|
ÖZET: Bu karar, disleksi tanısı olan bir öğrencinin 2020 İlköğretim ve Ortaöğretim Kurumları Bursluluk Sınavı’nda yaşadığı mağduriyeti ele almaktadır. Öğrenci, sınav sırasında kitapçık verilmemesi nedeniyle soruları takip edemediğini ve bu durumun diğer öğrencilerle eşit şartlarda yarışmasını engellediğini belirtmiştir. Milli Eğitim Bakanlığı’nın uygulamaları, özel eğitim ihtiyacı olan bireylere yönelik tedbirlerin yeterli olmadığını ortaya koymaktadır.
Kararda, engelli bireylerin eğitim haklarının Anayasa ve uluslararası sözleşmelerle güvence altına alındığı, eğitimde fırsat eşitliğinin sağlanması için özel önlemler alınması gerektiği vurgulanmaktadır. Öğrencinin yaşadığı stres ve eşitlik ilkesinin ihlali, devletin eğitim hakkı konusundaki yükümlülüklerini yerine getirmediğini göstermektedir. Sonuç olarak, başvurunun kısmen kabulü ile sınavın yenilenmesi talebi reddedilmiş, ancak Milli Eğitim Bakanlığı’na, engelli öğrencilerin mağduriyetlerini giderecek tedbirler alması yönünde tavsiyede bulunulmuştur. Bu durum, eğitimde eşitlik ve fırsat eşitliği açısından önemli bir değerlendirme sunmaktadır. |
TÜRKİYE BÜYÜK MİLLET MECLİSİ KAMU DENETÇİLİĞİ KURUMU (OMBUDSMANLIK)
SAYI : 2021/3902-S.21.6423
BAŞVURU NO : 2020/99215
KARAR TARİHİ : 11/03/2021
KISMEN TAVSİYE KISMEN RET KARARI
BAŞVURAN VEKİLİ / TEMSİLCİSİ :
MİLLİ EĞİTİM BAKANLIĞI
BAŞVURUYA KONU İDARE :
BAŞVURUNUN KONUSU : İlköğretim ve Ortaöğretim Kurumları Bursluluk
Sınavına okuyucu/kodlayıcı ile giren disleksili öğrencilere kitapçık verilmemesinden kaynaklı mağduriyetin giderilmesi ve bu konuda düzenleme yapılması talebi hakkındadır
BAŞVURU TARİHİ : 27/10/2020
I. BAŞVURANIN İDDİA VE TALEPLERİ
1. adına kanuni temsilcisi tarafından Kurumumuza yapılan tarihli ve sayılı başvuruda, özetle; öğrenme güçlüğü olarak ifade edilen disleksiye sahip öğrencilerden biri olduğunu, 2020 İlköğretim ve
Ortaöğretim Kurumları Bursluluk Sınavında salgın nedeniyle okutman ile 1 metre mesafede oturmak zorunda kaldığını, önüne kitapçık konulmadığını bu nedenle soruları göremediğini, gözüyle takip edemediğini, altını çizemediğini ve mağduriyet yaşadığını, görme engelli oldukları varsayımından hareketle kendilerine kitapçık verilmeden gerçekleştirilen sınavda diğer öğrenciler ile eşit şartlarda yarışamadığını, sınavda disleksili öğrencilere 2 kitapçık verilmesi, okutman soruları okurken öğrencinin de kendi önündeki kitapçıktan soruları takip etmesi ve fiziksel mesafenin sağlanması gerektiğini, önünde kitapçık bulunmamasının, yoğun stres altında sınava girmesine, soruları takip edememesine ve anlayamamasına neden olduğunu, bu nedenle gerçek performansını ortaya koyamadığını belirterek sınavda kitapçık verilmemesinden kaynaklı mağduriyetinin giderilmesini, sınavının yenilenmesini ve bu konuda gerekli düzenlemelerin yapılmasını talep etmektedir.
II. İDARENİN BAŞVURUYA İLİŞKİN AÇIKLAMALARI
2. Başvuru konusu ile ilgili olarak Milli Eğitim Bakanlığından 06/11/2020 tarihli ve sayılı yazımızla bilgi ve belge talep edilmiş olup Milli Eğitim Bakanlığı Ölçme, Değerlendirme ve Sınav Hizmetleri Genel Müdürlüğü tarafından gönderilen 11/12/2020 tarihli ve sayılı cevabi yazıda özetle; 2.1. Bakanlıkları tarafından gerçekleştirilen merkezi sınavlara ilişkin usul ve esasların Ölçme, Değerlendirme ve Sınav Hizmetleri Genel Müdürlüğü koordinesinde ilgili Genel
Müdürlüklerin katılımı ile oluşturulan kılavuzlar ile düzenlendiği; bu kapsamda, özel eğitim ihtiyacı olan bireylere yönelik alınacak tedbirlerin, Bakanlıkları Özel Eğitim ve Rehberlik
Hizmetleri Genel Müdürlüğü tarafından yürütülen çalışmalar ve bildirilen görüşler doğrultusunda belirlendiği, 2.2. Özel Eğitim ve Rehberlik Hizmetleri Genel Müdürlüğünün, Milli Eğitim Bakanlığı Özel
Eğitim Hizmetleri Yönetmeliği kapsamında özel eğitim ihtiyacı olan bireyler için eğitsel tanılama, değerlendirme ve izleme süreçlerini yürüttüğü; tanılamaların, bireylerin özelliklerine uygun ölçme araçları ile kayıtlı bulunduğu okulun bağlı olduğu Rehberlik ve Araştırma
Merkezlerince yapıldığı, tanılama ve değerlendirmeler sonucunda belirlenen yetersizlik türleri ve yetersizlik türünün ihtiyaç duyacağı destek hizmetlerine ilişkin genel tedbirlerin kılavuzda açıklandığı, 2.3. Özel eğitim ihtiyacı olan bireylerin aynı tanı türüne sahip olsalar dahi bireysel farklılıklarından dolayı yetersizlik alanlarında kendi içinde farklılıklar gösterebildikleri, bu nedenle özel eğitim ihtiyacı olan her bireyin, Özel Eğitim ve Rehberlik Hizmetleri Genel
Müdürlüğüne bağlı Rehberlik ve Araştırma Merkezlerinde alan uzmanları tarafından incelenerek özelliklerine en uygun eğitim ortamı ve sınav tedbir hizmeti belirlendiği ve kılavuzlarda da aynı tanı altında farklı tedbir hizmeti seçenekleri ile birlikte sunulduğu, 2.4. Özel eğitim ihtiyacı olan bireyler için alınabilecek sınav tedbirlerinin Bakanlıkları Özel
Eğitim ve Rehberlik Hizmetleri Genel Müdürlüğünün görüş ve önerileri doğrultusunda düzenlenerek ilgili kılavuzlarda her bir yetersizlik türü için ayrı olarak belirtildiği, söz konusu
İlköğretim ve Ortaöğretim Kurumları Bursluluk Sınavı (İOKBS) Başvuru ve Uygulama
Kılavuzunun 7 nci maddesinde özel eğitim ihtiyacı olan öğrencilere uygulanan hizmetlerin aşağıdaki alt başlıklar ile yer aldığı ve başvuruya ilişkin yetersizlik alanının “Ruhsal ve
Duygusal Bozukluğu Olan Öğrenciler” başlığı altında açıklandığı, “7.1. Görme Yetersizliği Olan Öğrenciler 7.1.1. Az Gören Öğrenciler
Az gören grubuna miyop, hipermetrop, astigmatizm, karma gözlükle/lensle düzeltilen görme kusurları dâhil edilmemektedir.
Az gören öğrenciler, tek kişilik salonda sınava alınacaktır. Bu öğrencilere 30 dakika ek süre verilecektir. Ayrıca aşağıda belirtilen seçeneklerden biri tercih edilecek ve bu doğrultuda
öğrenci için sınavda düzenleme yapılacaktır:
a. 18 punto büyüklüğünde soru kitapçığı ve normal puntolu cevap kâğıdı.
b. Okuyucu kodlayıcı eşliğinde 18 punto büyüklüğünde soru kitapçığı ve normal puntolu cevap kâğıdı.
Az gören öğrencilerin soru muafiyeti olmayacak, başarı puanı tüm sorular üzerinden hesaplanacaktır.
7.1.2. Total Düzeyde Görme Yetersizliği Olan (Hiç Görmeyen) Öğrenciler
Total düzeyde görme yetersizliği olan öğrenciler okuyucu ve kodlayıcı eşliğinde tek kişilik salonlarda sınava alınacaktır. Bu öğrencilere 30 dakika ek süre verilecektir.
Total düzeyde görme yetersizliği olan öğrencilerin soru muafiyeti olmayacaktır. Sınavda resim, şekil ve grafik içeren sorular yerine eş değer sorular yer alacaktır. Başarı puanı tüm sorular üzerinden hesaplanacaktır.
7.2. İşitme Yetersizliği Olan Öğrenciler İşitme yetersizliği olan öğrenciler tek kişilik salonlarda sınava alınacaktır. Bu öğrencilere 30 dakika ek süre verilecektir.
7.3. Ruhsal ve Duygusal Bozukluğu Olan Öğrenciler
Dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğu olan öğrenciler tek kişilik salonlarda sınava alınacaktır. Bu öğrencilere 30 dakika ek süre verilecektir.
Özel öğrenme güçlüğü olan öğrenciler tek kişilik salonlarda sınava alınacaktır. Bu öğrencilere
30 dakika ek süre verilecektir. Tercih etmeleri durumunda okuyucu ve kodlayıcı eşliğinde
sınava alınacaklardır.
7.4. Otizm Spektrum Bozukluğu Olan Öğrenciler Otizm spektrum bozukluğu olan (rett sendromu, asperger sendromu, dezintegratif bozukluk, atipik otizm) öğrenciler tek kişilik salonlarda sınava alınacaktır. Bu öğrencilere 30 dakika ek süre verilecektir. Tercih etmeleri durumunda okuyucu ve kodlayıcı eşliğinde sınava alınacaklardır.
7.5. Bedensel Yetersizliği Olan Öğrenciler
Yazma becerisini engelleyecek derecede ince motor becerilerde engeli olan ya da yazma becerisini engelleyecek uzuv kaybı (ampüte) olan öğrenciler tek kişilik salonlarda sınava alınacaktır. Bu öğrencilere 30 dakika ek süre verilecektir. Bu öğrencilere RAM tarafından yapılan değerlendirme sonucuna göre kodlayıcı verilecektir.
Kaba motor becerilerinde yetersizliği bulunan ortez, protez, yardımcı araç gereç kullanan öğrenciler giriş katlarda bulunan salonlara diğer öğrencilerle birlikte yerleştirilecek olup bu öğrencilere ek süre verilmeyecektir.
7.6. Süreğen Hastalığı Olan Öğrenciler a. Sağlık problemlerinin zorunlu kıldığı durumlarda süreğen hastalığı olan öğrenciler tek kişilik salonlarda sınava alınacaktır. Bu durumda olan öğrencilere ek süre verilmeyecektir.
b. Tip 1 diyabet (şeker hastası), astım, hipertansiyon ve epilepsi hastalıklarından dolayı sürekli ilaç kullanan öğrenciler diğer öğrencilerle aynı salona yerleştirilecektir.
Tip 1 diyabet hastalığı olan öğrencilerin yanlarında kutu meyve suyu veya paket içindeki karbonhidrat içeren gıdaları bulundurmalarına, hipoglisemi (ani kan şekeri düşmesi)
durumunda bunları tüketmelerine ve kan şekeri ölçüm cihazı ile kan şekerini ölçmelerine izin verilecektir. Ayrıca bu öğrencilerin hiperglisemi (ani kan şekeri yükselmesi) durumunda oluşabilecek tuvalet ihtiyacının yedek gözetmen eşliğinde giderilebilmesi için izin verilecektir.
Bu durumda olan öğrencilerle ilgili olarak Bölge Sınav Yürütme Komisyonları 7.7. Evde veya Sağlık Kuruluşunda Eğitim Alan Öğrenciler
Evde veya sağlık kuruluşunda eğitim hizmeti alan öğrencilere engel türlerine göre sınav tedbir hizmeti sunulabilmesi için MEBBİS-RAM modülünde işlem yapılması gerekmektedir. Bu nedenle, veliler / vasiler tarafından öğrencilerin sınava alınacağı adresin belirtildiği dilekçe ile il/ilçe millî eğitim müdürlüğüne başvurmaları hâlinde evde veya sağlık kuruluşlarında sınav tedbir hizmeti verilecektir.
Bu dilekçeler il/ilçe millî eğitim müdürlükleri aracılığıyla ÖDSGM’ye gönderilecektir.
7.8. Zihinsel Yetersizliği Olan Öğrenciler
Zihinsel yetersizliği olan öğrenciler tek kişilik salonlarda sınava alınacaktır. Bu öğrencilere 30 dakika ek süre verilecektir. Ayrıca yapılacak tercih doğrultusunda okuyucu ve kodlayıcı eşliğinde öğrencinin sınava girmesi için gerekli düzenleme yapılacaktır.”, 2.5. Bakanlıklarınca gerçekleştirilen tüm merkezi sınav uygulamaları için düzenlenen kılavuzlarda, yetersizlik alanları ve bu alanlar için uygulanacak özel eğitim hizmetlerinin ayrı başlıklar altında yer aldığı ve açıklandığı; söz konusu kılavuzda, görme yetersizliği olan öğrenciler için ayrı özel öğrenme güçlüğü olan öğrenciler için ayrı bölüm bulunduğu, 2.6. Özel eğitim ihtiyacı olan bireylerin aynı tanı türüne sahip olsalar bile bireysel farklılıklarından dolayı yetersizlik alanları içinde de değişkenlik gösterebildikleri, özel eğitim ihtiyacı olan öğrencilere, Rehberlik ve Araştırma Merkezlerinde alan uzmanları tarafından yapılan tanılamalar doğrultusunda tespit edilecek en uygun sınav tedbir hizmetinin velinin de onayı alınarak uygulanmakta olduğu, okuduğunu anlamama ya da dinlediğini anlamama gibi yetersizlik düzeyine ya da fiziksel yetersizliklerine bağlı olarak okuyucu ve/veya kodlayıcı hizmeti belirlendiği, okuyucu ve/veya kodlayıcı hizmeti verilmesi ya da talep edilmesi durumunda öğrenciye ayrı kitapçık verilemediği, 2.7. Özel öğrenme güçlüğü yetersizlik alanındaki bütün bireylere okuyucu ve kodlayıcı sınav tedbir kararı alınmadığı, talep edilmesi hâlinde okuyucu ve kodlayıcı hizmetinden yararlanılabildiği; bununla birlikte öğrencinin okuyucu ya da kodlayıcı talep etmeden de sınava katılabileceği, 2.8. Başvuruya esas konuyla ilgili uygulamalarda, Bakanlıklarınca yapılabilecek herhangi bir işlem bulunmadığı, İlköğretim ve Ortaöğretim Kurumları Bursluluk Sınavının her yıl 5, 6, 7, 8, hazırlık sınıfı, 9, 10 ve 11’inci sınıflar için merkezi sınav olarak yapılmakta olduğu, öğrencilerin istemeleri hâlinde bulundukları her sınıf düzeyinde başvuru yapabilecekleri, 2.9. Kurumlarınca yapılan sınavlarda özel eğitim ihtiyacı olan bireylere yönelik uygulanan sınav tedbir hizmetlerinin, Bakanlıkları Özel Eğitim ve Rehberlik Hizmetleri Genel
Müdürlüğünce ilgili mevzuatları kapsamında yürütüldüğü ve kılavuzlarında da söz konusu
Genel Müdürlük görüşleri doğrultusunda düzenlenmekte olduğu, hususlarına yer verilmiştir.
III. İLGİLİ MEVZUAT
3. Türkiye Cumhuriyeti Anayasası’nın; 3.1. “Dilekçe, bilgi edinme ve kamu denetçisine başvurma hakkı” başlıklı 74 üncü maddesinin üçüncü ve dördüncü fıkralarında; “Herkes, bilgi edinme ve kamu denetçisine başvurma hakkına sahiptir. Türkiye Büyük Millet Meclisi Başkanlığına bağlı olarak kurulan
Kamu Denetçiliği Kurumu idarenin işleyişiyle ilgili şikâyetleri inceler.”, 3.2. “Yasama yetkisi” başlıklı 7 inci maddesinde; “Yasama yetkisi Türk Milleti adına
Türkiye Büyük Millet Meclisinindir. Bu yetki devredilemez.”, 3.3. “Kanun önünde eşitlik” başlıklı 10 uncu maddesinin birinci ve dördüncü fıkralarında; “Herkes, dil, ırk, renk, cinsiyet, siyasi düşünce, felsefi inanç, din, mezhep ve benzeri sebeplerle ayırım gözetilmeksizin kanun önünde eşittir… Devlet organları ve idare makamları bütün işlemlerinde kanun önünde eşitlik ilkesine uygun olarak hareket etmek zorundadırlar.” , 3.4. “Eğitim ve öğrenim hakkı ve ödevi” başlıklı 42 nci maddesinde; “…Devlet, durumları sebebiyle özel eğitime ihtiyacı olanları topluma yararlı kılacak tedbirleri alır…”, 4. Birleşmiş Milletler Engellilerin Haklarına İlişkin Sözleşmenin;
4.1. “Engelli Çocuklar” başlıklı 7 nci maddesinde; “Taraf Devletler, engelli çocukların diğer çocuklarla eşit bir şekilde tüm insan temel hak ve özgürlüklerinden tam olarak yararlanmasını sağlamak için gerekli tüm tedbirleri alır.
Engelli çocuklarla ilgili tüm eylemlerde çocuğun en çıkarının gözetilmesine öncelik verir.”,
4.2. “Eğitim” başlıklı 24 üncü maddesinde; “1. Taraf Devletler engellilerin eğitim hakkını tanır. Taraf Devletler, bu hakkın fırsat eşitliği temelinde ve ayrımcılık yapılmaksızın sağlanması için eğitim sisteminin bütünleştirici bir şekilde her seviyede engellileri içine almasını ve ömür boyu öğrenim imkanı sağlar…
2. Taraf Devletler bu hakkın yaşama geçirilmesi için aşağıda belirtilenleri sağlar:
(a) Engelliler engelleri nedeniyle genel eğitim sisteminden dışlanmamalı ve engelli çocuklar engelleri nedeniyle parasız ve zorunlu ilk ve ortaöğretim olanaklarının dışında tutulmamalıdır; (b) Engelliler yaşadıkları çevrede bütünleştirici, kaliteli ve parasız ilk ve orta öğretime diğer bireylerle eşit olarak erişebilmelidir; (c) Bireylerin ihtiyaçlarına göre makul düzenlemeler yapılmalıdır; (d) Engellilerin genel eğitimden etkin bir şekilde yararlanabilmeleri için genel eğitim sistemi içinde ihtiyaç duydukları desteği almalıdır; (e) Engellilere yönelik bireyselleştirilmiş etkin destekleyici tedbirler, engellilerin tam katılımı hedefine uygun olarak, akademik ve sosyal gelişimi artırıcı ortamlarda sağlanmalıdır.
3. Taraf Devletler engellilerin toplumun eşit üyeleri olarak eğitime tam ve eşit katılımlarını kolaylaştırmak için yaşamı ve sosyal gelişim becerilerini öğrenmelerini sağlar…”,
5. 6328 sayılı Kamu Denetçiliği Kurumu Kanununun “Kurumun Görevi” başlıklı 5 inci maddesinin birinci fıkrasında; “Kurum, idarenin işleyişiyle ilgili şikayet üzerine, idarenin her türlü eylem ve işlemleri ile tutum ve davranışlarını; insan haklarına dayalı adalet anlayışı içinde, hukuka ve hakkaniyete uygunluk yönlerinden incelemek, araştırmak ve idareye önerilerde bulunmakla görevlidir.”, 6. 1739 sayılı Milli Eğitim Temel Kanununun; 6.1. “Eğitim hakkı” başlıklı 7 nci maddesinde; “İlköğretim görmek her Türk vatandaşının hakkıdır. İlköğretim kurumlarından sonraki eğitim kurumlarından vatandaşlar ilgi, istidat ve kabiliyetleri ölçüsünde yararlanırlar.”, 6.2. “Fırsat ve imkan eşitliği” başlıklı 8 inci maddesinde; “Eğitimde kadın, erkek herkese fırsat ve imkan eşitliği sağlanır. Maddi imkanlardan yoksun başarılı öğrencilerin en yüksek eğitim kademelerine kadar öğrenim görmelerini sağlamak amacıyle parasız yatılılık, burs, kredi ve başka yollarla gerekli yardımlar yapılır. Özel eğitime ve korunmaya muhtaç çocukları yetiştirmek için özel tedbirler alınır.” 7. 1 sayılı Cumhurbaşkanlığı Teşkilatı Hakkında Cumhurbaşkanlığı Kararnamesinin
“Görevler” başlıklı 301 inci maddesinde; “Milli Eğitim Bakanlığının görev ve yetkileri şunlardır:… ç) Eğitime erişimi kolaylaştıran, her vatandaşın eğitim fırsat ve imkânlarından eşit derecede yararlanabilmesini teminat altına alan politika ve stratejilerin geliştirilmesi amacıyla çalışmalar yapmak, belirlenen politikaları uygulamak, uygulanmasını izlemek ve koordine etmek, d) Kız öğrencilerin, engellilerin ve toplumun özel ilgi bekleyen diğer kesimlerinin eğitime katılımını yaygınlaştıracak politika ve stratejilerin geliştirilmesi amacıyla gerekli çalışmaları yapmak, belirlenen politikaları uygulamak ve uygulanmasını koordine etmek,…” , 8. 5378 sayılı Engelliler Hakkında Kanunun;
8.1. “Amaç” başlıklı 1 inci maddesinde; “Bu Kanunun amacı; engellilerin temel hak ve özgürlüklerden faydalanmasını teşvik ve temin ederek ve doğuştan sahip oldukları onura saygıyı güçlendirerek toplumsal hayata diğer bireylerle eşit koşullarda tam ve etkin katılımlarının sağlanması ve engelliliği önleyici tedbirlerin alınması için gerekli düzenlemelerin yapılmasını sağlamaktır.”,
8.2. “Eğitim ve öğretim” başlıklı 15 inci maddesinde; “Hiçbir gerekçeyle engellilerin eğitim alması engellenemez. Engelliler, özel durumları ve farklılıkları dikkate alınarak, yaşadıkları çevrede bütünleştirilmiş ortamlarda, eşitlik temelinde, hayat boyu eğitim imkânından ayrımcılık yapılmaksızın yararlandırılır.
Genel eğitim sistemi içinde engellilerin her seviyede eğitim almasını sağlayacak bütünleştirici planlamalara yer verilir.
Örgün eğitim programlarına farklı nedenlerle geç başlamış engellilerin bu eğitime dâhil edilmesi için gerekli tedbirler alınır.
Üniversite öğrencilerinden engelli olanların öğrenime etkin katılımlarını sağlamak amacıyla
Yükseköğretim Kurulu koordinasyonunda, yükseköğretim kurumları bünyesinde, engellilere uygun araç-gereç ve ders materyallerinin, uygun eğitim, araştırma ve barınma ortamlarının temini ile eğitim süreçlerinde yaşadıkları sorunların çözümü gibi konularda çalışma yapmak üzere Engelliler Danışma ve Koordinasyon Merkezleri kurulur.
Engelliler Danışma ve Koordinasyon Merkezinin çalışma usul ve esasları Aile ve Sosyal
Politikalar Bakanlığı, Millî Eğitim Bakanlığı ve Yükseköğretim Kurulunca müştereken çıkarılan yönetmelikle belirlenir.
İşitme engellilerin eğitim ve iletişimlerinin sağlanması amacıyla Türk işaret dili sistemi oluşturulur. Bu sistemin oluşturulmasına, geliştirilmesine ve uygulanmasına yönelik çalışmaların esas ve usulleri Aile ve Sosyal Politikalar Bakanlığının koordinatörlüğünde, Millî
Eğitim Bakanlığı ve Türk Dil Kurumu Başkanlığınca müştereken çıkarılan yönetmelikle belirlenir.
Engellilerin her türlü eğitim, sosyal ve kültürel ihtiyaçlarını karşılamak üzere kabartma yazılı, sesli, elektronik kitap; alt yazılı, işaret dili tercümeli ve sesli betimlemeli film ve benzeri materyal temin edilmesine ilişkin gerekli işlemler Millî Eğitim Bakanlığı ile Kültür ve Turizm
Bakanlığınca yürütülür.”,
9. Özel Eğitim Hizmetleri Yönetmeliğinin;
9.1. “Amaç” başlıklı 1 inci maddesinde, “Bu Yönetmeliğin amacı; Türk Millî Eğitiminin genel amaçları ve temel ilkeleri doğrultusunda, özel eğitim ihtiyacı olan bireylerin eğitim haklarından yararlanmalarını sağlamaya yönelik usul ve esasları düzenlemektir.”,
9.2. “Kapsam” başlıklı 2 nci maddesinde, “Bu Yönetmelik; özel eğitim ihtiyacı olan bireylere sunulacak eğitim ve öğretim hizmetlerinin yürütülmesine yönelik hükümleri kapsar.”,
9.3. “Özel eğitim hizmetlerinin amaçları” başlıklı 6 ncı maddesinde; “Türk Millî Eğitiminin genel amaç ve temel ilkeleri esas alınarak; özel eğitim ihtiyacı olan bireylerin eğitim ihtiyaçları, yeterlilikleri, ilgi ve yetenekleri doğrultusunda kapasitelerini en üst düzeyde kullanmaları, üst öğrenime, meslek hayatına ve toplumsal yaşama hazırlanmalarını amaçlar.”,
9.4. “Eğitim tür ve kademelerindeki özel eğitim hizmetleri” başlıklı 11 inci maddesinde; “Özel eğitim ihtiyacı olan bireylere hizmet verilen her tür ve kademedeki okul veya kurumda eğitim amaçlarının en üst düzeyde gerçekleştirilmesi için aşağıdaki hususlar dikkate alınır:…
g) Bakanlıkça düzenlenen merkezî sistem sınavları ile protokolle yapılan sınavlarda özel eğitim ihtiyacı olan öğrenciler için gerekli tedbirler alınır…”,
hükümleri yer almaktadır.
10. 2020 İlköğretim Ve Ortaöğretim Kurumları Bursluluk Sınavı (İOKBS) Başvuru ve
Uygulama Kılavuzunun;
10.1. “Öğrenci Velisi Ve Okul Müdürlüğünün Dikkatine” başlıklı bölümünde; “1.Bu kılavuz 17/10/2016 tarihli ve 2016/9487 sayılı Bakanlar Kurulu Kararı ile yürürlüğe konulan
“Millî Eğitim Bakanlığına Bağlı Resmî Okullarda Yatılılık, Bursluluk, Sosyal Yardımlar ve
Okul Pansiyonları Yönetmeliği” ve Eylül 2016 tarihli ve 2708 sayılı Tebliğler Dergisi’nde yayımlanan “Millî Eğitim Bakanlığı Merkezî Sistem Sınav Yönergesi” hükümlerine göre hazırlanmıştır.
2. İOKBS’ye başvurmuş olan öğrenciler, bu kılavuzda yer alan hükümleri ve ilgili mevzuatta belirtilmiş olan hususları kabul etmiş sayılır.”,
10.2. “Genel Açıklamalar” başlıklı bölümünde; “ Bu kılavuzda İOKBS’nin uygulanması ve
İOKBS’yi kazanan öğrencilerin bursluluğa yerleştirilmeleri ile ilgili usul ve esaslar yer almaktadır.”,
10.3. “Özel Eğitim İhtiyacı Olan Öğrencilerle İlgili İşlemler” başlıklı bölümünde; “Sınavlarda öğrencilere gerekli tedbirlerin alınabilmesi için; öğrenci velisi tarafından “Engelli
Sağlık Kurulu Raporu ya da Çocuklar İçin Özel Gereksinim Raporu (ÇÖZGER)”, ”Engelli
Kimlik Kartı” veya “Engelli Bilgisinin İşlendiği T.C. Nüfus Cüzdanı/Kimlik Kartı” veya hâlen devam eden İl/İlçe Özel Eğitim Hizmetleri Kurulunca alınmış yerleştirme (resmî tedbir) kararı belgelerinin örneğiyle RAM’a başvuru yapılması gerekmektedir.”,
10.4. “Ruhsal ve Duygusal Bozukluğu Olan Öğrenciler” başlıklı bölümünde; “Dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğu olan öğrenciler tek kişilik salonlarda sınava alınacaktır. Bu öğrencilere 30 dakika ek süre verilecektir.
Özel öğrenme güçlüğü olan öğrenciler tek kişilik salonlarda sınava alınacaktır. Bu öğrencilere
30 dakika ek süre verilecektir. Tercih etmeleri durumunda okuyucu ve kodlayıcı eşliğinde
sınava alınacaklardır.”,
açıklamaları yer almaktadır.
IV. KAMU DENETÇİSİ ARİF DÜLGER’İN KAMU BAŞDENETÇİSİ’NE ÖNERİSİ
11. Başvuranın iddiaları, İdarenin konu ile ilgili açıklamaları, ilgili mevzuat ve tüm dosya kapsamı birlikte değerlendirilerek hazırlanan “Kısmen Tavsiye Kısmen Ret Kararı Önerisi”
Kamu Başdenetçisi’ne sunulmuştur.
V. DEĞERLENDİRME VE GEREKÇE
A. Hukuka, Hakkaniyete ve İnsan Haklarına Uygunluk Yönünden Değerlendirme 12. Başvuru sahibi, öğrenme güçlüğünün olduğunu, 2020 İlköğretim ve
Ortaöğretim Kurumları Bursluluk Sınavında salgın nedeniyle okutman ile 1 metre mesafede oturmak zorunda kaldığını, önüne kitapçık konulmadığını bu nedenle soruları göremediğini, gözüyle takip edemediğini, altını çizemediğini; kendilerine kitapçık verilmeden gerçekleştirilen sınavda diğer öğrenciler ile eşit şartlarda yarışamadığını, sınavda disleksili öğrencilere 2 kitapçık verilmesi, okutman soruları okurken öğrencinin de kendi önündeki kitapçıktan soruları takip etmesi ve fiziksel mesafenin sağlanması gerektiğini, önünde kitapçık bulunmamasının, yoğun stres altında sınava girmesine, soruları takip edememesine ve anlayamamasına neden olduğunu, bu nedenle gerçek performansını ortaya koyamadığını belirterek sınavda kitapçık verilmemesinden kaynaklı mağduriyetinin giderilmesini, sınavının yenilenmesini ve bu konuda gerekli düzenlemelerin yapılmasını talep etmektedir.
13. Konuyla ilgili olarak Milli Eğitim Bakanlığı, özel eğitim ihtiyacı olan öğrencilere, Rehberlik ve Araştırma Merkezlerinde alan uzmanları tarafından yapılan tanılamalar doğrultusunda tespit edilecek en uygun sınav tedbir hizmetinin velinin de onayı alınarak uygulanmakta olduğunu, okuduğunu anlamama ya da dinlediğini anlamama gibi yetersizlik düzeyine ya da fiziksel yetersizliklerine bağlı olarak okuyucu ve/veya kodlayıcı hizmeti belirlendiğini, okuyucu ve/veya kodlayıcı hizmeti verilmesi ya da talep edilmesi durumunda öğrenciye ayrı kitapçık verilemediğini, başvuru konusu olayla ilgili olarak Bakanlıklarınca yapılabilecek herhangi bir işlem bulunmadığını, İlköğretim ve Ortaöğretim Kurumları
Bursluluk Sınavının her yıl 5, 6, 7, 8, hazırlık sınıfı, 9, 10 ve 11’inci sınıflar için merkezi sınav olarak yapılmakta olduğunu, öğrencilerin istemeleri hâlinde bulundukları her sınıf düzeyinde başvuru yapabileceklerini ifade etmektedir.
14. Engelli bireylerin eğitim haklarının çerçevesi Anayasa, uluslararası sözleşmeler, kanunlar ve ilgili alt mevzuatla düzenlenmiştir. Anayasanın 10 uncu maddesinde çocuklar ve engelliler için alınacak tedbirlerin eşitlik ilkesine aykırı sayılmayacağı, 42 nci maddesinde kimsenin eğitim ve öğrenim hakkından yoksun bırakılmayacağı hüküm altına alınmıştır. Bahse konu hükümler birlikte değerlendirildiğinde, engelli bireylerin eğitiminde fırsat eşitliğinin sağlanması için özel önlemler alınması gerektiği anlaşılmakta olup 42 nci maddenin devamında yer alan “Devlet, durumları sebebiyle özel eğitime ihtiyacı olanları topluma yararlı kılacak tedbirleri alır.” hükmüyle bu husus açıkça ifade edilmiştir.
15. BM Engelli Haklarına İlişkin Sözleşmede de engelli çocuklarla ilgili tüm eylemlerde çocuğun yüksek yararının gözetilmesine öncelik verileceği ve engellilerin eğitim hakkının fırsat eşitliği temelinde ve ayrımcılık yapılmaksızın sağlanması için eğitim sisteminin bütünleştirici, her seviyede engellileri içine alacak ve ömür boyu öğrenim imkânı sağlayacak şekilde verilmesi gerektiği belirtilmiştir. Engelli bireylerin eğitimine yönelik benzer düzenlemeler 5378 sayılı
Engelliler Hakkında Kanunda da yer almaktadır. Ayrıca, 1739 sayılı Milli Eğitim Temel
Kanununun 8 inci maddesinde eğitimde herkese fırsat ve imkân eşitliği sağlanacağı ve özel eğitime muhtaç çocukları yetiştirmek için özel tedbirler alınacağı hususlarının belirtildiği görülmektedir.
16. 14 ve 15 inci paragraflarda yer verilen ulusal ve uluslararası mevzuat hükümleri birlikte ele alındığında, ülkemizde engelli bireylerin eğitiminin fırsat eşitliği çerçevesinde, ayrımcılığa uğramaksızın, engellilik halinin gerektirdiği özel önlemler alınarak ve çocuğun üstün yararı gözetilerek sunulması gerektiği; bu anlayışla verilecek eğitimle engelli bireyin toplumsal yaşama etkin biçimde katılımının ve eksiksiz bir yaşama sahip olacağı bir duruma getirilmesinin amaçlandığı anlaşılmaktadır.
17. Başvuru konusu olayda, öğrenme güçlüğü bulunan öğrencinin bir okutmanla birlikte girdiği sınavda görme engelli olamamasına rağmen kendisine kitapçık verilememesi nedeniyle yaşadığı stres yüzünden soruları takip edemediği ve anlamakta güçlük çektiği; bu durumun sınavda diğer öğrenciler ile eşit şartlarda yarışmasına engel oluşturduğu anlaşılmaktadır. Bu nedenle ilgili kılavuzda yer alan açıklamalar kapsamında tercih etmeleri durumunda okuyucu ve kodlayıcı eşliğinde sınava giren disleksili öğrencilere kitapçık verilmemesi yönündeki uygulamanın ulusal ve uluslararası mevzuatta yer alan “eğitim hakkı” kapsamında devlete düşen yükümlülüklerin yerine getirilmesi bakımından yeterli olmadığı değerlendirilmektedir.
18. Kurumumuzca yapılan değerlendirme neticesinde, İlköğretim ve Ortaöğretim Kurumları
Bursluluk Sınavının her yıl 5, 6, 7, 8, hazırlık sınıfı, 9, 10 ve 11’inci sınıflar için merkezi sınav olarak yapılmakta olduğu, öğrencilerin istemeleri hâlinde bulundukları her sınıf düzeyinde başvuru yapabilecekleri hususu dikkate alındığında başvuranın girdiği 2020 İlköğretim ve
Ortaöğretim Kurumları Bursluluk Sınavının yenilenmesi talebinin reddedilmesi; öte yandan, engelli öğrencilerin, girdiği merkezi sınavlarda eşit şartlarda yarışabilmesinin sağlanması ve bu konuda gerekli tedbirleri alma görev ve sorumluluğunun idareye ait olduğu dikkate alındığında, oluşacak mağduriyetlerin giderilmesi için tedbir alınması hususunda idareye tavsiyede bulunulması gerektiği sonuç ve kanaatine varılmıştır.
B. İyi Yönetim İlkeleri Yönünden Değerlendirme 19. 28/03/2013 tarihli ve 28601 mükerrer sayılı Resmi Gazetede yayımlanan Kamu Denetçiliği
Kurumu Kanununun Uygulanmasına İlişkin Usul ve Esaslar Hakkında Yönetmeliğin “İyi yönetim ilkeleri” başlıklı 6 ncı maddesinde yer verilmiştir. Söz konusu ilkeler yönünden yapılan değerlendirmede, şikâyet başvurusu kapsamında, idarenin, başvurana ilişkin işlemlerle ilgili bilgi ve belgeleri süresi içerisinde ve gerekçeli olarak kurumumuza gönderdiği, bu anlamda
“kararların gerekçeli olması”, “kararın geciktirilmeksizin bildirilmesi” ve “makul sürede karar verme” ilkelerine uygun davranıldığı; ayrıca şikâyetçiye verilen cevapta işleme karşı hangi sürede hangi mercilere başvurulabileceğinin gösterilmemiş olması sebebiyle “karara karşı başvuru yollarının ve süresinin gösterilmesi” ilkesine uygun davranılmadığı görülmüş olup, idarenin bahse konu ilkelere uygun davranması önerilmektedir.
VI. HAK ARAMA ÖZGÜRLÜĞÜNE İLİŞKİN AÇIKLAMA
20. 6328 sayılı Kanunun 21 inci maddesinin birinci fıkrası uyarınca başvurunun Kurumumuz tarafından reddedilmesi hâlinde, durmuş olan dava açma süresi gerekçeli ret kararının ilgiliye tebliğinden itibaren kaldığı yerden işlemeye başlayacaktır. 21 inci maddenin ikinci fıkrası uyarınca ise tavsiye kararı üzerine otuz gün içinde herhangi bir işlem tesis edilmez veya eylemde bulunulmaz ise durmuş olan dava açma süresi kaldığı yerden işlemeye başlayacaktır.
Buna göre; ilgili idarenin eylem ve işlemlerine karşı dava açma süresinden arta kalan sürede
Ankara İdare Mahkemelerinde yargı yolu açıktır.
VII. KARAR
Yukarıda açıklanan gerekçelerle BAŞVURUNUN KISMEN KABULÜ KISMEN
REDDİNE;
Başvuranın girdiği 2020 İlköğretim ve Ortaöğretim Kurumları Bursluluk Sınavının yenilenmesi talebinin REDDİNE, Diğer taraftan, oluşacak mağduriyetlerin giderilmesi için tedbir alınması hususunda MİLLİ
EĞİTİM BAKANLIĞI’NA TAVSİYEDE BULUNULMASINA,
6328 sayılı Kamu Denetçiliği Kurumu Kanununun 20 nci maddesinin üçüncü fıkrası
uyarınca, bu karar üzerine tesis edilecek işlemin otuz gün içinde Kurumumuza bildirilmesinin zorunlu olduğuna, Kararın BAŞVURANA ve MİLLİ EĞİTİM BAKANLIĞI’NA tebliğine, Türkiye Cumhuriyeti Kamu Başdenetçisi’nce karar verildi.
e-imzalıdır
Şeref MALKOÇ
Kamu Başdenetçisi