|
ÖZET: Başvuru, Covid-19 önlemleri nedeniyle okula gidemeyen bir öğrencinin, öğrenci ulaşım kartındaki tutarın iade edilmesi talebine ilişkindir. Başvuran, 11 Mart 2020 tarihinde kartına abonman yüklediğini, ertesi gün okulların tatil edildiğini belirterek, kullanamadığı abonman tutarının iadesini istemiştir. Ancak İstanbul Büyükşehir Belediyesi, başvuruyu reddetmiştir. İdare, yalnızca belirli indirimli kartlar için erteleme uygulandığını ve iade işleminin yalnızca hiç kullanılmamış abonmanlar için mümkün olduğunu ifade etmiştir.
İlgili mevzuat çerçevesinde, İstanbul Büyükşehir Belediyesi’nin ulaşım hizmetleri sunma yükümlülüğü bulunmaktadır. Covid-19 döneminde alınan tedbirler doğrultusunda, öğrenci kartlarına yönelik erteleme yapılmış olsa da, başvuranın kartında kalan tutarın iadesi mümkün olmamıştır. Diğer şehirlerdeki uygulamalarda ise, benzer durumlar için iade yapılması yönünde kararlar alınmıştır. Bu bağlamda, başvuranın talebinin, Covid-19’un yarattığı olağanüstü koşullar göz önünde bulundurularak yeniden değerlendirilmesi gerektiği vurgulanmıştır. Sonuç olarak, Kamu Denetçiliği Kurumu, başvuranın talebinin bu özel durum dikkate alınarak yeniden ele alınması için İstanbul Büyükşehir Belediyesi’ne tavsiyede bulunmuştur. İdarenin, başvuruya ilişkin karar verme süreçlerinde daha şeffaf ve adil bir yaklaşım sergilemesi gerektiği belirtilmiştir. |
TÜRKİYE BÜYÜK MİLLET MECLİSİ KAMU DENETÇİLİĞİ KURUMU (OMBUDSMANLIK)
SAYI : 2020/88131-S.20.96208
BAŞVURU NO : 2020/67483
KARAR TARİHİ : 24/11/2020
TAVSİYE KARARI
BAŞVURUYA KONU İDARE : İSTANBUL BÜYÜKŞEHİR BELEDİYE BAŞKANLIĞI
Covid-19 önlemleri kapsamında okula gidemeyen
BAŞVURUNUN KONUSU :
başvuranın, öğrenci ulaşım kartındaki tutarın iade edilmesi talebi hakkındadır.
BAŞVURU TARİHİ : 09/06/2020
I. BAŞVURANIN İDDİA VE TALEPLERİ
1) Şikâyetçi; 11/03/2020 tarihinde öğrenci seyahat kartına öğrenci abonmanı yüklediğini, daha
sonra 12/03/2020 tarihinde yapılan açıklama ile okulların ve üniversitelerin tatil edildiğini, 17/03/2020 tarihinde İstanbul Büyükşehir Belediyesi’ne başvuru yaparak ‘12 Mart 2020 günü okulların tatil edilmesi nedeniyle çok az toplu taşıma kullandığını, bu tarz olağanüstü bir durumu öngörmesinin mümkün olmadığı için abonmanından kalan kısmın iptal edilerek kalan kısmın parasal karşılığının verilmesini’ talep ettiğini ancak başvurusunun reddedildiğini belirterek öğrenci kartına yüklemiş olduğu tutarın kullanamadığı kısmının parasal karşılığının tarafına iadesini talep etmektedir.
II. İDARENİN BAŞVURUYA İLİŞKİN AÇIKLAMALARI
2) Şikâyet başvurusunun çözüme kavuşturulması amacıyla İstanbul Elektrik Tramvay ve
Tünel İşletmeleri Genel Müdürlüğünden bilgi ve belge talebinde bulunulmuş olup
İstanbul Büyükşehir Belediye Başkanlığı’nın 07/09/2020 tarihli ve sayılı cevabi yazısı ve eklerinde özetle;
2.1) Covid-19 döneminde alınan karara istinaden yalnızca indirimli kart sınıfını haiz öğrenci
kartı, öğretmen kartı, 60 yaş indirimli kartı nezdinde 01/03/2020-18/03/2020 tarihleri arasında yüklenen abonmanlara ilişkin 30/04/2020 tarihine dek ertelenmesi adına kartlara görev gönderildiği, kartlarını biletmatik cihazlarına okutan kullanıcılar yönünden son kullanım tarihinin 30/04/2020 tarihine kadar uzatıldığını, ancak bu kararın Mavi Kart kullanıcılarını kapsamadığını,
2.2) İstanbul Büyükşehir Belediye Başkanlığı Ulaşım Koordinasyon Merkezi’nin (UKOME)
26/12/2013 tarihli ve 2013/11-15 sayılı kararı ile Mavi Karta ilişkin dağıtım formülünün usul ve esaslarının belirlendiğini, İstanbulkart faaliyetlerinin mevcut düzenlemeler çerçevesinde yürütülmekle birlikte, abonman yüklemesinin iade edilebilmesi için abonman hakkının hiç kullanılmamış olması ve abonman yüklemesinin yapıldığı ilk on günlük süre içerisinde başvuru yapılması gerektiği,
2.3) Şikayete konu talebin söz konusu sebepler dolayısı ile yerine getirilememekte olduğu
açıklamalarına yer verilmiştir.
III. İLGİLİ MEVZUAT
3) 18/10/1982 tarihli ve 2709 sayılı T.C. Anayasasının “Cumhuriyetin nitelikleri” başlıklı
2 nci maddesinde; “Türkiye Cumhuriyeti, toplumun huzuru, milli dayanışma ve adalet
anlayışı içinde, insan haklarına saygılı, Atatürk milliyetçiliğine bağlı, başlangıçta belirtilen temel ilkelere dayanan, demokratik, laik ve sosyal bir hukuk Devletidir.”
3.1) “Dilekçe, bilgi edinme ve kamu denetçisine başvurma hakkı” başlıklı 74 üncü
maddesinde; “… Herkes, bilgi edinme ve kamu denetçisine başvurma hakkına sahiptir. Türkiye
Büyük Millet Meclisi Başkanlığına bağlı olarak kurulan Kamu Denetçiliği Kurumu idarenin işleyişiyle ilgili şikâyetleri inceler. … ” ,
4) 14/06/2012 tarihli ve 6328 sayılı Kamu Denetçiliği Kurumu Kanunu’nun “Kurumun
Görevi” başlıklı 5 inci maddesinin birinci fıkrasında; “Kurum, idarenin işleyişiyle ilgili şikayet üzerine, idarenin her türlü eylem ve işlemleri ile tutum ve davranışlarını; insan haklarına dayalı adalet anlayışı içinde, hukuka ve hakkaniyete uygunluk yönlerinden incelemek, araştırmak ve idareye önerilerde bulunmakla görevlidir.”,
5) 10/07/2004 tarihli ve 5216 sayılı Büyükşehir Belediyesi Kanununun “Büyükşehir ve ilçe
belediyelerinin görev ve sorumlulukları” başlıklı 7 nci maddesinde, “Büyükşehir belediyesinin görev, yetki ve sorumlulukları şunlardır:…f) Büyükşehir ulaşım ana plânını yapmak veya yaptırmak ve uygulamak; ulaşım ve toplu taşıma hizmetlerini plânlamak ve koordinasyonu sağlamak; kara, deniz, su ve demiryolu üzerinde işletilen her türlü servis ve toplu taşıma araçları ile taksi sayılarını, bilet ücret ve tarifelerini, zaman ve güzergâhlarını belirlemek; durak yerleri ile karayolu, yol, cadde, sokak, meydan ve benzeri yerler üzerinde araç park yerlerini tespit etmek ve işletmek, işlettirmek veya kiraya vermek; kanunların belediyelere verdiği trafik düzenlemesinin gerektirdiği bütün işleri yürütmek.”,
6) 08/01/2002 tarihli ve 4736 sayılı Kamu Kurum ve Kuruluşlarının Ürettikleri Mal ve
Hizmet Tarifeleri ile Bazı Kanunlarda Değişiklik Yapılması Hakkında Kanunun 1 inci maddesinin dördüncü fıkrasında, “Belediyeler ile bunların kurdukları birlik, müessese ve işletmeler, toplu taşım hizmetlerinde öğrenci ve basın kimlik kartı sahiplerine indirim uygulamaya yetkilidirler.”
7) İstanbulkart Yönetmeliğinin “Tanımlar” başlıklı üncü maddesinin k fıkrasında;
“Öğrenci: Yüksek Öğretim Kurumu Kanunu, Çıraklık Eğitim Kanunu kapsamında eğitim gören öğrenciler ile Temel Eğitim Kanunları, Harp Okulları Kanunu ve diğer kanunlar kapsamında eğitim gören ve 20 yaşından gün almamış ve Sosyal Güvenlik Kurumu çalışan kaydı olmayan öğrencileri,..” düzenlemelerine yer verilmiştir.
IV. KAMU DENETÇİSİ AV. HÜSEYİN YÜRÜK’ÜN KAMU BAŞDENETÇİSİ’NE
ÖNERİSİ
8) Yapılan inceleme ve araştırma neticesinde; başvuranın iddiaları, İdarelerin konu ile ilgili
açıklamaları, ilgili mevzuat ve tüm dosya kapsamı birlikte değerlendirilerek; Covid-19 salgını nedeniyle alınan tedbirlerin uygulanmasında söz konusu dönemin özellikleri de dikkate alınarak başvuranın talebinin bu yaklaşımla değerlendirilmesi yönünde hazırlanan Tavsiye
Karar Önerisi Kamu Başdenetçisi’ne sunulmuştur.
V. DEĞERLENDİRME VE GEREKÇE
A. Hukuka ve Hakkaniyete Uygunluk Yönünden Değerlendirme
9) Başvuran 1 numaralı paragrafta açıklandığı üzere, Covid-19 önlemleri kapsamında
üniversitelerin 12/03/2020 tarihinde tatil edildiğini ve söz konusu durumun öngörülemeyeceğini belirterek öğrenci ulaşım kartını kullanamadığından bahisle kartındaki kalan tutarın iade edilmesini talep etmektedir.
10) Ülkemizde kentlerin gelişmesi ve yoğunlaşan nüfus dolayısıyla yolcu taleplerinin artması
durumu ile karşılaşılmaktadır. Aynı zamanda vatandaşlar için kent içi ulaşımın hızlı, konforlu, ucuz, kolay ve erişilebilir olması hususları da büyük önem taşımaktadır. Kent içi ulaşımda insanların daha kısa sürede, ekonomik ve güvenli bir şekilde seyahat etmesi, sürdürülebilirlik ilkelerine uygun, yolcularına karşı sorumlu ve çevreye duyarlı bir sistemin etkinleştirilmesi amaçlanmaktadır. Bu kapsamda yürürlükte bulunan çeşitli kanun ve yönetmeliklerle yerel yönetimlere kent içi sürdürülebilir ve dengeli ulaşımın sağlanması ile ulaşımın sağlıklı bir şekilde işletilebilmesi için ulaşım hizmetlerinin sunulmasında önemli görev ve sorumluluklar yüklenmiştir.
11) 5216 sayılı Büyükşehir Belediyesi Kanunu ile Büyükşehir Belediyelerine verilen en önemli
görevlerinden biri ulaşım hizmetinin sunulmasıdır. İlgili mevzuat hükümleri kapsamında bazı vatandaşlar ulaşım hizmetinden ücretsiz veya indirimli yararlanabilmektedir. 4736 sayılı Kamu
Kurum ve Kuruluşlarının Ürettikleri Mal ve Hizmet Tarifeleri ile Bazı Kanunlarda Değişiklik
Yapılması Hakkında Kanunun 1 inci maddesi ile belediyeler ile bunların kurdukları birlik, müessese ve işletmelere, toplu taşım hizmetlerinde öğrenci ve basın kimlik kartı sahiplerine indirim uygulama yetkisi verilmiştir. Ancak anılan maddede indirim uygulama kriterlerinin yer almadığı, söz konusu kriterleri belirleme yetkisinin belediyelerin takdir yetkisine bırakıldığı anlaşılmıştır. Bununla birlikte “sosyal” ve “öğrencilerin gelir yönünden desteklenmesi” gibi bir takım amaçlarla toplu ulaşım hizmetlerinin yerine getirilmesinde öğrencilere indirimli tarife uygulamasının sosyal devlet ilkesi açısından büyük bir önemi bulunmaktadır.
12) Somut olayda başvuran; Covid-19 önlemleri kapsamında okullara ara verilmesinin
öngörülemeyeceğini, “ilk on gün içinde kullanılmamış olması şartıyla abonmanın parasal değerinin iade edilmesi” uygulamasının olağan dönemlere ilişkin olduğunu ancak söz konusu durumun olağan bir dönemden kaynaklanmadığını, Ankara Büyükşehir Belediye
Başkanlığınca da abonmanların parasal değerlerinin iade edildiğini ayrıca para iadesi yapılmasının idarenin takdir yetkisinden ziyade hakkaniyet gereği olduğunu ifade etmektedir.
İlgili idare ise; Covid-19 döneminde alınan karara istinaden öğrenci kartı, öğretmen kartı, 60 yaş indirimli kartı nezdinde 01/03/2020-18/03/2020 tarihleri arasında yüklenen abonmanlara ilişkin 30/04/2020 tarihine dek ertelenme yapılması adına kartlara görev gönderildiği, abonman yüklemesinin iade edilebilmesi için de abonman hakkının hiç kullanılmamış olması ve abonman yüklemesinin yapıldığı ilk on günlük süre içerisinde başvuru yapılması gerektiği ifade edilmiştir. Diğer bir ifadeyle belli bir kısmı kullanılmış abonmanlarda kullanılmayan kısımların iade edilmesi mümkün bulunmamakta olup abonman karta yükleme yapılmasından sonra başvuranın 17/03/2020 tarihinde kullanım yaptığı tespit edilmiştir.
13) Konuyla ilgili Ankara Büyükşehir Başkanlığı uygulamasında ise; Covid-19 salgını
nedeniyle eğitimlerine ara verilen öğrencilerin abonman kartlarında meydana gelen mağduriyetin giderilmesi için öğrencilerin kullanamadıkları biniş ücreti kadar bakiyenin kartlarına geri yüklenmesi yönünde karar alındığı anlaşılmıştır.
(https://www.ego.gov.tr/tr/haber/5451/indirimli-ogrenci-abonman-kartlarinda-magduriyetyok) Nitekim 15 Mart 2020 tarihinden önce geriye dönük geçerlilik süresini 30 gün içerisinde yaptırmış olan ve 16 Mart 2020 tarihi saat 23.59’dan sonra kartını hiçbir şekilde kullanmamış 7 bin 5 öğrenciye toplam 366 bin 263 TL olan iade ücreti bakiye olarak yüklenmiştir. (https://www.ego.gov.tr/tr/haber/5530/ogrencilere-abonman-kart-bakiyeleriiade-edildi, 09.11.2020) Benzer şekilde Denizli Büyükşehir Ulaşım Daire Başkanlığınca yapılan açıklama ile de öğrencilerin belirtilen merkezlere müracaat etmeleri durumunda kalan bakiyelerinin iade edilmesi yönünde karar verildiği anlaşılmaktadır.
(https://www.haberturk.com/denizli-haberleri/76699462-denizli-buyuksehir-belediyesindenogrencileri-sevindirecek-haber)
14) Somut olayda yapılan incelemede; İstanbul Büyükşehir Belediye Başkanlığınca Covid-19
dönemi için öğrenci kartı, öğretmen kartı, 60 yaş indirimli kartı nezdinde 30/04/2020 tarihine kadar ertelenme yapılması yönünde karar verildiği bununla birlikte belli bir kısmı kullanılmış abonmanlarda iade yapılamadığı anlaşılmaktadır. Söz konusu işlemin gerekçesi olan 26/12/2013 tarihli ve 2013/11-15 sayılı Ulaşım Koordinasyon Merkezi (UKOME) Kararı ile abonman kartta dönem sonunda biriken ve kullanılmayan geçiş hakkına isabet eden bedellerin, belirlenen katsayılar kullanmak suretiyle 01/01/2014 tarihinden itibaren ulaşım otoritelerine (üye işyerlerine) dağıtıldığı anlaşılmaktadır. BELBİM tarafından abonmanların kullanılmayan kısımlarının ulaşım otoritelerine dağıtılması ile ilgili olarak; kartta kalan geçiş hakkı bedellerinin şirkette kalmasının UKOME kararına aykırılık teşkil edeceği ve şirketin bu yönde bir tasarrufta bulunmasının ancak UKOME kararının değiştirilmesi ile mümkün olabileceği ayrıca abonman kartlarda kullanılmayan bedellerin şirkette kalmasının sebepsiz zenginleşme oluşturacağı nitekim abonmanlıklar tüm toplu taşıma araçlarından ortalama 200 geçiş hakkı tanındığı, bu durumda ise her bir geçiş için öngörülen bedellin çok altında bir bedelle kart kullanıcılarına yolculuk imkânı verdiği, ulaşım araçlarını işletenler açısından ise olumsuzluk teşkil ettiği ve işletmecilerin aleyhine bir durum oluşturduğu, bu aleyhe durum ise kullanılmayan bedellerin de dağıtılması sureti ile bir nebzede olsa hafifletilmeye çalışıldığı şeklinde açıklama yapılmıştır. (İstanbul Büyükşehir Belediyesi Belbim A.Ş. -Elektronik Para ve Ödeme Hizmetleri A.Ş. 2018 Yılı Sayıştay Düzenlilik Denetim Raporu, s.16.)
15) Diğer bir ifadeyle, abonman kartlarda ulaşım imkanından faydalanılmamış olan kısımlara
isabet eden bedellerin ulaşım otoritelerine dağıtılmasına yönelik 2013 tarihli UKOME kararı bulunması nedeniyle bedel iadesi/bakiye iadesi yapılamadığı, bununla birlikte Covid-19 döneminde ulaşım alanında, indirimli abonman kartlara 30/04/2020 tarihine kadar ertelenme yapılması yönünde karar alındığı anlaşılmaktadır. Diğer taraftan, salgın hastalık gibi olağanüstü durumların gündeme geldiği zamanlarda, karşılaşılan olumsuzlukların giderilmesinde daha titiz davranılması önem taşımakta olup alınan tedbirlerin olağan dönemin kalıplarıyla değerlendirilmemesi gerekmektedir.
16) Bu çerçevede her ne kadar idare tarafından indirimli abonman kartlara yönelik 30/04/2020
tarihine kadar erteleme yapıldığı belirtilmiş olsa da öğrencilerin okula gidemediği, salgın nedeniyle mümkün olduğunca sokağa çıkılmaması ve kalabalık alanlarda bulunulmaması yönünde uyarıların yapıldığı bir dönemde ulaşım kartlarındaki belirli bir süreyle yapılan ertelemeler özellikle öğrenci ve öğretmen gibi kesimlerin getirilen çözümden istenildiği kadar yararlanamamasına neden olabilecektir. Bu çerçevede o döneme özgü olarak bakiyeye karşılık gelen para iadesi ve para iadesinin yapılmasına yönelik objektif kriterlerin belirlenmesi ile kullanılmayan biniş haklarına karşılık gelen ücretlerin bakiye olarak karta iade edilebileceği değerlendirilmiştir.
17) Başvuranın iddiaları, idarenin konuya ilişkin açıklamaları, ilgili mevzuat ve tüm
dosya kapsamı birlikte değerlendirildiğinde; Covid-19 döneminde ulaşım alanında, indirimli abonman kartlara 30/04/2020 tarihine kadar ertelenme yapılması yönünde karar alındığı anlaşılmakla birlikte söz konusu salgın döneminin özelliği göz önünde bulundurulduğunda ulaşım alanındaki indirimli abonman kartlarına belirli bir süreyle erteleme yapılmasına yönelik çözümden istenilen faydanın alınamamasına neden olduğu değerlendirildiğinden para iadesi, para iadesinin yapılmasında objektif kriterlerin belirlenmesi ve kullanılmayan biniş haklarına karşılık gelen ücretlerin bakiye olarak karta iade edilmesi çağdaş yönetim anlayışının bir gereğidir.
B. İyi Yönetim İlkeleri Yönünden Değerlendirme
18) İyi yönetim ilkelerine 28/03/2013 tarihli ve 28601 mükerrer sayılı Resmi Gazetede
yayımlanan Kamu Denetçiliği Kurumu Kanununun Uygulanmasına İlişkin Usul ve Esaslar
Hakkında Yönetmeliğin “İyi yönetim ilkeleri” başlıklı 6 ncı maddesinde yer verilmiş olup; Kurumumuzun bilgi ve belge talebine süresi içinde cevap verildiği, İdarenin başvuranla ilgili işlemlerinde, ‘makul sürede karar verme’, ilkesine uygun davrandığı, ancak idarenin, şikâyetçiye verdiği cevapta ‘karara karşı başvuru yollarının gösterilmesi’ ilkesine uymadığı tespit edildiğinden, İdarenin bahse konu ilkeye uygun davranması önerilmektedir.
VI. HAK ARAMA ÖZGÜRLÜĞÜNE İLİŞKİN AÇIKLAMA
19) 6328 sayılı Kanunun 21 inci maddesinin ikinci fıkrası uyarınca, bu Tavsiye Kararının
idareye tebliğ tarihinden itibaren 30 gün içinde idare tarafından herhangi bir eylem ya da işlem tesis edilmezse (varsa) dava açma süresinden kalan süre işlemeye devam edecek olup İstanbul
İdare Mahkemesinde yargı yolu açıktır.
VII. KARAR
Yukarıda açıklanan gerekçe ve dosyanın kapsamına göre, BAŞVURUNUN KABULÜNE; Covid-19 salgını nedeniyle alınan tedbirlerin uygulanmasında söz konusu dönemin özellikleri de dikkate alınarak başvuranın talebinin bu yaklaşımla değerlendirilmesi hususunda
İSTANBUL BÜYÜKŞEHİR BELEDİYE BAŞKANLIĞI’NA TAVSİYEDE
BULUNULMASINA,
Kararın BAŞVURANA ve İSTANBUL BÜYÜKŞEHİR BELEDİYE BAŞKANLIĞI’NA tebliğine;
6328 sayılı Kanunun 20 inci maddesinin üçüncü fıkrası uyarınca, bu karar üzerine tesis
edilecek işlemin otuz gün içinde Kurumumuza bildirilmesinin zorunlu olduğuna, Türkiye Cumhuriyeti Kamu Başdenetçisince karar verildi.
e-imzalıdır
Şeref MALKOÇ
Kamu Başdenetçisi