Covid-19 salgınında Mahalle Denetim Ekipleri’ne zorla görevlendirme ve Anayasa’nın 18. maddesi kapsamında angarya yasağı değerlendirmesi (KDK)

TÜRKİYE BÜYÜK MİLLET MECLİSİ KAMU DENETÇİLİĞİ KURUMU (OMBUDSMANLIK)

SAYI : 2022/1300-S.22.2002

BAŞVURU NO : 2021/18705

KARAR TARİHİ : 28/01/2022

KISMEN TAVSİYE KISMEN RET KARARI

BAŞVURUYA KONU İDARE : SEYDİŞEHİR KAYMAKAMLIĞI

Mahalle Denetim Ekiplerine yapılan görevlendirmenin iptali ve

BAŞVURUNUN KONUSU :

ilerleyen süreçte tekrardan görevlendirme yapılmaması talebi hakkındadır.

BAŞVURU TARİHİ : 02/11/2021

I. BAŞVURANIN İDDİA VE TALEPLERİ

1. Kurumumuza Seydişehir İlçe Milli Eğitim Müdürlüğü Mesleki Eğitim Merkezinde müdür yardımcısı olarak görev yapmakta olan başvurusunda, 657 Sayılı Devlet Memurları Kanunu ve

Danıştay Kararlarına aykırı olarak salgınla mücadelede kapsamında “Mahalle Denetim Ekipleri” inde görevlendirildiklerini, yapılan görevlendirmelerin Anayasa’nın 18 inci maddesinde ifadesini bulan zorla çalıştırılma ve angarya yasağına aykırı olduğunu belirterek, söz konusu görevlendirmenin iptalini ve ilerleyen süreçte tekrardan görevlendirme yapılmamasını talep etmektedir.

II. İDARENİN BAŞVURUYA İLİŞKİN AÇIKLAMALARI

2. Kurumuzun bilgi–belge isteme yazısına binaen Seydişehir Kaymakamlığının 13/12/2021 tarihli ve sayılı yazısında; 2.1. Salgınla mücadelede kapsamında “Mahalle Denetim Ekipleri” ine yapılan görevlendirmelerde gönüllülük esasının arandığı, fakat gönüllü bulunamadığından genelgeler çerçevesinde ikişer aylık dönüşümlü görevlendirmeler yapıldığı, 2.2. Yüz yüze veya online eğitim olması nedeniyle yönetici (Müdür ve Müdür Yardımcısı) vasfındaki öğretmenlere görevlendirme yapıldığı,

2.3. İlçe Salgın Denetim Merkezi ile Mahalle Denetim Ekiplerine görevlendirilen personele herhangi bir ödeme yapılmadığı, 2.4. Ülkemizi ve tüm dünyayı etkisi altına alan, çok sayıda can kayıplarına neden olan Covid­19 salgınının ancak geniş kapsamlı ve sürdürülebilir tedbirler gerektirdiği, tedbirlerin gevşetilmesi sonucu salgının hızlı bir şekilde yayılacağını tüm dünya ve ülkemizin de yaşayarak tecrübe ettiği, bu salgının sonlanıncaya kadar tüm vatandaşların ve kamu çalışanlarının gerekli özveride bulunarak bir vatandaşlık görevi addetmesi ve bir müddet daha fedakârlık yapılması gerektiği, İfade edilmiştir.

III. İLGİLİ MEVZUAT

3. 2709 sayılı Türkiye Cumhuriyeti Anayasası’nın 3.1. “Zorla çalıştırma yasağı” başlıklı 18 inci maddesinde, “Hiç kimse zorla çalıştırılamaz. Angarya yasaktır. Şekil ve şartları kanunla düzenlenmek üzere hükümlülük veya tutukluluk süreleri içindeki çalıştırmalar; olağanüstü hallerde vatandaşlardan istenecek hizmetler; ülke ihtiyaçlarının zorunlu kıldığı alanlarda öngörülen vatandaşlık ödevi niteliğindeki beden ve fikir çalışmaları, zorla çalıştırma sayılmaz.” 3.2. “Dilekçe, bilgi edinme ve kamu denetçisine başvurma hakkı” başlıklı 74 üncü maddesinde; “…Herkes, bilgi edinme ve kamu denetçisine başvurma hakkına sahiptir. Türkiye Büyük Millet Meclisi

Başkanlığına bağlı olarak kurulan Kamu Denetçiliği Kurumu idarenin işleyişiyle ilgili şikâyetleri inceler…”, 4. 6328 sayılı Kamu Denetçiliği Kurumu Kanunu’nun “Kurumun görevi” başlıklı 5 inci maddesinin birinci fıkrasında; “Kurum, idarenin işleyişi ile ilgili şikayet üzerine, idarenin her türlü eylem ve işlemleri ile tutum ve davranışlarını; insan haklarına dayalı adalet anlayışı içinde, hukuka ve hakkaniyete uygunluk yönlerinden incelemek, araştırmak ve idareye önerilerde bulunmakla görevlidir.”, 5. İçişleri Bakanlığının (İller İdaresi Genel Müdürlüğü) 14/08/2020 tarihli ve 13180 sayılı genelgesinde, “(…) evde izolasyona tabi tutulan Covid 19 tanılı ya da temaslısı bazı vatandaşlarımızın, acil işlerini gerekçe göstermek suretiyle evde izolasyon yükümlülüklerini ihlal ettikleri, sosyal hayata katılmak suretiyle halk sağlığını ciddi anlamda riske attıkları tespit edilmiştir.

Bunun önüne geçilmesi amacıyla; · İlgili birimler arasında koordinasyon tesis edilerek, Covid 19 tanılı ya da temaslısı olması nedeniyle evde izolasyona alınan kişilerin Sağlık Bakanlığınca belirlenen izolasyon koşullarına uymalarının, elektronik imkanlarda dahil olmak üzere her türlü tedbir alınarak muhakkak sağlanması, · Salgınla mücadelede alınan tedbirlerin sahada etkin bir şekilde uygulanmasını sağlamak amacıyla kurulan İl Salgın Denetim Merkezleri bünyesinde “Mahalle Denetim Ekiplerinin” oluşturulması, · Bu ekiplerin yaygın ve etkin şekilde mahalle bazlı izleme ve takip çalışmalarını yürütebilmesi için mahalle denetim ekiplerinde; kamu kurum ve kuruluşları, yerel yönetimler ve kolluk birimlerimizin personelinin yanı sıra okul müdürleri ve öğretmenlerin, din görevlilerinin, muhtarlar ve azalarının, apartman ve site yöneticilerinden temsilcilerin (mahalle veya idari birimin büyüklüğü dikkate alınarak 5, 7, 9 veya 11 temsilci şeklinde) ve kolluk personelinin görevlendirilmelerinin sağlanması,

· Yapılan her türlü bilgilendirmeye karşın evde izolasyon yükümlülüğünü ihlal ettiği tespit edilenler hakkında; Umumi Hıfzıssıhha Kanununun 282 inci maddesi uyarınca idari para cezası uygulanmasının yanı sıra konusu suç teşkil eden eylemlere ilişkin TCK’nın 195 nci maddesi uyarınca gerekli adli işlemlerin başlatılması, gerekmektedir. (…)” 6. İçişleri Bakanlığının (İller İdaresi Genel Müdürlüğü) 20/08/2020 tarihli ve 13424 sayılı genelgesinde, “(…) 10. Covid­19 tanısı veya temaslısı olması nedeniyle evde izolasyona tabi tutulan kişilerin bilgileri Sağlık Bakanlığı “Filyasyon İzolasyon Takip Sistemi (FİTAS)” üzerinden İçişleri

Bakanlığı İSDEM yazılımı aracılığıyla il/ilçe salgın denetim merkezlerine iletilecek ve bu merkezlerce ilgili kişilerin Sağlık Bakanlığınca belirlenen izolasyon şartlarına uyup uymadıklarını kontrol etmek amacıyla

“Mahalle Denetim Ekipleri” görevlendirilecektir. Mahalle denetim ekiplerince yürütülen kontrol çalışmalarının sonuçları da aynı şekilde Sağlık Bakanlığına bildirilecektir. Vali ve Kaymakamlarımızca yukarıda belirtilen esaslar çerçevesinde gerekli planlama ve koordinasyonun sağlanarak uygulamada herhangi bir aksamaya mahal verilmemesi, İl/İlçe Salgın Denetim Merkezleri, Mahalle Denetim Ekipleri ve İşyeri Denetim Ekiplerinin etkin yönetimi ile Covid­19 salgınıyla mücadele kapsamında alınan karar ve belirlenen önlemlere vatandaşlarımızın, işyerlerinin, ticari taksilerin ve toplu ulaşım araçlarının uymalarının temininin sağlanması hususunda; Bilgi ve gereğini önemle arz ve rica ederim.”

Hükümleri yer almaktadır.

IV. KAMU DENETÇİSİ SADETTİN KALKAN’IN KAMU BAŞDENETÇİSİ’NE ÖNERİSİ

7. Başvuranın iddiaları, idarenin konu ile ilgili açıklamaları, ilgili mevzuat ve tüm dosya kapsamı birlikte değerlendirilerek hazırlanan “Kısmi Tavsiye Kısmi Ret Karar Önerisi” Kamu Başdenetçisi’ne sunulmuştur.

V. DEĞERLENDİRME VE GEREKÇE

A. Hukuka, Hakkaniyete ve İnsan Haklarına Uygunluk Yönünden Değerlendirme 8. Başvuran yukarıda 1 numaralı paragrafta yer verildiği üzere özetle; Covid­19 salgınıyla mücadele kapsamında oluşturulan Mahalle Denetim Ekiplerine isteği dışında hukuka aykırı olarak görevlendirildiğini belirterek, yapılan görevlendirmenin iptalini ve ilerleyen süreçte tekrardan görevlendirme yapılmamasını talep etmektedir.

9. Başvuru konusu incelendiğinde başvuranın yapılan görevlendirmeler nedeniyle herhangi bir ücret almadığını, söz konusu görevlendirmenin Anayasa’nın 18 inci maddesinde ifadesini bulan zorla çalıştırılma ve angarya yasağı kapsamında olduğunu iddia ettiği görülmektedir. Bu nedenle başvuru konusunu açıklığa kavuşturmak için Covid­19 salgınıyla mücadele kapsamında yapılan görevlendirmelerin zorla çalıştırılma ve angarya yasağı kapsamında olup olmadığının irdelenmesi gerektiği değerlendirilmiştir.

10. Bu kapsamda söz konusu madde metni incelendiğinde, Anayasa’nın 18 inci maddesinin ilk fıkrasında, hiç kimsenin zorla çalıştırılamayacağı, angaryanın yasak olduğu, ikinci fıkrasında da şekil ve şartları kanunla düzenlenmek üzere hükümlülük veya tutukluluk süreleri içindeki çalıştırmaların; olağanüstü hallerde vatandaşlardan istenecek hizmetlerin; ülke ihtiyaçlarının zorunlu kıldığı alanlarda öngörülen vatandaşlık ödevi niteliğindeki beden ve fikir çalışmalarının, zorla çalıştırma sayılmayacağının belirtildiği görülmektedir. Madde’nin gerekçesinde de “… Topluluğun hayatını yahut refahını tehlikeye sokan buhran veya doğal afet hallerinde kişilerden istenen hizmet veya normal vatandaşlık ödevi niteliğinde olup, bilhassa olağanüstü sıkıntılı durumlarda gerekli görülen iş yükümlülükleri de “Zorla çalıştırma” sayılmayacaktır” denilerek sosyal veya ekonomik buhran, doğal afet ya da olağanüstü sıkıntılı durumlarda

başvurulabilecek geçici çalışma yükümlülüklerinin zorla çalışma sayılmayacağı açıkça ifade edilmiştir. Bu kapsamda Covid­19 salgının tüm dünyada olduğu gibi ülkemizi de etkisi altına alan tehlikeli salgın hastalık kapsamında oluğu, hastalığın ortaya çıkması ve yayılmasını önlemek için sokağa çıkma kısıtlaması gibi hayatımızı önemli şekilde etkiyen tedbirler alınmasının zorunluluk olduğu, böyle olağanüstü sıkıntılı durumlarda kamu çalışanlarından özveride bulunmalarının ve fedakârlık yapmalarının beklenmesinin olağan karşılanması gerekliği, bu nedenle kamu çalışanlarına Covid-19 salgınıyla mücadele kapsamında görev verilmesinin Anayasa’nın 18 inci maddesinde ifadesini bulan zorla çalıştırılma ve angarya yasağı kapsamında değerlendirilemeyeceği sonucuna varılmıştır.

11. Konuyla ilgili mevzuat düzenlemeleri incelendiğinde, İçişleri Bakanlığının 5 ve 6 ıncı paragrafta yer verilen genelgeleri kapsamında Covid­19 tanısı veya temaslısı olması nedeniyle evde izolasyona tabi tutulan kişilerin Sağlık Bakanlığınca belirlenen izolasyon şartlarına uyup uymadıklarını kontrol etmek amacıyla “Mahalle Denetim Ekipleri”nin oluşturulduğu, bu ekiplerin yaygın ve etkin şekilde mahalle bazlı izleme ve takip çalışmalarını yürütebilmesi için mahalle denetim ekiplerinde; kamu kurum ve kuruluşları, yerel yönetimler ve kolluk birimlerimizin personelinin yanı sıra okul müdürleri ve öğretmenlerin, din görevlilerinin, muhtarlar ve azalarının, apartman ve site yöneticilerinden temsilcilerin (mahalle veya idari birimin büyüklüğü dikkate alınarak 5, 7, 9 veya 11 temsilci şeklinde) ve kolluk personelinin görevlendirilmelerinin planlandığı anlaşılmaktadır.

12. Bu kapsamda ilgili Genelgeler kapsamında İdarece yapılan görevlendirmeler incelendiğinde, Covid-19 testi pozitif çıkan veya Covid-19 testi pozitifli şahsa teması nedeniyle evde karantinaya tabi vatandaşların habersiz günlük denetimlerinin mahalle muhtarları, ihtiyar heyeti üyeleri (azalar), müftülük personeli (imam, müezzin), milli eğitim personelinden (okul müdürü, müdür yardımcısı, öğretmen) oluşan en az 2 (iki) kişilik komisyon marifetiyle mahalle muhtarı başkanlığında yürütülmesinin kararlaştırıldığı, başvurana da bu kapsamda görev verildiği ve yapılan görevlendirmelerin ikişer aylık dönüşümlü görevlendirmeler niteliğinde olduğu görülmektedir.

13. Kurumumuzca yapılan inceleme ve araştırma neticesinde; Covid­19 salgının tüm dünyada olduğu gibi ülkemizi de etkisi altına alan tehlikeli salgın hastalık kapsamında oluğu, hastalığın ortaya çıkması ve yayılmasını önlemek için sokağa çıkma kısıtlaması gibi hayatımızı önemli şekilde etkiyen tedbirler alınmasının zorunluluk olduğu, böyle olağanüstü sıkıntılı durumlarda kamu çalışanlarından özveride bulunmalarının ve fedakârlık yapmalarının beklenmesinin olağan karşılanması gerekliği, başvuranın

Mahalle Denetim Ekiplerine görevlendirilmesinin de bu kapsamda vatandaşlık ödevi niteliğinde olması nedeniyle hukuka uygun olduğu, ancak yapılması gereken fedakârlığın İçişleri Bakanlığının 5 ve 6 ıncı paragrafta yer verilen genelgeleri kapsamında kamu kurum ve kuruluşları, yerel yönetimler ve kolluk birimlerinde çalışan kamu görevlilerini de kapsayacak şekilde paylaştırılmasının daha hakkaniyetli olacağı, bu bakımdan ilgili İdarece Seydişehir ilçesinde bulunan mahallelere sadece mahalle muhtarları, ihtiyar heyeti üyeleri (azalar), müftülük personeli (imam, müezzin) ve yönetici (müdür ve müdür yardımcısı)

vasfındaki öğretmenlerin görevlendirilmesinin hakkaniyete uygun olmadığı, zira okulların yüz yüze eğitime açılmasıyla yönetici (müdür ve müdür yardımcısı) vasfındaki öğretmenler de dâhil olmak üzere öğretmenlerin ders yüklerinin dikkate alınarak görevlendirme yapılması gerektiği anlaşıldığından, Mahalle

Denetim Ekiplerine İçişleri Bakanlığının 5 ve 6 ıncı paragrafta yer verilen genelgelerinde uygun şekilde kamu kurum ve kuruluşları, yerel yönetimler ve kolluk birimlerinde çalışan kamu görevlilerinden de görevlendirme yapılması yönünde tavsiyede bulunulması gerektiği sonuç ve kanaatine varılmıştır.

B. İyi Yönetim İlkeleri Yönünden Değerlendirme

14. İyi yönetim ilkelerine 28/03/2013 tarihli ve 28601 mükerrer sayılı Resmi Gazetede yayımlanan Kamu

Denetçiliği Kurumu Kanununun Uygulanmasına İlişkin Usul ve Esaslar Hakkında Yönetmeliğin “İyi yönetim ilkeleri” başlıklı 6 ncı maddesinde yer verilmiş olup; söz konusu ilkeler yönünden yapılan değerlendirmede, şikayet başvurusu kapsamında, idarenin, başvurana ilişkin işlemlerle ilgili bilgi ve belgeleri süresi içerisinde ve gerekçeli olarak kurumumuza gönderdiği, bu anlamda “kararların gerekçeli olması” ve “kararın geciktirilmeksizin bildirilmesi” ilkelerine uygun hareket ettiği ancak, başvuru sahibine verdiği cevapta idari işleme karşı hangi sürede hangi mercie başvurabileceğini göstermediği bu nedenle de karara karşı başvuru yollarının gösterilmesi ilkesine uymadığı tespit edildiğinden, idarenin bahse konu ilkeye uygun davranması önerilmektedir.

VI. HAK ARAMA ÖZGÜRLÜĞÜNE İLİŞKİN AÇIKLAMA

15. 6328 sayılı Kanunun 21 inci maddesinin birinci fıkrası uyarınca başvurunun Kurumumuz tarafından reddedilmesi hâlinde durmuş olan dava açma süresi, ret kararının başvurana tebliğinden itibaren kaldığı yerden işlemeye başlayacaktır. 21 inci maddenin ikinci fıkrası uyarınca ise tavsiye kararı üzerine otuz gün içinde herhangi bir işlem tesis edilmez veya eylemde bulunulmaz ise durmuş olan dava açma süresi kaldığı yerden işlemeye başlayacaktır. Buna göre; ilgili idarenin eylem ve işlemlerine karşı dava açma süresinden arta kalan sürede Konya İdare Mahkemesine yargı yolu açıktır

VII. KARAR

Yukarıda açıklanan gerekçelerle, Başvuranın Mahalle Denetim Ekiplerine yapılan görevlendirmenin iptali ve ilerleyen süreçte tekrardan görevlendirme yapılmaması talebinin REDDİNE, Mahalle Denetim Ekiplerine İçişleri Bakanlığının 5 ve 6 ıncı paragrafta yer verilen Genelgelerine uygun şekilde kamu kurum ve kuruluşları, yerel yönetimler ve kolluk birimlerinde çalışan kamu görevlilerinden de görevlendirme yapılarak vatandaşlık ödevi niteliğindeki çalışmalara daha geniş katılımın sağlanması ve adaletli bir görev dağılımı yapılması yönünde SEYDİŞEHİR KAYMAKAMLIĞINA TAVSİYEDE

BULUNULMASINA,

Kararın BAŞVURANA ve SEYDİŞEHİR KAYMAKAMLIĞINA tebliğine,

6328 sayılı Kanunun 20’nci maddesinin üçüncü fıkrası uyarınca, Seydişehir Kaymakamlığınca bu karar

üzerine tesis edilecek işlemin otuz gün içinde Kurumumuza bildirilmesinin zorunlu olduğuna, Türkiye Cumhuriyeti Kamu Başdenetçisince karar verildi.

Şeref MALKOÇ

Kamu Başdenetçisi