.1. Özgürlüğünden yoksun bırakılan kişilerle ilgili olarak, AİHS 3 üncü ve Anayasa 17 nci maddesi ile
Devlete, idare tarafından gerekli tıbbi bakım da dâhil olmak üzere, mahkûmun sağlık ve esenliğinin uygun şekilde güvence altına alınmasını sağlama pozitif yükümlülüğü getirilmiştir.
17.2. Bu bakımdan, hasta olan bir mahkûmun tutukluluk koşullarının, sağlığının korunmasını olağan ve makul hapsedilme koşulları bakımından güvence altına alıyor olması gerekmektedir. Hükümlü ve tutukluların sağlığını ve esenliğini güvence altına almak yükümlülüğü kapsamında, cezaevlerinde uygun beslenmenin sağlanmasının da Anayasa’nın 17. maddesi kapsamında kamu otoritelerinin pozitif bir yükümlülüğü olduğu, AİHM ve Anayasa Mahkemesi kararları ile kabul edilmektedir (AİHM, Moisejevs/Litvanya, B. No: 64846/01, 15/6/2006, AYM, Şehmus Özsubaşı, B.No: 2013/2582, 3/3/2016).
17.3. 5275 sayılı Kanun’un 72 inci maddesi, Hükümlü ve Tutuklular ile Ceza İnfaz Kurumları Personelinin
İaşe Yönetmeliği’nin 5inci maddeleri, hükümlü ve tutukluların beslenmesini, Sağlık Bakanlığı ile birlikte belirlenen günlük kalori ihtiyacı ve bütçe imkânları da değerlendirilerek saptanarak sağlanması hususunda kamu otoritelerine pozitif yükümlülük yüklemektedir.
17.4. Yine Yönetmelik ve 172 Sayılı Genelgenin ilgili maddelerinde idare tarafından, özel bir beslenme programı uygulanması gereken başta kronik ve metabolizma hastalıkları uzman hekim raporu ile belgelenen tutuklu ve hükümlülere buna uygun besinlerin verileceği, hasta hükümlü ve tutuklulara verilecek besinlerin belirlenmesinin Kurum hekiminin ve uygun yemeklerin hazırlanması ve bu konularla ilgili diğer işlerin
yerine getirilmesini sağlamanın ise Kurum diyetisyeninin yükümlülüğünde olduğu, yine Kurum doktoru ile müdürünün gıda maddelerinin eksiksiz olarak iaşeye dâhil edilmesi, pişirilmesi ve dağıtılması hususlarında kontrol ve denetim yükümlülükleri olduğu belirlenmiştir.
17.5. Bu bağlamda ulusal mevzuata göre de, hasta tutukluların, özellikle kronik hastalıkları uzman hekim raporu ile belgelenen tutuklu ve hükümlülerin buna uygun olan ve cezaevi doktorları ile diyetisyenince belirlenerek hazırlanacak uygun liste doğrultusunda tespit edilen gıda ürünlerini alma hakkı bulunmaktadır.
18. Somut dosyada, başvuranın mide rahatsızlığı sebebiyle pek çok kez kurum revirine ve sağlık kurumlarına gittiği, İzmir Çiğli Bölge Eğitim Hastanesi Diyet Polikliniği Uzman Hekimi tarafından düzenlenen 26.08.2019 tarihli konsültasyon evrakıyla Uzman Diyetisyen tarafından “ülser/reflü” diyet programının verildiği görülmektedir. Bu kapsamda, başvuran için düzenlenen diyet programına uygun iaşe sağlanması gerektiği açıktır.
19. İdare tarafından, başvuranın sağlık sorunlarının giderilmesi için mevcut mevzuat kapsamında hareket edildiği, başvuranın şikayetleri ile ilgili olarak kurum revirinde muayene edilerek gerekli tedavilerinin düzenlendiği, ileri tetkik ve tedavileri için hastanelere sevkinin sağlandığı, reçete edilen ilaçların temininin sağlanarak kontrollü olarak tesliminin sağlandığı, mide rahatsızlığı ile ilgili olarak ise 26.08.2019 tarihinde
İzmir Çiğli Bölge Eğitim Hastanesi Diyet Polikliniğine sevk edildiği, yapılan tetkik ve muayene sonucunda diyet programının düzenlendiği, söz konusu diyet programının anılan Kurumun iaşesini karşılayan İzmir
Açık Ceza İnfaz Kurumuna gönderildiği ve diyet programına uygun olarak hazırlanan iaşenin günlük olarak adı geçene teslim edildiği ifade edilmektedir.
20. Ancak başvuran iaşesinin doktor tarafından hazırlanan diyet menüye uygun olmadığını, diyabet ya da kolesterol hastalarına verilen menünün verildiğini, bunun kendi tedavisine uygun olmadığını ve sağlıklı beslenemediği için takatten düştüğünü iddia ve ifade etmektedir.
21. 26.08.2019 tarihli raporda Diyetisyen tarafından “Hasta değerlendirildi. Ülser/Reflü diyet programı hazırlanarak eğitimi verildi.” dendiği görülmüştür. İdareden temin edilen belgelerden başvurana III No’lu
Ülser diyetinin verildiği anlaşılmıştır.
22. Cezaevi idaresi tarafından sunulan 01/01/2021-25/05/2021 tarih aralığına ait diyet yemek listesinde yer alan öğünlerin başvuranın diyetine uygun olup olmadığının tespit edilmesi için listenin bir örneği başvuranın tedavi gördüğü İzmir Aliağa Ceza İnfaz Kurumları Kampüs Devlet Hastanesi ile İzmir Çiğli
Bölge Eğitim Hastanesi gönderilmiştir.
23. İzmir Aliağa Ceza İnfaz Kurumları Kampüs Devlet Hastanesinden alınan yazıda özetle Kadın
Cezaevinde verilen gıda listesi incelendiğinde, verilen yemeklerin mide gastrit rahatsızlığı olan hastalara uygun olmayan gıdalar olmadığının görüldüğü, şikayet edilen cezaevinin listesinde herhangi bir hatalı diyet, şikayetçinin sağlığına zararlı bir gıda saptanmadığı, herhangi bir cezai müeyyide gerektirecek bir aksaklık bulunmadığı belirtilmiştir.
24. Çiğli Eğitim ve Araştırma Hastanesinden alınan yazıda Uzman Hekim tarafından yapılan değerlendirmede ise özetle, cezaevinde uygulanan diyetin sağlıklı erişkinlerin diyetine uygun olduğu, başvuranın 3 ay önce hastanede açlık grevi sonlanması üzerine destek tedavisi için yatırıldığı, kilo azlığı nedeni ile tedavi verildiği, diyetinin düzenlendiği ve taburcu edildiği, 26.08.2019 tarihinde kontrole geldiği, kontrol için Diyetisyene konsülte edildiği, Diyetisyen tarafından açlık grevi sonrası protein enerji malnutrisyonu diyeti ve reflü şikayeti de olduğundan diyet verildiği, hastanın şuanda diyet yemeği yemesini gerektirecek bir hastalık olup olmadığının tekrar dahiliye hekimi tarafından muayene edilerek, gerekirse
gastroenteroloji tarafından da değerlendirilerek karar verileceği bildirilmiştir. Aynı hastanenin Diyet
Tedavisi ve Danışmanlığı Birim Sorumlusu tarafından yapılan değerlendirmede de genelde uygulanan ülser/reflü diyeti kullanımına göre, başvuranın kahvaltı menüsünün ülser diyetine uygun olduğu ancak, öğlen ve akşam yemek listelerinde ülser için yasak olabilecek kurubaklagiller (kuru fasulye, nohut, barbunya, mercimek) ve bulgur verildiği, pırasa karnabahar ve çiğ sebzeler verildiği, portakal, mandalina ve kivi verildiği, ezogelin, mercimek ve domates çorba verildiği, bazı yemeklerin ise yağda kızartılarak verildiğinin belirtildiği tespit edilmiştir.
25. Kurumumuzca yapılan inceleme neticesinde, başvuranın barındırıldığı ceza infaz kurumunda tutuklu ve hükümlülere sağlanan diyet yemeklerinin sağlıklı erişkinlerin diyetine uygun olduğu, başvuranın açlık grevi sonrası protein enerji malnutrisyonu diyeti ve reflü tedavisi gördüğü, başvurana teslim edilen iaşeler ile idarenin diyet yemek listelerinin Diyetisyen tarafından değerlendirilmesinden verilen bazı gıdaların başvuranın diyetine uygun olmadığının saptandığı, bahse konu gıdaların başvurana 26.08.2019 tarihinde verilen III No’lu Ülser diyetinde de yer verilmediği tespit edilmiş olup, idare tarafından sağlanan diyet yemeklerinin tıbbi olarak başvurana önerilen diyete uygun olmadığı anlaşıldığından, idarece başvuranın sağlık durumunun korunması için mevzuat kapsamında gerekli tedbirlerin alınmadığı değerlendirilmiş olup; başvurana önerilen tıbbi diyet doğrultusunda gerekli iaşenin sağlanması hususunda idareye tavsiyede bulunulması gerektiği sonuç ve kanaatine varılmıştır.
B. İyi Yönetim İlkeleri Yönünden Değerlendirme 26. İyi yönetim ilkelerine, 28/03/2013 tarihli ve 28601 sayılı mükerrer Resmi Gazetede yayımlanan Kamu
Denetçiliği Kurumu Kanununun Uygulanmasına İlişkin Usul ve Esaslar Hakkında Yönetmeliğin “İyi yönetim ilkeleri” başlıklı 6. maddesinde yer verilmiş olup; söz konusu ilkeler yönünden yapılan değerlendirme neticesinde; şikâyet başvurusunun inceleme ve araştırması kapsamında Kurumumuzca istenilen bilgi ve belgeler bakımından idare tarafından “dürüstlük”, “nezaket”, “şeffaflık” ilkelerine uygun hareket edildiği; ancak bilgi-belge talep yazımızın gecikmeli olarak karşılandığı, bu sebeple “makul sürede karar verme” ve “kararın geciktirilmeksizin bildirilmesi” ilkelerine uygun hareket edilmediği değerlendirilmiş olup, idareden bundan böyle bu ilkelere de uygun hareket etmesi beklenmektedir.
VI. HAK ARAMA ÖZGÜRLÜĞÜNE İLİŞKİN YASAL MEVZUAT
27. 6328 sayılı Kanunun 21 inci maddesinin ikinci fıkrası uyarınca, bu Tavsiye Kararının idareye tebliğ tarihinden itibaren 30 gün içinde idare tarafından herhangi bir eylem ya da işlem tesis edilmezse (varsa)
dava açma süresinden kalan süre işlemeye devam edecek olup İzmir İnfaz Hâkimliğinde yargı yolu açıktır.
VII. KARAR
Açıklanan gerekçelerle BAŞVURUNUN KABULÜNE; Başvuranın barındırıldığı İzmir Şakran Kadın Kapalı Ceza İnfaz Kurumu tarafından sağlanan diyet yemeklerinin başvuranın hastalığının tedavisine uygun olmadığı görülmekle, başvurana tıbbi olarak önerilen diyet planına uygun şekilde iaşe sağlanması hususunda ADALET BAKANLIĞI’NA
TAVSİYEDE BULUNULMASINA,
6328 sayılı Kanunun 20 nci maddesinin üçüncü fıkrası uyarınca, bu karar üzerine tesis edilecek işlemin
veya eylemin 30 (otuz) gün içinde Kurumumuza bildirilmesinin zorunlu olduğuna;
Kararın, Başvurana, Adalet Bakanlığı’na ve İzmir Şakran Kadın Kapalı Ceza İnfaz Kurumu
Müdürlüğü’ne tebliğine; Türkiye Cumhuriyeti Kamu Başdenetçisince karar verildi.
Şeref MALKOÇ
Kamu Başdenetçisi