|
ÖZET: Başvuran, 4/1-(c) statüsünden aldığı emekli aylığı ile vefat eden eşinden aldığı dul aylığının ödeme oranlarının değiştirilmesini talep etmiştir. Başvurusunda, kendi emekli aylığının tam hisse olarak ödenirken, eşinden kaynaklı dul aylığının yarım hisse olarak verildiğini belirtmiştir. Sosyal Güvenlik Kurumu, başvuranın talebini reddederek, 5434 sayılı Kanun’un ilgili maddeleri gereği dul aylığının %50 oranında bağlandığını ve bu nedenle talep edilen değişikliğin yasal olarak mümkün olmadığını ifade etmiştir.
Kamu Denetçiliği Kurumu, başvuranın talebinin hukuka uygun olmadığını değerlendirerek, başvurunun reddine karar vermiştir. İlgili mevzuat uyarınca, emekli aylığı alan bir kişinin dul aylığına hak kazanması durumunda, bu aylıkların ödenmesi için iki seçenek sunulmaktadır. Ancak başvuran, mevcut yasal düzenlemelere aykırı bir talepte bulunmuştur. Bu nedenle, idarenin uygulaması hukuka uygun bulunmuştur. Sonuç olarak, başvuranın talebi, yasal çerçeve içerisinde değerlendirildiğinde, Sosyal Güvenlik Kurumu tarafından yapılan işlemde herhangi bir hukuka aykırılık tespit edilmemiştir. Başvuru, Kamu Denetçiliği Kurumu tarafından reddedilmiş ve karar ilgili taraflara tebliğ edilmiştir. |
T.C. TÜRKİYE BÜYÜK MİLLET MECLİSİ KAMU DENETÇİLİĞİ KURUMU
(OMBUDSMANLIK)
SAYI : 2024/291-S.24.465
BAŞVURU NO : 2023/15803
KARAR TARİHİ : 11.01.2024
RET KARARI ,TCKN:
Adres:
BAŞVURUYA KONU İDARE : SOSYAL GÜVENLİK KURUMU BAŞKANLIĞI
BAŞVURUNUN KONUSU : Başvuranın 4/1-(c) statüsünden aldığı emekli aylığı ile müteveffa eşinden dolayı aldığı dul aylığının ödeme oranlarının değiştirilmesi talebi hakkındadır.
BAŞVURU TARİHİ : 03.10.2023
I. BAŞVURANIN İDDİA VE TALEPLERİ
1. Kurumumuza yapılan başvuruda başvuran özetle; 5434 sayılı Kanun kapsamında kendi çalışmasından dolayı tam hisse olarak emekli aylığı, vefat eden eşinden dolayı da yarım hisse olarak dul aylığı aldığını, eşinden dolayı ödenebilecek tam aylığın kendi aylığından yüksek olduğunu belirterek bu nedenle eşinden dolayı tarafına tam hisse dul aylığı ödenmesini ve kendi aylığının ise yarım hisse olarak ödenmesini talep etmektedir.
II. İDARENİN BAŞVURUYA İLİŞKİN AÇIKLAMALARI
2. Başvuranın Kurumumuza yapmış olduğu başvurusunda belirttiğine göre, kendisinin 13/09/2023 tarihinde CİMER üzerinden Sosyal Güvenlik Kurumuna başvuruda bulunduğu ve idarenin tarafına tarihinde anılan talebin reddi yönünde bir yanıt verdiği anlaşılmaktadır. Buradan hareketle ilgili idare ile yeniden bir yazışma yapılmasına gerek olmadığı kanaatiyle başvurunun doğrudan esastan incelenmesine geçilmiş olmakla birlikte söz konusu CİMER başvurusunda; 2.1. Başvuranın, Emekli Sandığından şef kadrosu ile 1/1 oranında emekli aylığı almakta olduğu, müteveffa eşi üzerinden ise şube müdürü kadrosu ile 1/2 oranında dul aylığı aldığı, eşinin emekli maaşının daha yüksek olması nedeniyle eşi dolayısıyla aldığı aylığın tam aylık olarak ve şef kadrosundan dolayı aldığı aylığın ise 1/2 oranında ödenmesini talep ettiği, /
2.2. Sosyal Güvenlik Kurumu tarafından verilen cevapta, 5434 Sayılı Kanun’un 68’inci maddesinin
“Dul ve yetim aylıkları: Ölenin bağlanmış veya bu Kanun hükümlerine göre hesaplanacak emekli, adi malullük veya vazife malullüğü aylıklarının; a) Dul karı ve koca için % 50 si, aylık alan yetimi bulunmayanların dul eşlerine % 75 i, Ölenin aylığa müstahak bir dul karı veya kocası ile bir yetimi bulunması halinde, dul karı veya kocaya %60, yetimine %30 oranı uygulanır… Emekli, adi malüllük, vazife malüllüğü aylığı alan veya iştirakçi olan dul eşe % 50 oranında dul aylığı bağlanarak ödenir…” hükmünü amir olduğunun, ilgili hüküm gereği 4/1-(c) emeklisi olan başvuranın aylık oranının kanunla tam oranda belirlendiğinin, şu an tarafına eşinin aylığının %50’si ödenmekte olup talep ettiği hususların yerine getirilmesine imkân bulunmadığının ifade edildiği görülmüştür.
III. İLGİLİ MEVZUAT
3. 2709 sayılı Türkiye Cumhuriyeti Anayasası’nın “Dilekçe, bilgi edinme ve kamu denetçisine başvurma hakkı” başlıklı 74’üncü maddesinin üçüncü ve dördüncü fıkralarında; “Herkes, bilgi edinme ve kamu denetçisine başvurma hakkına sahiptir. Türkiye Büyük Millet Meclisi Başkanlığına bağlı olarak kurulan Kamu Denetçiliği Kurumu idarenin işleyişiyle ilgili şikâyetleri inceler.”, 4. 6328 sayılı Kamu Denetçiliği Kurumu Kanunu’nun “Kurumun Görevi” başlıklı 5’inci maddesinin birinci fıkrasında; “Kurum, idarenin işleyişiyle ilgili şikâyet üzerine, idarenin her türlü eylem ve işlemleri ile tutum ve davranışlarını; insan haklarına dayalı adalet anlayışı içinde, hukuka ve hakkaniyete uygunluk yönlerinden incelemek, araştırmak ve idareye önerilerde bulunmakla görevlidir.”, 5. 5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu’nun “5434 Sayılı Kanuna
İlişkin Geçiş Hükümleri” başlıklı geçici 4’üncü maddesinin sırasıyla dördüncü ve beşinci fıkrasında; “Bu Kanunda aksine bir hüküm bulunmadığı takdirde; iştirakçi iken, bu Kanunun yürürlüğe girdiği tarih itibarıyla bu Kanunun 4 üncü maddesinin birinci fıkrasının (c) bendi kapsamına alınanlar, bu Kanunun yürürlüğe girdiği tarihten önce 5434 sayılı Kanun hükümlerine tabi olarak çalışmış olup bu Kanunun 4 üncü maddesinin birinci fıkrasının (c) bendine tabi olarak yeniden çalışmaya başlayanlar ile bunların dul ve yetimleri hakkında bu Kanunla yürürlükten kaldırılan hükümleri de dâhil 5434 sayılı Kanun hükümlerine göre işlem yapılır.
Bu madde kapsamına girenlerin aylıklarının bağlanması, artırılması, azaltılması, kesilmesi, yeniden bağlanması, toptan ödemeleri, ilgi devamı, ihya ve borçlanmaları, diğer ödemeler ve yardımlar ile emeklilik ikramiyeleri hakkında bu Kanunla yürürlükten kaldırılan hükümleri de dâhil 5434 sayılı Kanun hükümlerine göre işlem yapılır ve bu maddenin uygulanmasında mülga 2829 sayılı Kanun hükümleri ayrıca dikkate alınır.”, 6. 5434 sayılı Türkiye Cumhuriyeti Emekli Sandığı Kanunu’nun;
6.1. Mülga 68’inci maddesinde; “Dul ve yetim aylıkları:
Ölenin bağlanmış veya bu Kanun hükümlerine göre hesaplanacak emekli, adi malüllük veya vazife malüllüğü aylıklarının; a) Dul karı ve koca için %50’si, aylık alan yetimi bulunmayanların dul eşlerine %75’i, b) Çocuklarla ana veya babanın her biri için %25’i, oranında bağlanır.
Ölenin aylığa müstehak bir dul karı veya kocası ile bir yetimi bulunması halinde, dul karı veya kocaya
%60, yetimine %30 oranı uygulanır.
Ölenin önceki eşinden olan çocuklarıyla, hem anadan hem babadan yetim olan veya af kanunlarına göre tescil edilmiş bulunan çocuklarına %30 oranında aylık bağlanır. Sonradan hem anadan hem babadan yetim duruma giren çocukların aylıkları da %30 oranı uygulanmak suretiyle yükseltilir.
Emekli, adi malüllük, vazife malüllüğü aylığı alan veya iştirakçi olan dul eşe %50 oranında dul aylığı bağlanarak ödenir.
Yukarıda belirtilen oranlara göre bağlanacak dul ve yetim aylıkları toplamı, bunlara esas tutulan, emekli, adi malüllük veya vazife malüllüğü aylıklarından fazla olursa, fazlası, dul ve yetim aylıklarından mütenasiben indirilir.
Ölen, dul karı veya koca bırakmazsa veya bıraktığı koca aylığa müstehak değilse, bunların payı çocuklarla ana babanın aylıklarına eşitlikle eklenir. Şu kadar ki, bu aylıkların toplamı yapılan eklemelerden sonra bağlamaya esas tutulan aylığın yetim bir kişi ise %50’sini, 2 kişi ise %80’ini, 3 kişi ise %100’ünü geçemez.
Dul ve yetimlerin aylık oranlarının yükseltilmesini gerektiren durumların doğması, sonradan veya yeniden aylık ödenmesine hak kazanılması veyahut ödenmekte olan aylıkların kesilmesi hallerinde yukarıdaki hükümler gözönüne alınarak, ödenecek aylıklar yeniden hesaplanır.”, 6.2. Mülga 94’üncü maddesinde; “Bu Kanunda belirtilen istisnalar dışında, iki yönden aylığa hak kazananların, tercih ettikleri aylıkları, Sandığa yazılı müracaatları takip eden aybaşından itibaren ödenir. Diğer aylıkları sürekli olarak kesilir.
Ancak, iki yönden aylığa aynı zamanda hak kazananlara, müstehak oldukları tarihten itibaren fazla olan aylıkları ödenir.
Tercih ettikleri aylıklarını alanlar, yeniden Sandığa yazılı olarak başvurdukları tarihi izleyen aybaşından itibaren bu isteklerinden dönebilirler.
Emekli, adi malullük, vazife malullüğü, harp malullüğü veya er vazife malullüğü aylığı almakta iken dul veya yetim aylığını tercih edenlerin ölümlerinde, dul ve yetimlerine kendi emekli, adi malullük, vazife malullüğü, harp malullüğü, er vazife malullüğü aylıkları üzerinden aylık bağlanır.
Dul ve yetim sıfatıyla toptan ödeme yapılanlara, gerek yine dul ve yetim sıfatıyla gerek kendi vazifelerinden dolayı müstehak oldukları toptan ödeme ayrıca yapılır.
Evlendiğinden dolayı aylığı kesilenlerin, kocasının ölümü sebebiyle toptan ödemeye müstehak olması, yetim aylığının ödenmesine mani olmaz.
İki cihetten aylık veya toptan ödemeye aynı zamanda müstehak duruma girenler hakkında da yukarıdaki hükümler uygulanır.”, düzenlemelerine yer verilmiştir.
IV. KAMU DENETÇİSİ CELİLE ÖZLEM TUNÇAK’IN KAMU BAŞDENETÇİSİ’NE ÖNERİSİ
/
7. Kamu Denetçisi tarafından yapılan inceleme ve araştırma neticesinde, başvuran hakkında tesis edilen işlemde hukuka ve hakkaniyete aykırı bir durumun bulunmadığı değerlendirildiğinden, Ret Kararı verilmesine ilişkin hazırlanan öneri Kamu Başdenetçisi’ne sunulmuştur.
V. DEĞERLENDİRME VE GEREKÇE
A. Hukuka, Hakkaniyete ve İnsan Haklarına Uygunluk Yönünden Değerlendirme 8. Başvuran özetle; 4/1-(c) statüsünden almakta olduğu emekli aylığının müteveffa eşinden dolayı alabileceği dul aylığının tam oranından daha az olduğunu, kendi emekli aylığını tam hisse ile almaktayken müteveffa eşinden kaynaklı olan dul aylığını ise yarım hisse ile aldığını belirterek emekli aylığının yarım hisse ve eşinden kaynaklı aldığı dul aylığının ise tam hisse şeklinde ödenmesini talep etmektedir.
9. Sosyal Güvenlik Kurumu tarafından başvurana CİMER üzerinden verilen cevapta ise özetle; 5434 sayılı Kanun’un mülga 68’inci maddesinde dul ve yetim aylıklarının ödeme oranlarının düzenlendiği, buna göre emekli aylığı almakta olan dul eşe %50 oranında dul aylığı bağlanacağının hüküm altına alındığı, dolayısıyla başvuranın tarafına ödenmekte olan aylık oranlarının değiştirilmesi talebinin uygulanmasına yasal olarak imkân bulunmadığı ifade edilmektedir.
10. Başvuru konusu uyuşmazlığın, başvuranın 4/1-(c) statüsü üzerinden almakta olduğu emekli aylığı ile müteveffa eşinden dolayı kendisine bağlanan dul aylığının ödeme oranlarının değiştirilip değiştirilemeyeceği hususunda ortaya çıktığı görülmektedir.
11. 5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu’nun 5434 sayılı Kanun’a ilişkin geçiş hükümleri başlıklı geçici 4’üncü maddesinin dördüncü fıkrası; “Bu Kanunda aksine bir hüküm bulunmadığı takdirde; iştirakçi iken, bu Kanunun yürürlüğe girdiği tarih itibariyle bu Kanunun 4 üncü maddesinin birinci fıkrasının (c) bendi kapsamına alınanlar, bu Kanunun yürürlüğe girdiği tarihten önce
5434 sayılı Kanun hükümlerine tabi olarak çalışmış olup bu Kanunun 4 üncü maddesinin birinci fıkrasının
(c) bendine tabi olarak yeniden çalışmaya başlayanlar ile bunların dul ve yetimleri hakkında bu Kanunla yürürlükten kaldırılan hükümleri de dahil 5434 sayılı Kanun hükümlerine göre işlem yapılır.” hükmünü, aynı maddenin beşinci fıkrası ise; “Bu madde kapsamına girenlerin aylıklarının bağlanması, artırılması, azaltılması, kesilmesi, yeniden bağlanması, toptan ödemeleri, ilgi devamı, ihya ve borçlanmaları, diğer ödemeler ve yardımlar ile emeklilik ikramiyeleri hakkında bu Kanunla yürürlükten kaldırılan hükümleri de dahil 5434 sayılı Kanun hükümlerine göre işlem yapılır ve bu maddenin uygulanmasında mülga 2829 sayılı
Kanun hükümleri ayrıca dikkate alınır.” hükmünü amirdir.
12. Bu hükümler uyarınca, 5510 sayılı Kanun’un yürürlüğünden önce 5434 sayılı Kanun hükümlerine tabi çalışanlar ile bunların dul ve yetimleri hakkında bu Kanun’la yürürlükten kaldırılan hükümler de dâhil
5434 sayılı Kanun hükümlerine göre işlem yapılmaktadır. Bu durumda hem kendi çalışmalarından hem de
vefat eden eşinden dolayı 5434 sayılı Kanun kapsamında aylık alan başvuran hakkında 5434 sayılı Kanun hükümlerine göre işlem yapılacağı açıktır.
13. 5434 sayılı Kanun’un mülga 68’inci maddesinin dördüncü fıkrasında; “Emekli, adi malüllük, vazife malüllüğü aylığı alan veya iştirakçi olan dul eşe %50 oranında dul aylığı bağlanarak ödenir.” denilmek suretiyle kendisi de emekli aylığı alan kişilere vefat eden eşlerinden dolayı yarım hisse dul aylığı ödeneceği düzenlenmiştir.
14. Bunun yanında anılan Kanun’un mülga 94’üncü maddesinde ise; “Bu Kanunda belirtilen istisnalar dışında, iki yönden aylığa hak kazananların, tercih ettikleri aylıkları, Sandığa yazılı müracaatları takip eden aybaşından itibaren ödenir. Diğer aylıkları sürekli olarak kesilir. Ancak, iki yönden aylığa aynı zamanda hak kazananlara, müstehak oldukları tarihten itibaren fazla olan aylıkları ödenir.
Tercih ettikleri aylıklarını alanlar, yeniden Sandığa yazılı olarak başvurdukları tarihi izleyen aybaşından itibaren bu isteklerinden dönebilirler.
Emekli, adi malullük, vazife malullüğü, harp malullüğü veya er vazife malullüğü aylığı almakta iken dul veya yetim aylığını tercih edenlerin ölümlerinde, dul ve yetimlerine kendi emekli, adi malullük, vazife malullüğü, harp malullüğü, er vazife malullüğü aylıkları üzerinden aylık bağlanır.” denilmek suretiyle kanun kapsamında birden fazla yönden aylığa hak kazananlara tercih ettikleri aylığın ödeneceği düzenlenmiştir.
15. Buna göre, emekli aylığı almakta iken eşinden dolayı da dul aylığına hak kazanan emekliler için söz konusu aylıkların ödenmesi yönünde iki seçeneğin bulunduğu anlaşılmaktadır. Bunlardan ilki emeklinin kendi aylığı tam hisse, dul aylığı ise yarım hisse olmak üzere her iki aylığın da alınmasıdır. İkinci seçenek ise emeklinin kendi aylığını kestirip yalnızca dul aylığını tam hisse olarak almasıdır.
Kanun’da emeklinin kendi aylığı yarım hisse, dul aylığı ise tam hisse olmak üzere her iki aylığı da alma seçeneğine veya başkaca bir seçeneğe yer verilmemiştir.
16. Başvuruya konu somut uyuşmazlığa bakıldığında, başvuranın bir önceki paragrafta belirtilen ve
Kanun’un kendisi gibi iki aylığa hak kazanmış olanlara sunduğu aylıkların ödenmesi seçeneklerinden birisini değil herhangi bir yasal düzenlemeyle öngörülmeyen başka bir uygulamayı talep ettiği görülmektedir. O nedenle idarenin kanuniliği ve eşitlik ilkesine bağlı olarak herhangi bir kişi veya gruba yasalarda belirtilmeyen özel, ayrı yahut istisnai bir idari işlemin uygulanması mümkün olmadığından ilgilinin ileri sürdüğü talebinde hukuka uygunluk bulunmamaktadır.
17. Bu kapsamda başvuranın iddiası, idarenin cevabı ve bütün dosya kapsamına göre
Kurumumuzca yapılan değerlendirme neticesinde; başvuranın 4/1-(c) statüsü üzerinden almakta olduğu emekli aylığı ile müteveffa eşinden dolayı kendisine bağlanan dul aylığının ödeme oranlarının değiştirilmesi talebine yönelik idarece anılan talebin reddi yönünde kurulan idari işlemde hukuka ve hakkaniyete aykırılık tespit edilememiştir.
B. İyi Yönetim İlkeleri Yönünden Değerlendirme 18. İyi yönetim ilkelerine 28/03/2013 tarihli ve 28601 mükerrer sayılı Resmi Gazete’de yayımlanan
Kamu Denetçiliği Kurumu Kanunu’nun Uygulanmasına İlişkin Usul ve Esaslar Hakkında Yönetmelik’in
“İyi yönetim ilkeleri” başlıklı 6’ncı maddesinde yer verilmiştir. Söz konusu ilkeler yönünden yapılan değerlendirme neticesinde; başvurunun incelenmesi ve araştırılması kapsamında, Kurumumuzca istenilen bilgi ve belgelerin idare tarafından süresi içerisinde ve gerekçeli olarak Kurumumuza gönderildiği, böylece
“kararların gerekçeli olması ve makul sürede karar verme” ilkelerine uygun davranıldığı; ancak idarenin, başvurana verdiği cevaplarda hangi sürede hangi mercilere başvurabileceğini göstermediği, bu nedenle
“karara karşı başvuru yollarının gösterilmesi” ilkesine uymadığı anlaşılmış olup; idareden bahse konu ilkeye uygun davranması beklenmektedir.
VI. HAK ARAMA ÖZGÜRLÜĞÜNE İLİŞKİN AÇIKLAMA
19. 6328 sayılı Kanun’un 21’inci maddesinin birinci fıkrası uyarınca bu Ret Kararı’nın başvurana tebliğ tarihinden itibaren ilgili idarenin işlemine karşı (varsa) dava açma süresinden kalan süre kaldığı yerden işlemeye devam edecek olup Ankara İdare Mahkemelerinde yargı yolu açıktır.
VII. KARAR
Açıklanan gerekçelerle;
BAŞVURUNUN REDDİNE,
Kararın BAŞVURANA ve SOSYAL GÜVENLİK KURUMU BAŞKANLIĞINA tebliğine, Türkiye Cumhuriyeti Kamu Başdenetçisi’nce karar verildi.
Şeref MALKOÇ
Kamu Başdenetçisi