|
ÖZET: Başvuru, emeklilik işlemlerinin gerçekleştirilmesi ve emekli yardımının ödenmesi talebiyle ilgili olup, Milli Eğitim Bakanlığı İlkokul Öğretmenleri Sağlık ve Sosyal Yardım Sandığı Genel Müdürlüğü tarafından reddedilmiştir. Başvuran, bu ret kararının iptali için Ankara 8. İdare Mahkemesi’nde dava açmış ve mahkeme, başvuranın emekli yardımının yasal faiziyle birlikte ödenmesine karar vermiştir. Ancak, başvuran yalnızca 1,00 TL tutarında bir emekli yardımı almış ve bu durumun yargı kararına aykırı olduğunu belirtmiştir.
Milli Eğitim Bakanlığı, başvuranın emekli yardımının hesaplanmasında, aidat ve sosyal yardımlar yönetmeliğine uygun olarak belirli kalemler kullanıldığını ifade etmiştir. Ancak, başvuranın 15 yıl 1 ay süresince yaptığı ödemelere karşılık aldığı emekli yardımının son derece düşük olduğu ve mahkeme kararının gereği gibi uygulanmadığı ortaya çıkmıştır. Kamu Denetçiliği Kurumu, başvuranın emekli yardımının ödeme tarihindeki alım gücüne denkleştirilmesi için ilgili kuruma tavsiyede bulunmuştur. Sonuç olarak, başvuranın emekli yardımı tutarının, ödeme tarihindeki alım gücüne uygun bir şekilde yeniden hesaplanması gerektiği vurgulanmıştır. Bu doğrultuda, Milli Eğitim Bakanlığı’na makul bir süre içinde yeni bir işlem tesis etmesi yönünde tavsiyede bulunulmuştur. |
TÜRKİYE BÜYÜK MİLLET MECLİSİ KAMU DENETÇİLİĞİ KURUMU (OMBUDSMANLIK)
SAYI : 2019/907-S.1363
BAŞVURU NO : 2018/13954
KARAR TARİHİ : 15/04/2019
TAVSİYE KARARI
BAŞVURUYA KONU İDARE : MİLLİ EĞİTİM BAKANLIĞI İLKOKUL ÖĞRETMENLERİ
SAĞLIK VE SOSYAL YARDIM SANDIĞI GENEL
MÜDÜRLÜĞÜ
Emekli yardımı hakkındadır.
BAŞVURUNUN KONUSU :
BAŞVURU TARİHİ : 07/11/2018
I. BAŞVURANIN İDDİA VE TALEPLERİ
1. Kurumumuza tarihinde dilekçe yoluyla yapılan başvuruda başvuran, emeklilik işlemlerinin yapılarak emekli yardımının tarafına ödenmesi talebiyle yaptığı başvurunun Milli Eğitim
Bakanlığı İlkokul Öğretmenleri Sağlık ve Sosyal Yardım Sandığı Genel Müdürlüğü (İLKSAN)
tarafından 16.03.2017 tarihli yazıyla reddedildiğini, bu ret işleminin iptali talebiyle Ankara 8. İdare
Mahkemesinde iptal davası açtığını, anılan mahkemenin sayılı kararıyla söz konusu işlemin iptal edildiğini, istinaf incelemesinde, Ankara Bölge İdare Mahkemesi 7. İdari
Dava Dairesinin sayılı kararıyla istinaf başvurusunun da reddedildiğini, yargılama neticesinde tarafına 198,50 TL ödeme yapıldığını, söz konusu tutarın 197,50 TL’lik kısmının yargılama giderlerinden oluştuğunu, dolayısıyla emekli yardımı olarak kendisine ödenen tutarın 1,00 TL’den ibaret olduğunu, oysaki mahkemece tesis edilen kararda emekli yardımının, sandığa üye kalsa idi emekliye ayrılırken alacağı maddi yardım ölçü alınarak hesaplanması gerektiğine ve başvuru tarihi olan 07.03.2017 tarihinden itibaren işleyecek yasal faiziyle birlikte başvurana ödenmesine hükmedildiğini, dolayısıyla idarece yargı kararının uygulanmadığını ifade ederek; sandığa ödenen 98.960 TL’nin güncel değere göre hesaplanmasını ve emekliye ayrılırken aldığı son maaş tutarı olan 4.243,69 TL’nin emekli yardımı hesabında dikkate alınan en son aidat tutarı hesabında esas alınmasını, emekli yardımının buna göre hesaplanarak ödenmesini talep etmektedir.
II. İDARENİN BAŞVURUYA İLİŞKİN AÇIKLAMALARI
2. Milli Eğitim Bakanlığı İlkokul Öğretmenleri Sağlık ve Sosyal Yardım Sandığı Genel
Müdürlüğü Aidat Sosyal Yardımlar Müdürlüğünün konuya ilişkin 27/11/2018 tarihli ve sayılı yazısı ve eklerinde özetle; 2.1. Ankara 8. İdare Mahkemesinin sayılı mahkeme kararının, Aidat ve
Sosyal Yardımlar Yönetmeliğinin 8 inci maddesindeki emekli yardımı usul ve esaslarına göre hesaplaması yapılarak ilgilinin dilekçesinde belirtilen banka hesabına emekli yardımının, yasal faizi ve yargılama gideri toplamı olarak 198,50 TL olarak gönderildiği,
2.2. Emekli yardımı tutarı olarak hesaplanan 1,00 TL’nin, Aidat ve Sosyal Yardımlar
Yönetmeliğinin Emekli Yardımını düzenleyen 8 inci maddesinin ikinci fıkrasında belirtilen hesaplama kalemlerine göre hesaplandığı, 2.3. Emekli yardımı hesaplama kalemlerinin;
a) Üyenin Sandığa ödemiş olduğu aidat toplamının yüzde yüz elli fazlası tutarı, (aidat toplamı:
0,034280), b) Üyenin ödediği son aidat tutarının yüz ile çarpımının tutarı, (son aidat tutan: 0,0050), c) Üyenin son aidat tutarının dört katının aidat ödenen toplam yılla çarpımının tutarı, Toplamları olduğu (toplam üyelik süresi: 15 yıl 1 ay)
2.4. Bu doğrultuda yapılan emekli yardımı tahakkukunun 0,89 TL olup mahkeme kararında belirtilen yasal faizin 0,11 TL (07.03.2017-11.10.2018 tarihleri arasında 0,13 TL – stopaj: 0,02 TL)
ve yargılama gideri olan 197,5 TL eklenerek toplam 198,5 TL ödendiği, bu çerçevede mahkeme kararı doğrultusunda İLKSAN mevzuatı hükümleri uyarınca emekli yardımı hesaplaması yapılarak mahkeme kararının yerine getirilmiş olduğu, idarece yapılacak başka bir işlem bulunmadığı, Hususları bildirilmiştir.
III. İLGİLİ MEVZUAT
3. 18/10/1982 tarihli ve 2709 sayılı T.C. Anayasasının “Dilekçe, bilgi edinme ve kamu denetçisine başvurma hakkı” başlıklı 74 üncü maddesinin üçüncü ve dördüncü fıkralarında; “Herkes, bilgi edinme ve kamu denetçisine başvurma hakkına sahiptir. Türkiye Büyük Millet Meclisi
Başkanlığına bağlı olarak kurulan Kamu Denetçiliği Kurumu idarenin işleyişiyle ilgili şikâyetleri inceler.” hükmü, 4. 14/6/2012 tarihli ve 6328 sayılı Kamu Denetçiliği Kurumu Kanununun “Kurumun
Görevi” başlıklı 5 inci maddesinin birinci fıkrasında; “Kurum, idarenin işleyişiyle ilgili şikâyet üzerine, idarenin her türlü eylem ve işlemleri ile tutum ve davranışlarını; insan haklarına dayalı adalet anlayışı içinde, hukuka ve hakkaniyete uygunluk yönlerinden incelemek, araştırmak ve idareye önerilerde bulunmakla görevlidir.” hükmü, 5. 13/01/1943 tarihinde 4357 sayılı Hususi İdarelerden Maaş Alan İlkokul Öğretmenlerinin
Kadrolarına, Terfi, Taltif ve Cezalandırılmalarına ve Bu Öğretmenler İçin Teşkil Edilecek
Sağlık ve İçtimai Yardım Sandığı İle Yapı Sandığına ve Öğretmenlerin Alacaklarına Dair
Kanunun; 5.1. 11 inci maddesinde; “Hükmi şahsiyeti haiz ve Maarif Vekaletine bağlı olmak üzere (İlkokul Öğretmenleri Sağlık ve İçtimai
Yardım Sandığı) adı ile bir sandık kurulur.
Maarif Vekaleti bütçesinden maaş alan ilkokul öğretmenleri, ilkokul yardımcı ve stajyer öğretmenleri, yetiştirme yurtları öğretmenleri, arızalı çocuklara ilk tahsillerini veren müesseselerin öğretmenleri, Maarif müdürleri, ilköğretmen müfettiş ve denetmenleri, uygulama okulu öğretmenleri, İlköğretim
Umum Müdürlüğü ve maarif müdürlüklerinde vazifeli memurlar ile Sandık işlerinde çalışan memurlar
Sandığa azadırlar.
Sandık azası iken emekliye ayrılanlar, isterlerse azalıklarını devam ettirebilirler.
2
Sandığın gelirleri şunlardır:
1 – Azalardan umumi heyetçe tesbit edilecek miktarda her ay kesilecek aidat (azanın her terfi ettiği
ayı takibeden ayda bu aidat yalnız o aya mahsus olmak üzere iki misli olarak alınır.)
2- Teberrular ve Devlet bütçesinden yapılacak yardımlar.
3- Sandık gelirlerinin nemalandırılmasından hasıl olan karlar…” hükmü, 5.2. 12 nci maddesiyle; İlkokul Öğretmenlerine mesken temin etmek amacıyla kurulan “İlkokul
Öğretmenleri Yapı Sandığı”nın 22/05/1958 tarih ve 7118 sayılı Kanunla kurulan Türkiye Öğretmenler
Bankası (TÖBANK)’na devredildiği, İlkokul Öğretmenleri Sağlık ve Sosyal Yardım Sandığının kurulmasına ilişkin 11 inci maddenin ise üyelik yapısı güncellenerek aynen yürürlükte kaldığı, 5.3. 4357 sayılı Kanunun gerekçesinde, Sandığın kuruluş amacının, “…Öğretmenlerden hastalananlara, evlenenlere, çocuk doğuranlara, çocuklarını okutacaklara, ölenlerin ailelerine yardım etmek ve geçinme yükünü hafifletmek, sağlığa ve içtimai yardıma taalluk eden meselelerde öğretmenleri birbirlerine yardım edici duruma getirmek gayesini güden bu Sandığın teşkili faydalı ve zaruri görülmüştür…” şeklinde belirlendiği, 6. 22.03.1995 tarih 22235 sayılı Resmi Gazetede yayınlanarak yürürlüğe giren İlkokul
Öğretmenleri Sağlık ve Sosyal Yardım Sandığı Ana Statüsünün; 6.1. “Üyelere Yapılacak Yardımlar” başlığını taşıyan 15 inci maddesinde;
“(1) Sandık üyelerine; Sandığın mali imkânları ölçüsünde aşağıda belirtilen yardımlar yapılır:
a) Karşılıklı yardımlar kapsamında üyenin Sandık nezdinde birikmiş mevcutları nispetinde ve belirli esaslara münhasır olmak üzere yapılan ikraz ve emeklilik ödemeleri, b)(Değişik:RG-7/7/2018-30471) Karşılıksız yardımlar kapsamında üyelere, ölüm ve maluliyet halinde yapılan emeklilik ödemeleri, evlilik, afet, sağlık destek, doğum, şehit, cenaze yardımları, sağlık ve sosyal muhtevalı diğer yardımlar ile üyelerin kaza, sağlık, maluliyet ve ölüm risklerini sigorta ettirmek sureti ile temin edilecek diğer faydalar.
c) (Ek:RG-7/7/2018-30471) Sigorta kapsamına alınacak riskler ve sağlanacak faydalar ile sigorta süreleri, Yönetim Kurulu kararları ile tespit olunur.
(2) Karşılıklı ve karşılıksız yardımlara nasıl hak kazanılacağı, yardımların miktarı ve müracaat şekli ile Sandığa ibrazı gereken belgeler yönetmelikle tespit olunur.
(3) Birinci fıkranın (b) bendi hükümleri çerçevesinde yapılan yardımlara ilave olarak Temsilciler
Kurulunda verilmesi kabul edilen sağlık ve sosyal muhtevalı karşılıksız yardımlar yönetmelikle belirlenir.” hükmü,
6.2. “Düzenleme Yetkisi” başlığını taşıyan 17 nci maddesi:
“Bu Anastatü’de belirtilmeyen hususlar Sandığın kuruluşu ile ilgili 4357 sayılı Kanun ve değişikliklerinde düzenlenmiştir.
a) Anastatü’de tadilat yapma yetkisi Bakanlığa aittir.
3
b) Anastatü’nün tatbikiyle ilgili yönetmeliklerin Bakanlıkça hazırlanması asıldır. Ancak gerektiğinde Sandık yetkili organlarına da Bakanlığın tespit edeceği usul dairesinde düzenleme yetkisi verilebilir.” 6.3. “Uygulanacak Hükümler” başlığını taşıyan 42 nci maddesi ise; “Bu Anastatü’nün tatbikinde 4357, 7117, 3179 sayılı Kanunlarla Türk Medeni Kanununun ilgili hükümleri, Borçlar Kanunu, Türk Ticaret Kanunu, Türk Ceza Kanunu ve ilgili diğer kanunların genel hükümleri dikkate alınır.” 7. İlkokul Öğretmenleri Sağlık ve Sosyal Yardım Sandığı Aidat ve Sosyal Yardımlar
Yönetmeliği’nin “Emekli Yardımı” başlığını taşıyan 8 inci maddesi; “(1) Emekli yardımı; a) Üyelik kapsamında Sandığa en az 120 ay aidat ödeyip, Sosyal Güvenlik Kurumu tarafından emekli edilenlere yapılan toplu emekli ödemesi olarak, b) Sandık üyesi iken, Sosyal Güvenlik Kurumu tarafından malûlen emekli edilenlere, üyelik sürelerine bakılmaksızın yapılan malûliyet ödemesi olarak, c) Sandık üyesi iken vefat edenlerin, üyelik sürelerine bakılmaksızın, kanuni vârislerine ölüm ödemesi olarak, ç) Üyelik kapsamında iken, Sandığa en az 120 ay aidat ödemiş olanlardan, herhangi bir nedenle üyeliği sona erip, aidat iadelerini almayanların vefatı halinde bu üyelerin kanuni vârislerine ölüm ödemesi olarak, bir defaya mahsus olmak üzere emekli yardım usul ve esaslarına göre ödenir.
(2) Emekli yardımı hesaplama kalemleri şunlardır; a) Üyenin Sandığa ödemiş olduğu aidat toplamının yüzde yüz elli fazlası tutarı, b) Üyenin ödediği son aidat tutarının yüz ile çarpımının tutarı, c) Üyenin son aidat tutarının dört katının aidat ödenen toplam yılla çarpımının tutarı, toplamlarıdır.
(3) Bu maddenin ikinci fıkrasının (b) ve (c) bentlerinde belirtilen son aidat tutarı terfi dönemine denk gelmiş ise, emekli yardımının hesaplanmasında bir aidat tutarı esas alınır.
(4) Sandık üyesi iken hizmet yılı ve prim ödeme gün sayısı bakımından emeklilik hakkını kazanan, ancak yaş şartını taşımadığından yaşlılık aylığı bağlanması için öngörülen süreyi tamamlamak için beklemek zorunda olanlara; bu durumlarını Sosyal Güvenlik Kurumundan alacakları yazı ile ve çalıştıkları kurumdan ilişiklerini kestiklerini belgelendirmeleri kaydıyla en son ödediği aidat tutarı esas alınarak emekli yardımı ödenir.” hükmü, Düzenlenmiştir.
IV. KAMU DENETÇİSİ CELİLE ÖZLEM TUNÇAK’IN KAMU BAŞDENETÇİSİ’NE
ÖNERİSİ
4
8. Kamu Denetçisi tarafından yapılan değerlendirmede, başvurana yapılan emekli yardımı tutarının ödeme tarihindeki alım gücüne denkleştirilmesi için makul sürede yeni bir işlem tesis edilmesi yönünde ilgili kuruma tavsiyede bulunulmasına ilişkin öneri Kamu Başdenetçisi’ne sunulmuştur.
V. DEĞERLENDİRME VE GEREKÇE
A. Hukuka, Hakkaniyete ve İnsan Haklarına Uygunluk Yönünden Değerlendirme 9. Milli Eğitim Bakanlığı İlkokul Öğretmenleri Sağlık ve Sosyal Yardım Sandığı (İLKSAN), 13
Ocak 1943 tarih ve 4357 sayılı Kanunla, bu yasanın 11 inci maddesinin ikinci fıkrasında sayılan ve
Milli Eğitim Bakanlığı bütçesinden maaş alan statü hukukuna tabi kamu görevlisi üyelerinin, sosyal ve ekonomik çıkarlarını korumak ve üyeleri arasında dayanışmayı teşvik etme amacıyla kurulmuş, tamamlayıcı (munzam) Sosyal Güvenlik hizmeti veren bir kamu kurumu niteliğindedir.
10. İLKSAN, 4357 sayılı Kanuna dayalı olarak halen yürürlükte olan İLKSAN Ana Statüsü ve
Ana Statünün 15 inci maddesi gereği yürürlükte bulunan Aidat ve Sosyal Yardımlar Yönetmeliği uyarınca üyelerine bir takım yardımlar sağlamakta olup, bunlardan birisi de üyelerine yaptığı emekli yardımıdır. Anılan Yönetmeliğin 8 inci maddesinde emekli yardımı; üyelik kapsamında Sandığa en az 120 ay aidat ödeyip, Sosyal Güvenlik Kurumu tarafından emekli edilenlere bir defaya mahsus olmak üzere ödenen meblağdır.
11. Bu nedenle başvurana emekli yardımı ödenebilmesi için, başvuranın öncelikle en az 120 ay aidat ödediğinin ve emekli yardımının hesabı bakımından aidat ödediği sürenin tespiti büyük önem taşımaktadır.
12. Başvuranın ve İLKSAN’ın da kabul ettiği üzere, başvurana, 15 yıl 1 ay hizmetine ve bu süre zarfındaki ücret kesintisine karşılık emekli yardımı adı altında 1,00 ₺ tutarında bedel ödendiği görülmektedir.
13. Başvuranın, Ankara 8.İdare Mahkemesinin 2017/ Esas, 2018/ Karar sayılı dosya üzerinden görülen ve (İLKSAN) tarafından emeklilik işlemlerinin yapılarak emekli yardımının ödenmesi talebiyle yapılan başvurunun reddine dair 16/03/2017 tarih sayılı işlemin iptali ve yoksun kaldığı parasal hakların yasal faizi ile birlikte ödenmesi talebiyle açtığı davada Mahkeme; 13.1. Davacının, 28.08.1975-08.10.1990 yılları arasında ilkokul öğretmenliği yaptıktan sonra 2010 yılında Van Meteoroloji Bölge Müdürlüğünden emekliye ayrıldığı, 07.03.2017 tarihli dilekçe ile davalı idareye başvurarak emeklilik yardımının ödenmesini talep ettiği, bu başvurunun dava konusu
16.03.2017 tarihli ve sayılı işlemle reddi üzerine bakılan davanın açıldığı,
13.2. Mülkiyet hakkının kişiye, sahibi olduğu şey üzerinde, yasalar çerçevesinde dilediği gibi tasarruf olanağı verdiği, toplum yararına aykırı olmamak kaydıyla malik, sahibi olduğu şeyi dilediği biçimde kullanıldığı, bu nedenle, üyelik kapsamında kesilen aidatlar üzerinde kişilerin mülkiyet hakkının bulunduğu, 13.3. Olayda, davacının başvurusunun, emeklilik yardımının 1,00 TL’nin altında kaldığı gerekçesiyle reddedildiği; ancak İlkokul Öğretmenleri Sağlık ve Sosyal Yardım Sandığı’nın kamu gücünden kaynaklanan tek yanlı tasarrufu sonucu 15 yıldan fazla süre ile maaşından Sandığa üyelik aidatı kesildiği, isteği dışında zorunlu olarak Sandığa üye yapılan davacının emekli yardımı için öngörülen asgari üyelik süresi ve aidat ödeme koşulunu sağladığı, görülmekle dava konusu işlemde hukuka uyarlık bulunmadığı, 13.4. Öte yandan, davacının emekli yardımının, üye kalsa idi emekliye ayrılırken alacağı maddi yardım ölçü alınarak hesaplanmak ve yasal faiz işletilmek suretiyle davacıya ödenmesi gerektiği tespitleri yapılarak; 13.5. Dava konusu işlemin iptaline, davacının emekli yardımının, üye kalsa idi emekliye ayrılırken alacağı maddi yardım ölçü alınarak hesaplanarak başvuru tarihi olan 07.03.2017 tarihinden 5
itibaren işleyecek yasal faiziyle birlikte davacıya ödenmesine, 197,50-TL yargılama giderinin davalı idareden alınarak davacıya verilmesine karar verildiği, 13.6. Anılan yerel mahkeme kararının ise Ankara Bölge İdare Mahkemesi 7. İdari Dava Dairesinin
E.:2018/1058, sayılı kararı ile 31/10/2018 tarihinde kesinleştiği anlaşılmaktadır.
14. Başvuruya konu ödemenin yasal dayanağı 4357 sayılı Kanuna dayalı olarak halen yürürlükte olan İLKSAN Ana Statüsü ve Ana statünün 15 inci maddesi gereği yürürlükte bulunan Aidat ve Sosyal
Yardımlar Yönetmeliğinin 8 inci maddesi olup, anılan maddede emekli yardımının hangi parametreler kullanılarak hesaplanacağı açıkça düzenlenmiştir. Buna göre; üyenin Sandığa ödemiş olduğu aidat toplamının yüzde yüz elli fazlası tutarı, üyenin ödediği son aidat tutarının yüz ile çarpımının tutarı ve üyenin son aidat tutarının dört katının aidat ödenen toplam yılla çarpımının tutarı toplanarak tutar belirlenmektedir. Başvurana 01/10/1990 tarihinde son ödediği aidat tutarının 0,89 ₺ olarak kabul edilmesi ve bu rakam üzerinden hesaplama yapılması hususunun hakkaniyet ilkesi ile bağdaşıp bağdaşmadığının değerlendirilmesi gerekmektedir.
15. Başvuru konusuna benzer nitelikte olan Kurumumuzun 09/10/2013 tarih ve 2013/42 sayılı Tavsiye Kararında; “Konu geniş bir açıyla değerlendirildiğinde idareden, ilgili yılların katsayıları ile emekli ikramiyesinin hesaplamasının ardından, yıllar içerisindeki enflasyon oranları dikkate alınarak paranın alım gücünde oluşan değer kaybını belirlemesi ve Tüketici Fiyatları Endeksi (TÜFE) ve benzeri parametreler kullanarak söz konusu tutarın ödeme tarihindeki alım gücüne denkleştirmesi beklenmektedir. Çünkü Yargıtay kararlarında da belirtildiği üzere, ülkemizde yaşanan enflasyonun uzun yıllar yüksek oranlarda seyrettiği, buna bağlı olarak paranın alım gücünün düştüğü ve yaşanan derin ekonomik kriz dikkate alındığında belli bir miktar paranın aradan geçen zamana bağlı olarak iade anındaki alım gücünün farklı ve çok daha az olduğu bir gerçektir.”
“Dolayısıyla Sosyal Güvenlik Kurumu tarafından hesaplanan emekli ikramiyesinin hesaplama usulüne ilişkin hukuka aykırılık sorunu bulunmadığı düşünülmekle birlikte, şikâyet konusuna ilişkin olarak ilgili kanun metninde ya da alt düzenleyici işlemlerde, 5083 sayılı “Türkiye Cumhuriyeti
Devletinin Para Birimi Hakkında Kanun”dan önceki döneme ilişkin olarak idarenin vatandaşa yapacağı ödemelerde nasıl bir yol izlenmesi gerektiğinin belirtilmediği görülmekte olup bu nedenle hesaplanan ikramiye tutarının alım gücünün, çeşitli bilimsel yöntem ve araçlarla ödeme tarihindeki alım gücüne dönüştürülmeksizin ödenmesi suretiyle eksik işlem tesis edildiği kanaatine varılmıştır.” “Sosyal Güvenlik Kurumu Başkanlığına yapılan emekli ikramiyesi ödemelerine ilişkin olarak ilgili yılların katsayıları ile emekli ikramiyesinin hesaplamasının ardından, yıllar içerisindeki enflasyon oranlan dikkate alınarak paranın alım gücünde oluşan değer kaybının belirlenmesi ve çeşitli parametreler kullanılarak söz konusu tutarın ödeme tarihindeki alım gücüne denkleştirilmesi hususunda tavsiyede bulunulmasına” karar verilmiştir.
16. Kurumumuzun 15/04/2016 tarihli ve 2015/520 Tavsiye Kararında; 2013/42 sayılı Tavsiye
Kararına atıfta bulunularak; “Şikâyetçiler için 30 yılın üzerindeki emeklilik ikramiyelerinin hesaplanmasında, emekli olunan ilgili yılların katsayıları ile emekli ikramiyesinin hesaplamasının ardından, yıllar içerisindeki enflasyon oranları dikkate alınarak paranın alım gücünde oluşan değer kaybının belirlenmesi ve Tüketici Fiyatları Endeksi (TÜFE) ve benzeri parametreler kullanarak söz konusu tutarın ödeme yapılacak tarihteki alım gücüne denkleştirilmesi beklenmektedir. Nitekim Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi Dördüncü Dairesinin 24/06/2008 tarihli ve 49548/99 sayılı “Sefine BAŞ/Türkiye Davası” Kararında da; ileri sürülen ihlalin hem zamanlıca, hem mağdurun bu hakkı kullanamadığı süre göz önüne alınarak telafi yoluna gidilmesi gerektiği, ödeme konusu bir miktar paranın aradan geçen zamana bağlı olarak iade anındaki alım gücünün farklı ve çok daha az olduğu, dolayısıyla AİHM 1 No’lu Ek Protokolün 1 inci maddesinin ihlal edildiği şeklinde hüküm kurulduğu anlaşılmıştır. Dolayısıyla söz konusu değerlemenin yapılmaması halinde, ülkemizde yaşanan enflasyonun uzun yıllar yüksek oranlarda seyrettiği, buna bağlı olarak paranın alım gücünün düştüğü ve yaşanan derin ekonomik kriz dikkate alındığında, 6
özellikle uzun yıllar önce emekli olmuş kişiler açısından hesaplanacak tutarlar, günümüz koşullarında alım gücü çok düşük olan değerlere denk gelecektir. Bu anlamda, emekli ikramiyelerinin çeşitli parametreler kullanılarak ödeme tarihindeki alım gücüne dönüştürülmeksizin hesaplanması halinde, belirlenecek rakamların sosyal güvenlik hakkına, mülkiyet hakkına ve sosyal devlet ilkesine uygun olmayacağı ortadadır.” değerlendirmelerine yer verilmiştir.
17. Kurumumuzun 2018/4862 sayılı dosyasında verilen ve İLKSAN ile ilgili 26/11/2018 tarihli ve E.19666 sayılı Kısmen Tavsiye Kısmen Ret Kararında ise benzer gerekçelerle ve bilirkişi incelemesi üzerine, başvurana yapılan emekli yardımı tutarının ödeme tarihindeki alım gücüne denkleştirilmesi için makul sürede yeni bir işlem tesis edilmesi hususunda Tavsiye Kararı verilmiştir.
18. Anayasa Mahkemesinin 2014/7621 Başvuru Numaralı ve 25/7/2017 tarihli Ferda
Yeşiltepe Başvurusu hakkında vermiş olduğu Genel Kurul Kararında; başvurucu, emekli ikramiyesinin ödeme tarihindeki katsayılar esas alınarak ödenmemesi nedeniyle mülkiyet hakkının ihlal edildiğini ileri sürmüş, Yüksek Mahkeme yapmış olduğu değerlendirmede; 18.1. Başvurucunun “emekli ikramiyesi alacağının” Anayasanın 35 inci maddesi anlamında mülkiyet hakkı kapsamında “mülk” teşkil ettiği ve mülkiyet hakkına yapılan, alacağın enflasyon karşısında değer kaybına uğratılarak ödenmesi şeklindeki müdahalenin, “mülkiyetten barışçıl yararlanma”ya ilişkin birinci kural çerçevesinde incelenmesi gerektiği, 18.2. Anayasanın 35 inci maddesinde mülkiyet hakkının sınırsız bir hak olarak düzenlenmediği, bu hakkın kamu yaran amacıyla ve kanunla sınırlandırılabileceği, mülkiyet hakkına müdahalede bulunulurken temel hak ve özgürlüklerin sınırlandırılmasına ilişkin genel ilkeleri düzenleyen
Anayasanın 13 üncü maddesinin de göz önünde bulundurulması gerektiği, 18.3. Anayasanın 13 üncü maddesi uyarınca temel hak ve özgürlüklerin, özlerine dokunulmaksızın, demokratik toplum düzeninin gereklerine ve ölçülülük ilkesine aykırı olmaksızın Anayasa’nın ilgili maddelerinde belirtilen sebeplere bağlı olarak ve ancak kanunla sınırlanabileceği, dolayısıyla mülkiyet hakkına yönelik müdahalenin Anayasaya uygun olabilmesi için müdahalenin kanuna dayanması, kamu yararı amacı taşıması ve ayrıca ölçülülük ilkesi gözetilerek yapılması gerektiği, 18.4. Ölçülülük ilkesi çerçevesinde ise; emekli ikramiyesine hak kazandığı tarihten ödemenin yapıldığı tarihe kadar geçen yirmi beş yıllık süredeki enflasyon oranları dikkate alındığında mülkiyet hakkı kapsamında değerlendirilen söz konusu alacağın değer kaybına uğratılarak ödendiği, belirtilen değer kaybının miktarı gözetildiğinde müdahaleyle başvurucuya şahsi olarak aşırı ve olağandışı bir külfet yüklendiği, bu sebeple söz konusu müdahalenin kamunun yararı ile başvurucunun mülkiyet hakkının korunması arasında kurulması gereken adil dengeyi başvurucu aleyhine bozduğu, değerlendirmelerine yer verilmiştir.
19. Danıştay İdari Dava Daireleri Kurulunun E.:2006/3149, K.: 2010/407 sayılı kararında; “…davacıdan kesilen aidatların üye kalsa idi emekliye ayrılırken alacağı maddi yardım ölçü alınarak hesaplanması suretiyle davacıya ödenmesi hakkaniyet gereği olduğundan…” ifadelerine yer verilmiştir. Anılan karar her ne kadar aidat iadesine ilişkin olsa da, ödemenin nasıl hesaplanması gerektiğine ilişkin tespitler, farklı nitelikte de olsa, bize emekli yardımı ödemeleri için hakkaniyetli bir bakış açısı sunmaktadır.
20. Başvuru konusu somut olayda başvuranın 15 yılı aşan hizmetine ve bu süre zarfındaki ücret kesintisine karşılık emekli yardımı adı altında 0,89 ₺ tutarında ödenen bedelin son derece düşük kaldığı, yine Mahkeme kararı uyarınca hükmedilen faiz tutarının da telafi fonksiyonunu yerine getiremediği, Mahkeme kararında belirtilen ve başvuran üye kalsa idi emekliye ayrılırken alacağı maddi yardım ölçü alınarak ödeme yapılması şeklinde kurulan hükmün, idarenin mevcut uygulaması ile yerine getirildiğinin söylenemeyeceği, zira bu miktar ödemenin hak ve nefaset ölçüleri ile bağdaşmayacağı, bu durumda adil ve hukuka uygun bir yöntem belirlenerek 01/10/1990 deki son kesinti tarihine nazaran tahakkuk ettirilen ve yargılama giderleri düşüldükten sonra faiziyle birlikte 7
1,04 ₺ olarak ödenen bedelin, olması gereken gerçek değerinin çok altında kaldığı, hesaplanan emekli yardımı tutarının alım gücünün, çeşitli bilimsel yöntem ve araçlarla ödeme tarihindeki alım gücüne dönüştürülmeksizin ödenmesi suretiyle eksik işlem tesis edildiği, yıllar içerisindeki enflasyon oranları dikkate alınarak paranın alım gücünde oluşan değer kaybının belirlenmesi ve çeşitli parametreler kullanılarak söz konusu tutarın ödeme tarihindeki alım gücüne denkleştirilmesi gerektiği değerlendirilerek, bu yönüyle Sandık işleminin hakkaniyete uygun olmadığı sonucuna varılmıştır.
B. İyi Yönetim İlkeleri Yönünden Değerlendirme 21. 28/03/2013 tarihli ve 28601 mükerrer sayılı Resmi Gazetede yayımlanan Kamu Denetçiliği
Kurumu Kanununun Uygulanmasına İlişkin Usul ve Esaslar Hakkında Yönetmeliğin “İyi yönetim ilkeleri” başlıklı 6 ncı maddesinde yer verilmiş olup; İLKSAN’ın Kurumumuz tarafından istenen bilgi ve belgeleri süresinde gönderdiği ve “makul sürede karar verme” ve “kararın geciktirilmeksizin bildirilmesi” ilkelerine uygun davrandığı, ancak idarenin cevabında başvuranın hangi sürede hangi mercilere başvurabileceğini göstermediği, bu nedenle “karara karşı başvuru yollarının gösterilmesi” ilkesine uymadığı, yine yargı kararını uygulamakta kararın özüne uygun davranmadığı bu yönüyle “haklı beklentiye uygunluk” ilkesine uygun davranmadığı anlaşılmış olup; idarenin bahse konu ilkelere de uygun davranması beklenilmektedir.
VI. HAK ARAMA ÖZGÜRLÜĞÜNE İLİŞKİN AÇIKLAMA
22. 6328 sayılı Kanunun 21 inci maddesinin ikinci fıkrası uyarınca, bu Tavsiye Kararının idareye tebliğ tarihinden itibaren 30 gün içinde idare tarafından herhangi bir eylem ya da işlem tesis edilmezse (varsa) dava açma süresinden kalan süre işlemeye devam edecek olup Ankara İdare Mahkemelerinde yargı yolu açıktır.
VII. KARAR
Açıklanan gerekçelerle, BAŞVURUNUN KABULÜNE; Başvurana yapılan emekli yardımı tutarının ödeme tarihindeki alım gücüne denkleştirilmesi için makul sürede yeni bir işlem tesis edilmesi hususunda MİLLİ EĞİTİM BAKANLIĞI
İLKOKUL ÖĞRETMENLERİ SAĞLIK VE SOSYAL YARDIM SANDIĞI GENEL
MÜDÜRLÜĞÜ’NE TAVSİYEDE BULUNULMASINA,
6328 sayılı Kamu Denetçiliği Kurumu Kanununun 20 nci maddesinin üçüncü fıkrası uyarınca;
MİLLİ EĞİTİM BAKANLIĞI İLKOKUL ÖĞRETMENLERİ SAĞLIK VE SOSYAL
YARDIM SANDIĞI GENEL MÜDÜRLÜĞÜ tarafından bu karar üzerine tesis edilecek işlemin otuz gün içinde Kurumumuza bildirilmesinin zorunlu olduğuna,
Kararın BAŞVURANA ve MİLLİ EĞİTİM BAKANLIĞI İLKOKUL ÖĞRETMENLERİ
SAĞLIK VE SOSYAL YARDIM SANDIĞI GENEL MÜDÜRLÜĞÜ’NE tebliğine, Türkiye Cumhuriyeti Kamu Başdenetçisince karar verildi.
e-imzalıdır
Şeref MALKOÇ
Kamu Başdenetçisi 8