Sayıştay, KİK, Yargıtay ve Danıştay Kararları, Bakanlık Görüşleri

ÖZET: Başvuru, Yükseköğretim Kurumları Sınavı (YKS) kapsamında engelli adaylar için ek kontenjan talebini içermektedir. Başvuran, ayrıca engellilere özel bir üniversite giriş sınavı yapılmasını ve 2024 YKS’yi kapsayan yasal düzenlemelerin yapılmasını istemektedir. Ölçme, Seçme ve Yerleştirme Merkezi Başkanlığı, başvurunun incelenmesi sonucunda, Yükseköğretim Kurulu tarafından belirlenen usul ve esaslar çerçevesinde sınavların gerçekleştirildiğini ve engelli adaylar için mevcut düzenlemelerin yeterli olduğunu belirtmiştir. Engelli adayların sınav süreçlerinde ek süre, tekli salon gibi imkanlar sağlanmakta, ancak ek kontenjan uygulaması bulunmamaktadır.

Yükseköğretim Kanunu ve ilgili mevzuat gereği, engelli bireylerin eğitim hakları ve fırsat eşitliği sağlanması konusunda devletin yükümlülükleri bulunmaktadır. Ancak, başvuranın talep ettiği ek kontenjan ve ayrı sınav düzenlemesi, mevcut yasal çerçeve içinde mümkün görülmemektedir. Kamu Denetçiliği Kurumu, başvurunun reddedilmesine karar vermiştir. Bu karar, engelli bireylerin haklarının korunması ve eşit fırsatların sağlanması amacıyla mevcut düzenlemelerin yeterli olduğu görüşüne dayanmaktadır.

T.C. TÜRKİYE BÜYÜK MİLLET MECLİSİ KAMU DENETÇİLİĞİ KURUMU

(OMBUDSMANLIK)

SAYI : 2024/8038-S.24.12628

BAŞVURU NO : 2024/2271

KARAR TARİHİ : 05.08.2024

RET KARARI ,TCKN:

BAŞVURUYA KONU İDARE : YÜKSEKÖĞRETİM KURULU BAŞKANLIĞI

ÖLÇME, SEÇME VE YERLEŞTİRME MERKEZİ BAŞKANLIĞI

BAŞVURUNUN KONUSU : Yükseköğretim Kurumları Sınavı (YKS) engelli ek kontenjanı hakkındadır.

BAŞVURU TARİHİ : 11.02.2024

I. BAŞVURANIN İDDİA VE TALEPLERİ

1. Kurumumuza yapılmış olan başvuruda başvuran; Yükseköğretim Kurumları Sınavından sonra yerleştirme ve tercih aşamasında tercihlerde engelli ek kontenjanı hakkı verilmesini, engellilere ayrı bir üniversite giriş sınavı yapılmasını ve yasal düzenlemelerin 2024 YKS sınavlarını da kapsayacak şekilde yapılmasını talep etmektedir.

II. İDARENİN BAŞVURUYA İLİŞKİN AÇIKLAMALARI

2. Kamu Denetçiliği Kurumunun 15/04/2024 tarihli S. sayılı bilgi-belge talepli yazısına istinaden; Ölçme, Seçme ve Yerleştirme Merkezi Başkanlığı’nın 03/05/2024 tarihli ve

-E. sayılı yazıda özetle; 2.1. 6114 sayılı Kanun’un 7. maddesinin yedinci fıkrasında yükseköğretim ile ilgili sınavların

Yükseköğretim Kurulu tarafından belirlenen usul ve esaslar çerçevesinde yapılacağı, 2547 sayılı

Yükseköğretim Kanunu’nun “Yükseköğretime giriş ve yerleştirme” başlıklı 45. maddesinde Yükseköğretim kurumlarına giriş ve yerleştirme işlemlerinin imkân ve fırsat eşitliğini sağlayacak tedbirleri almak kaydıyla, Yükseköğretim Kurulu tarafından belirlenen usul ve esaslara göre yapılacağı, Yükseköğretim kurumlarına esasları Yükseköğretim Kurulu tarafından belirlenen merkezî sınavlarla girileceği emredici olarak düzenlendiği, bu kapsamda başvuruya konu Yükseköğretim Kurumları Sınavı ve bu sınav sonuçlarına göre

yerleştirme işlemlerinin Yükseköğretim Kurulu Başkanlığı tarafından belirlenen usul ve esaslar çerçevesinde yapıldığından söz konusu sınav açısından Başkanlığın görevinin, belirlenen bu usul ve esaslar gereğince sınavın hazırlanması, uygulanması, değerlendirmesi ve yerleştirme işlemlerinin yapılmasından ibaret olduğu, 2.2. 2547 sayılı Kanun’un 45. maddesi gereğince yükseköğretim kurumlarına öğrenci seçme ve yerleştirme esaslarını belirleyen, Yükseköğretim Kurulu kararları doğrultusunda hazırlanan, yayımlanması ve uygulanması Yükseköğretim Genel Kurulunun 01.02.2024 tarihli kararı ile kabul edilen ve Başkanlığın internet sayfasında yayımlanan 2024-Yükseköğretim Kurumları Sınavı (YKS) Kılavuzunun (Ek-1) giriş sayfasında; “Sınava başvuran adaylar, kılavuzlarda ve ilgili mevzuatta yer alan düzenlemeleri kabul etmiş sayılırlar.”, “6. ÖZEL YETENEK SINAVI İLE SEÇME YÖNTEMİ” başlıklı maddesinde “Engelli adaylardan (bedensel engelli, görme engelli, işitme engelli, MR (mental retardasyon) ile “yaygın gelişimsel bozukluklar” (otizm spektrum bozuklukları (OSB), Asperger sendromu, RETT sendromu, dezintegratif bozukluklar, sınıflanamayan grupta yer alan yaygın gelişimsel bozukluklar)) hesaplanmış TYT puanı olanlar (öğretmenlik programları için TYT’den en düşük 800.000 inci başarı sırasına sahip olanlar), özel durumlarını ilgili yükseköğretim kurumuna “engelli sağlık kurulu raporu” ile belgelemeleri kaydıyla, özel yetenek sınavlarına kabul edilir. Bu adayların puanları, sınavın yapıldığı yıl dâhil 2 yıl süreyle geçerli olup 2023-YKS’de 100 ve üzeri puanı olan adaylar bu puanlarını 2024-YKS’de özel yetenek sınavı başvurularında kullanabilecektir. Yukarıda belirtilen engeli olan adayların, durumlarını “engelli sağlık kurulu raporu” ile belgelemeleri kaydıyla özel yetenek sınavı ile öğrenci alan programlara başvurmaları halinde TYT puanları değerlendirmeye katılmadan (Kılavuzda yer alan formül kullanılmadan) kendi aralarında yapılacak ayrı bir yetenek sınav sonucuna göre değerlendirilerek, yetenek sınavını kazananların kayıtları yapılır.”

2.3. “7.11. ENGELLİ/SAĞLIK SORUNU OLAN ADAYLAR VE SAĞLIK DURUMU/ENGEL BİLGİ

FORMUNUN DOLDURULMASI” başlıklı maddesinde “Engelli/sağlık sorunu olan adayların “Engelli

Salonlarında” sınava alınabilmeleri için; 1) Engelli Sağlık Kurulu Raporu / Sağlık Kurulu Raporu /

Çocuklar İçin Özel Gereksinim Raporu (ÇÖZGER) onaylı bir örneğini 2) Sağlık Durumu/Engel Bilgi

Formunu (doldurulmuş olarak) 3) Sağlık/engel durumlarını belirten dilekçelerini 4) Aday Başvuru Kayıt

Bilgilerinin bir fotokopisini başvuru süresi içerisinde ÖSYM’ye ulaştırmaları gerekmektedir. Üniversite veya devlet hastanesinden alınmayan raporlar kabul edilmez. … Bedensel özelliklerinde ağır derecede ve sürekli olarak işlev kaybı veya bozukluğu (bütün düzeltmelere rağmen bedensel, görme veya işitme gücünde tam ya da önemli ölçüde eksiklik) olması nedeniyle eğitim-öğretim hizmetlerinden yeterince yararlanamayan adayların seçme ve yerleştirme işlemleri engel türü, engel derecesi, puanları ve tercihleri göz önünde bulundurularak yapılacaktır. Sağlık kurulu raporlarında belirtilen engel türü ve engel dereceleri, ÖSYM tarafından incelenecek, adayların engelleri nedeniyle ayrı bir seçme ve yerleştirme işlemine tabi tutulup tutulmayacakları bu incelemelerin sonuçlarına göre belirlenecektir. Değerlendirme işleminde engel türü ve derecesi dikkate alınarak işlem yapılan adayların Sınav Sonuç Belgesi de buna uygun olarak düzenlenmiş olacaktır.” düzenlemesi ile 6114 sayılı Kanun’un 7. maddesinin beşinci fıkrası uyarınca adaylara tebliğ hükmünde olmak üzere bilgilendirme yapıldığı,

2.4. Başvuranın, 2024-YKS başvurusunda Başkanlığa göndermiş olduğu dilekçe, Çocuklar İçin Özel

Gereksinim Raporu (ÇÖZGER) ve sağlık durumu-engel bilgi formu doğrultusunda işlem yapılarak engel grubu “işitme ve özgül/özel öğrenme güçlüğü” olarak kaydedilmiş ve ilgili kılavuz hükümleri uyarınca adayın talebi doğrultusunda işaretleyici yardımı verileceği ve “Ek Süre Alır/Tek Başına Girmesi Gerekir” bilgileri ile sınav süresince işitme cihazını üzerinde bulundurabilecek şekilde (kablolu-kablosuz iletişimi kesilmiş sınav salonunda) sistemlere kaydedildiği, 2.5. Sınav sonrası aşamalarla ilgili olarak ise Yükseköğretim Kurumları Sınavı (YKS) Kılavuzu gereği; bedensel özelliklerinde ağır derecede ve sürekli olarak işlev kaybı veya bozukluğu (bütün düzeltmelere rağmen bedensel, görme veya işitme gücünde tam ya da önemli ölçüde eksiklik) olması nedeniyle eğitimöğretim hizmetlerinden yeterince yararlanamayan adayların seçme ve yerleştirme işlemleri engel türü, engel derecesi, puanları ve tercihleri göz önünde bulundurularak yapıldığı, Sağlık kurulu raporlarında belirtilen engel derecelerinin Başkanlık tarafından incelendiği, adayların engelleri nedeniyle ayrı bir seçme ve yerleştirme işlemine tabi tutulup tutulmayacakları bu incelemelerin sonuçlarına göre belirlendiği, 2.6. Değerlendirme işleminde engel türü ve derecesi dikkate alınarak işlem yapılan adayların Sınav

Sonuç Belgesinin de buna uygun olarak düzenlendiği ayrıca engelli adaylardan (bedensel engelli, görme engelli, işitme engelli, MR (mental retardasyon) ile “yaygın gelişimsel bozukluklar” (otizm spektrum bozuklukları (OSB), Asperger sendromu, RETT sendromu, dezintegratif bozukluklar, sınıflanamayan grupta yer alan yaygın gelişimsel bozukluklar)) hesaplanmış TYT puanı olanların (öğretmenlik programları için TYT’den en düşük 800.000 inci başarı sırasına sahip olanlar), özel durumlarını ilgili yükseköğretim kurumuna “engelli sağlık kurulu raporu” ile belgelemeleri kaydıyla, özel yetenek sınavlarına kabul edildiği, bu adayların puanlarının, sınavın yapıldığı yıl dâhil 2 yıl süreyle geçerli olduğu, 2.7. Yükseköğretim Kurumları Sınavı sonucunda Başkanlık tarafından yapılan yerleştirme işlemlerinde engelli adaylar için ayrı ek kontenjan bulunmadığı, 3. Kamu Denetçiliği Kurumunun 15/04/2024 tarihli S. sayılı bilgi-belge talepli yazısına istinaden; Yükseköğretim Kurulu Başkanlığı’nın 14/05/2024 tarihli ve sayılı yazıda özetle; 3.1. 2547 sayılı Yükseköğretim Kanunu’nun 45. maddesinin a ve b fıkralarında “Yükseköğretim kurumlarına giriş ve yerleştirme işlemleri imkân ve fırsat eşitliğini sağlayacak tedbirleri almak kaydıyla, Yükseköğretim Kurulu tarafından belirlenen usul ve esaslara göre yapılır.” ve “Yükseköğretim kurumlarına esasları Yükseköğretim Kurulu tarafında belirlenen merkezî sınavlarla girilir. Yerleştirme puanlarının hesaplanmasında adayları ortaöğretim başarıları dikkate alınır.” hükümlerinin yer aldığı, 3.2. Adayların almış oldukları puanlara göre tercihleri ve program kontenjanı dikkate alınarak yükseköğretim programlarına yerleştirildiği, söz konusu maddedeki okul birincileri, mesleki ve teknik ortaöğretim kurumları mezunları gibi adaylara ilişkin hükümlerin yer aldığı, engelli adaylara yönelik bir hüküm bulunmadığı, 3.3. Yükseköğretim kurumlarına merkezî yerleştirme sistemi ile yükseköğretime girişte engelli adayların ÖSYM’nin sınav uygulamaları ile desteklendiği, sınav sürecinde engelli adaylara yönelik

ek süre verilmesi, tekli salonda sınava alınma, okuyucu/işaretleyici yardımı, yanında araç gerecini getirebilme gibi imkanların sağlandığı, 3.4. Ayrıca YKS’de ek puan uygulamasından görme, işitme ve bedensel engel grupları engel derecesine ve yardımcılı/yardımcısız olma durumuna göre yararlanabildiği, bedensel özelliklerinde ağır derecede ve sürekli olarak işlev kaybı veya bozukluğu (örneğin, bütün düzeltmelere rağmen bedensel, görme veya işitme gücünde tam ya da önemli ölçüde eksiklik) olması nedeniyle eğitim öğretim hizmetlerinden yeterince yararlanamayan adayların seçme ve yerleştirme işlemleri engel türü, engel derecesi, puanları ve tercihleri göz önünde bulundurularak yapılmakta olup sağlık kurulu raporlarında belirtilen engel dereceleri, ÖSYM tarafından incelenecek, adayların engelleri nedeniyle ayrı bir seçme ve yerleştirme işlemine tabi tutulup tutulmayacakları bu incelemelerin sonuçlarına göre

Yükseköğretim kurumları tarafından yapılan özel yetenek sınavlarında ise engelli adayların başvurularının kabulünün sağlanması, TYT puanları değerlendirmeye katılmadan sadece yetenek sınav sonucuna göre ve kendi aralarında yapılacak ayrı bir yetenek sınavı ile değerlendirilmeleri, sadece özel yetenek sınavı ile öğrenci alan programlar için kontenjan ayrılması gibi başvuru ve sınav süreçlerine ilişkin olarak Başkanlık tarafından alınan kararların olduğu, 3.5. Ek kontenjan uygulaması bulunmadığı, belirtilmiştir.

III. İLGİLİ MEVZUAT

4. Türkiye Cumhuriyeti Anayasasının; 4.1. “Cumhuriyetin nitelikleri” başlıklı 2 nci maddesinde; “Türkiye Cumhuriyeti, toplumun huzuru, millî dayanışma ve adalet anlayışı içinde, insan haklarına saygılı, Atatürk milliyetçiliğine bağlı, başlangıçta belirtilen temel ilkelere dayanan, demokratik, lâik ve sosyal bir hukuk Devletidir.” 4.2. “Devletin temel amaç ve görevleri” başlıklı 5 inci maddesinde; “Devletin temel amaç ve görevleri, Türk milletinin bağımsızlığını ve bütünlüğünü, ülkenin bölünmezliğini, Cumhuriyeti ve demokrasiyi korumak, kişilerin ve toplumun refah, huzur ve mutluluğunu sağlamak; kişinin temel hak ve hürriyetlerini, sosyal hukuk devleti ve adalet ilkeleriyle bağdaşmayacak surette sınırlayan siyasal, ekonomik ve sosyal engelleri kaldırmaya, insanın maddi ve manevi varlığının gelişmesi için gerekli şartları hazırlamaya çalışmaktır.” 4.3. “Kanun önünde eşitlik” başlıklı 10 uncu maddesinde; “… Çocuklar, yaşlılar, özürlüler, harp ve vazife şehitlerinin dul ve yetimleri ile malul ve gaziler için alınacak tedbirler eşitlik ilkesine aykırı sayılmaz… Devlet organları ve idare makamları bütün işlemlerinde kanun önünde eşitlik ilkesine uygun olarak hareket etmek zorundadırlar.” 4.4. Eğitim ve öğrenim hakkı ve ödevi başlıklı 42nci maddesinde; “Kimse, eğitim ve öğrenim hakkından yoksun bırakılamaz. Öğrenim hakkının kapsamı kanunla tespit edilir ve düzenlenir. …Devlet, durumları sebebiyle özel eğitime ihtiyacı olanları topluma yararlı kılacak tedbirleri alır. …”

4.5. “Dilekçe, bilgi edinme ve kamu denetçisine başvurma hakkı” başlıklı 74 üncü maddesinde; “Herkes, bilgi edinme ve kamu denetçisine başvurma hakkına sahiptir. Türkiye Büyük Millet Meclisi

Başkanlığı’na bağlı olarak kurulan Kamu Denetçiliği Kurumu idarenin işleyişiyle ilgili şikâyetleri inceler.” hükümlerini amirdir.

4.6. “Milletlerarası andlaşmaları uygun bulma” başlıklı 90 ıncı maddesinde; “Türkiye Cumhuriyeti adına yabancı devletlerle ve milletlerarası kuruluşlarla yapılacak andlaşmaların onaylanması, Türkiye

Büyük Millet Meclisinin onaylamayı bir kanunla uygun bulmasına bağlıdır.(…) Türk kanunlarına değişiklik getiren her türlü andlaşmaların yapılmasında birinci fıkra hükmü uygulanır. (…) Usulüne göre yürürlüğe konulmuş Milletlerarası andlaşmalar kanun hükmündedir. Bunlar hakkında Anayasaya aykırılık iddiası ile Anayasa Mahkemesine başvurulamaz. (Ek cümle: 7/5/2004-5170/7 md.) Usulüne göre yürürlüğe konulmuş temel hak ve özgürlüklere ilişkin milletlerarası andlaşmalarla kanunların aynı konuda farklı hükümler içermesi nedeniyle çıkabilecek uyuşmazlıklarda milletlerarası andlaşma hükümleri esas alınır.” 5. BM Engelli Hakları Sözleşmesi’nin; 5.1. “Tanımlar” başlıklı 2 inci maddesinde; “Engelliliğe dayalı ayrımcılık” siyasi, ekonomik, sosyal, kültürel, medeni veya başka herhangi bir alanda insan hak ve temel özgürlüklerinin tam ve diğerleri ile eşit koşullar altında kullanılması veya bunlardan yararlanılması önünde engelliliğe dayalı olarak gerçekleştirilen her türlü ayrım, dışlama veya kısıtlamayı kapsamaktadır. Engelliliğe dayalı ayrımcılık makul düzenlemelerin gerçekleştirilmemesi dâhil her türlü ayrımcılığı kapsar.” 5.2. “Genel İlkeler” başlıklı 3 üncü maddesinin birinci fıkrasının (c) bendinde; “Engellilerin topluma tam ve etkin katılımlarının sağlanması Sözleşme’nin dayandığı ilkeler arasında sayılmıştır.

5.3. “Genel Yükümlülükler” başlıklı 4 üncü maddesinin birinci fıkrasında; “Taraf Devletler engelliliğe dayalı herhangi bir ayrımcılığa izin vermeksizin tüm engellilerin insan hak ve temel özgürlüklerinin eksiksiz olarak yaşama geçirilmesini sağlamak ve engellilerin hak ve özgürlüklerini güçlendirmekle yükümlüdür. Bu amaç doğrultusunda Taraf Devletler; (a) Bu Sözleşme’de tanınan hakların uygulanması için gerekli tüm yasal, idari ve diğer tedbirleri almayı; (b) Yürürlükte mevcut, engelliler aleyhinde ayrımcılık teşkil eden yasalar, düzenlemeler, gelenekler ve uygulamaları değiştirmek veya ortadan kaldırmak için gerekli olan, yasama faaliyetleri dâhil uygun tüm tedbirleri almayı; (c) Tüm politika ve programlarda engellilerin insan haklarının korunmasını ve güçlendirilmesini dikkate almayı; (d) Bu Sözleşme’ yle bağdaşmayan eylemler veya uygulamalardan kaçınmayı ve kamu kurum ve kuruluşlarının bu Sözleşme’ye uygun davranmalarını sağlamayı; (e) Kişiler, örgütler veya özel teşebbüslerin engelliliğe dayalı ayrımcı uygulamalarını engellemek için gerekli tüm uygun tedbirleri almayı; .. taahhüt eder.” 5.4. “Ayrımcılık Yapılmaması ve Eşitlik” başlıklı 5 inci maddesinde;

“2. Taraf Devletler engelliliğe dayalı her türlü ayrımcılığı yasaklar ve engellilerin herhangi bir nedene dayalı ayrımcılığa karşı eşit ve etkin bir şekilde korunmasını güvence altına alır.

3. Taraf Devletler eşitliği sağlamak ve ayrımcılığı ortadan kaldırmak üzere engellilere yönelik makul düzenlemelerin yapılması için gerekli tüm adımları atar.

4. Engellilerin fiili eşitliğini hızlandırmak veya sağlamak için gerekli özel tedbirler işbu Sözleşme amaçları doğrultusunda ayrımcılık olarak nitelendirilmez.” 5.5. “Erişebilirlik” başlıklı 9 uncu maddesinde; “1. Taraf Devletler engellilerin bağımsız yaşayabilmelerini ve yaşamın tüm alanlarına etkin katılımını sağlamak ve engellilerin diğer bireylerle eşit koşullarda fiziki çevreye, ulaşıma, bilgi ve iletişim teknolojileri ve sistemleri dahil olacak şekilde bilgi ve iletişim olanaklarına, hem kırsal hem de kentsel alanlarda halka açık diğer tesislere ve hizmetlere erişimini sağlamak için uygun tedbirleri alacaklardır.

Erişim önündeki engellerin tespitini ve ortadan kaldırılmasını da içeren bu tedbirler diğerlerinin yanında,

aşağıda belirtilenlere de uygulanır:

(a) Binalar, yollar, ulaşım araçları ve okullar, evler, sağlık tesisleri ve işyerleri dahil diğer kapalı ve açık tesisler; …” 5.6. “Yasa Önünde Eşit Tanınma” başlıklı 12 inci maddesinde; “1. Taraf Devletler, engellilerin bulundukları her yerde kişi olarak tanınma hakkına sahip olduklarını yeniden onaylar. 2. Taraf Devletler engellilerin tüm yaşam alanlarında diğer bireylerle eşit koşullar altında hak ehliyetine sahip olduğunu kabul eder. 3. Taraf Devletler engelli bireylerin hak ehliyetlerini kullanırken gereksinim duyabilecekleri desteği alabilmeleri için uygun tedbirleri alır. 4. Taraf Devletler hak ehliyetinin kullanımına ilişkin tüm tedbirlerin uluslararası insan hakları hukukuna uygun olarak istismarı önleyici uygun ve etkin bir şekilde güvenceler sağlamasını temin eder. Sözkonusu güvenceler hak ehliyetinin kullanımına ilişkin tedbirlerin kişinin haklarına, iradesine ve tercihlerine saygılı olmasını, çıkar çatışmasından bağımsız olmasını, kişinin iradesine haksız bir müdahalede bulunmamasını, kişinin içinde bulunduğu koşullar ile orantılı olmasını ve bu koşulları gözetmesini, mümkün olan en kısa süre içinde uygulanmasını, yetkili, bağımsız ve tarafsız bir merci veya yargı organı tarafından sürekli olarak gözden geçirilmesini sağlamalıdır. Bu güvenceler söz konusu tedbirlerin kişinin hak ve çıkarlarını etkilediği derecede ölçülü olmalıdır. 5. Taraf Devletler işbu

Madde çerçevesinde engellilerin mülk edinmek veya mirasa hak kazanmak, mali işlerini kontrol etmek ve banka kredileri, ipotekleri ve diğer mali kredilere erişim açısından diğer bireylerle eşit haklara sahip olmasını sağlamak için uygun ve etkin bir şekilde tüm tedbirleri almalı ve engellilerin mülklerinden keyfi olarak mahrum bırakılmamasını sağlar.”, 5.7. Eğitim başlıklı 24 üncü maddesinde; “1. Taraf Devletler engellilerin eğitim hakkını tanır. Taraf

Devletler, bu hakkın fırsat eşitliği temelinde ve ayrımcılık yapılmaksızın sağlanması için eğitim sisteminin bütünleştirici bir şekilde her seviyede engellileri içine almasını ve ömür boyu öğrenim imkanı sağlar. Bunun için aşağıdaki hedefler gözetilmelidir: (a) İnsan potansiyelinin, onur ve değer duygusunun tam gelişimi ve insan haklarına, temel özgürlüklere ve insan çeşitliliğine saygı duyulmasının güçlendirilmesi; (b)

Engellilerin; kişiliklerinin, yeteneklerinin, yaratıcılıklarının, zihinsel ve fiziksel becerilerinin potansiyellerinin en üst derecesinde gelişiminin sağlanması; (c) Engellilerin özgür bir topluma etkin bir şekilde katılımlarının sağlanması. 2. Taraf Devletler bu hakkın yaşama geçirilmesi için aşağıda belirtilenleri sağlar: (a) Engelliler engelleri nedeniyle genel eğitim sisteminden dışlanmamalı ve engelli çocuklar engelleri nedeniyle parasız ve zorunlu ilk ve ortaöğretim olanaklarının dışında tutulmamalıdır; (b)

Engelliler yaşadıkları çevrede bütünleştirici, kaliteli ve parasız ilk ve orta öğretime diğer bireylerle eşit olarak erişebilmelidir; (c) Bireylerin ihtiyaçlarına göre makul düzenlemeler yapılmalıdır; (d) Engellilerin genel eğitimden etkin bir şekilde yararlanabilmeleri için genel eğitim sistemi içinde ihtiyaç duydukları desteği almalıdır; (e) Engellilere yönelik bireyselleştirilmiş etkin destekleyici tedbirler, engellilerin tam katılımı hedefine uygun olarak, akademik ve sosyal gelişimi artırıcı ortamlarda sağlanmalıdır. 3. Taraf

Devletler engellilerin toplumun eşit üyeleri olarak eğitime tam ve eşit katılımlarını kolaylaştırmak için yaşamı ve sosyal gelişim becerilerini öğrenmelerini sağlar. Taraf Devletler bu amaçla aşağıda belirtilen tedbirleri alır: (a) Braille ve diğer biçimlerdeki yazıların okunmasının öğrenilmesi, beden dilinin ve alternatif iletişim araçları ve biçimleri ile yeni çevreye alışma ve bu çevrede hareket etme becerilerinin öğrenilmesi, akran desteği ve rehberlik hizmetlerinin kolaylaştırılması; (b) İşaret dilinin öğrenilmesine, işitme ve konuşma engellilerin dilsel kimliğinin gelişimine yardımcı olunması; (c) Görme, işitme veya hem görme hem işitme-konuşma engellilerin özellikle çocukların eğitiminin en uygun dille, iletişim araç ve biçimleriyle, onların akademik ve sosyal gelişimini artırıcı ortamlarda sunulmasının sağlanması. 4. Taraf

Devletler bu hakkın yaşama geçmesini sağlamak için, engelli olanlar dahil olmak üzere, işaret dilini ve

Braille alfabesini bilen öğretmenlerin işe alınması ve eğitimin her düzeyinde çalışan uzmanların ve personelin eğitimi için uygun tedbirleri alır. Söz konusu eğitim engelliliğe ilişkin bilincin artırılmasını, alternatif iletişim araç ve biçimleri ile destekleyici eğitim tekniklerinin ve materyallerinin kullanılmasını içermelidir. 5. Taraf Devletler engellilerin genel yüksek okul eğitimine, mesleki eğitime, erişkin eğitimine ve ömür boyu süren eğitime ayrımcılığa uğramaksızın diğer bireylerle eşit koşullar altında erişimini sağlar.

Taraf Devletler bu amaçla engellilerin ihtiyaçlarına uygun makul düzenlemelerin yapılmasını temin eder.”

…

hükümlerini amirdir.

6. İnsan Hakları Evrensel Beyannamesinin;

6.1. 1 inci maddesinde; “Bütün insanlar özgür, onur ve haklar bakımından eşit doğarlar. Akıl ve vicdana sahiptirler, birbirlerine karşı kardeşlik anlayışıyla davranmalıdırlar.

6.2. 2 nci maddesinde; “Herkes, ırk, renk, cinsiyet, dil, din, siyasal veya başka bir görüş, ulusal veya sosyal köken, mülkiyet, doğuş veya herhangi başka bir ayrım gözetmeksizin bu Bildirge ile ilan olunan bütün haklardan ve bütün özgürlüklerden yararlanabilir.

6.3. 7 nci maddesinde; “Herkes yasa önünde eşittir ve ayrım gözetilmeksizin yasa tarafından eşit korunma hakkına sahiptir. Herkesin bu Bildiriye aykırı her türlü ayrım gözetici işlemlere ve ayrım kışkırtıcılığına karşı eşit korunma hakkı vardır.” 6.4. 26 ncı maddesinde; “1. Herkes eğitim hakkına sahiptir. Eğitim, en azından ilk ve temel eğitim aşamasında parasızdır. İlköğretim zorunludur. Teknik ve mesleksel eğitim herkese açıktır…

2. Eğitim insan kişiliğini tam geliştirmeye ve insan haklarıyla temel özgürlüklere saygıyı güçlendirmeye yönelik olmalıdır…” hükümleri yer almaktadır.

7. Birleşmiş Milletler “İnsan Haklarının Geliştirilmesi ve Korunması İçin Kurulan Ulusal

Kuruluşların Statüsüne İlişkin İlkeler/Paris Prensipleri’nde;

“…Ulusal kuruluşlar, yürürlükteki yasaları, mevzuatı ve yasa tasarıları ile yasa önerilerini incelerler ve metinlerin, insan haklarının temel ilkeleriyle uyumlu hale getirilmeleri için uygun gördükleri tavsiyeleri yaparlar; gerek gördükleri takdirde, yeni yasaların kabul edilmesini, yürürlükteki yasaların uyumlu hale getirilmesini ve idari önlemlerin alınmasını veya değiştirilmesini tavsiye ederler… …Ulusal düzeyde yürürlükte olan yasaların, mevzuatın ve uygulamaların, insan haklarına ilişkin uluslararası belgeler ve mekanizmalarla uyumlu hale getirilmesini ve hayata geçirilmesini teşvik ederler ve sağlarlar…”

8. 5378 sayılı Engelliler Hakkında Kanunun; 8.1. “Amaç” başlıklı 1 inci maddesinde; “Bu Kanunun amacı; engellilerin temel hak ve özgürlüklerden faydalanmasını teşvik ve temin ederek ve doğuştan sahip oldukları onura saygıyı güçlendirerek toplumsal hayata diğer bireylerle eşit koşullarda tam ve etkin katılımlarının sağlanması ve engelliliği önleyici tedbirlerin alınması için gerekli düzenlemelerin yapılmasını sağlamaktır.” 8.2. “Kapsam” başlıklı 2nci maddesinde; “Bu Kanun engellileri, ailelerini, engellilere yönelik hizmet veren kurum ve kuruluşlar ile diğer ilgilileri kapsar.” 8.3. “Tanımlar” başlıklı 3 üncü maddesinde; “Bu Kanunun uygulanmasında; a) Doğrudan ayrımcılık: Engelliliğe dayalı ayrımcılık temeline dayanan ve engellinin hak ve özgürlüklerden karşılaştırılabilir durumdakilere kıyasla eşit şekilde yararlanmasını engelleyen, kısıtlayan veya zorlaştıran her türlü farklı muameleyi, b) Dolaylı ayrımcılık: Görünüşte ayrımcı olmayan her türlü eylem, işlem ve uygulamalar sonucunda engelliliğe dayalı ayrımcılık temeliyle bağlantılı olarak, engellinin hak ve özgürlüklerden yararlanması bakımından nesnel olarak haklılaştırılamayan dezavantajlı bir konuma sokulmasını, c) Engelli: Fiziksel, zihinsel, ruhsal ve duyusal yetilerinde çeşitli düzeyde kayıplarından dolayı topluma diğer bireyler ile birlikte eşit koşullarda tam ve etkin katılımını kısıtlayan tutum ve çevre koşullarından etkilenen bireyi, /

d) Engelliliğe dayalı ayrımcılık: Siyasi, ekonomik, sosyal, kültürel, medeni veya başka herhangi bir alanda insan hak ve temel özgürlüklerinin tam ve diğerleri ile eşit koşullar altında kullanılması veya bunlardan yararlanılması önünde engelliliğe dayalı olarak gerçekleştirilen her türlü ayrım, dışlama veya kısıtlamayı, e) Engellilik durumu: Bireyin engelliliğini ve engellilikten kaynaklanan özel gereksinimlerini, uluslararası yöntemleri temel alarak belirleyen derecelendirmeler, sınıflandırmalar ve tanılamaları f) Erişilebilirlik: Binaların, açık alanların, ulaşım ve bilgilendirme hizmetleri ile bilgi ve iletişim teknolojisinin, engelliler tarafından güvenli ve bağımsız olarak ulaşılabilir ve kullanılabilir olmasını, g) Erişilebilirlik standartları: Türk Standardları Enstitüsünün erişilebilirlikle ilgili yayımladığı standartları, h) Habilitasyon: Engellinin bireysel ve toplumsal ihtiyaçlarını karşılayabilmesini ve yaşamını bağımsız bir şekilde sürdürebilmesini sağlamayı amaçlayan fiziksel, sosyal, zihinsel ve mesleki beceriler kazandırmaya yönelik hizmetleri, i) Korumalı işyeri: İş gücü piyasasına kazandırılmaları güç olan zihinsel veya ruhsal engellilere mesleki rehabilitasyon sağlamak ve istihdam oluşturmak amacıyla Devlet tarafından teknik ve mali yönden desteklenen ve çalışma ortamı özel olarak düzenlenen işyerini, j) Makul düzenleme: Engellilerin insan haklarını ve temel özgürlüklerini tam ve diğer bireylerle eşit şekilde kullanmasını veya bunlardan yararlanmasını sağlamak üzere belirli bir durumda ihtiyaç duyulan, ölçüsüz veya aşırı bir yük getirmeyen, gerekli ve uygun değişiklik ve tedbirleri, k) Rehabilitasyon: Herhangi bir nedenle oluşan engelin etkilerini mümkün olan en az düzeye indirmeyi ve engellinin hayatını bağımsız bir şekilde sürdürebilmesini sağlamayı amaçlayan fiziksel, sosyal, zihinsel ve mesleki beceriler geliştirmeye yönelik hizmetleri,” 8.4. “Genel Esaslar” başlıklı 4 üncü maddesinin c fıkrasında; “Engellilerin tüm hak ve hizmetlerden yararlanması için fırsat eşitliğinin sağlanması esastır.”

Eğitim ve öğretim başlıklı 15 inci maddesinde; “(Değişik:6/2/2014-6518/73 md.) Hiçbir gerekçeyle engellilerin eğitim alması engellenemez. Engelliler, özel durumları ve farklılıkları dikkate alınarak, yaşadıkları çevrede bütünleştirilmiş ortamlarda, eşitlik temelinde, hayat boyu eğitim imkânından ayrımcılık yapılmaksızın yararlandırılır. Genel eğitim sistemi içinde engellilerin her seviyede eğitim almasını sağlayacak bütünleştirici planlamalara yer verilir. Örgün eğitim programlarına farklı nedenlerle geç başlamış engellilerin bu eğitime dâhil edilmesi için gerekli tedbirler alınır. Üniversite öğrencilerinden engelli olanların öğrenime etkin katılımlarını sağlamak amacıyla Yükseköğretim Kurulu koordinasyonunda, yükseköğretim kurumları bünyesinde, engellilere uygun araç-gereç ve ders materyallerinin, uygun eğitim, araştırma ve barınma ortamlarının temini ile eğitim süreçlerinde yaşadıkları sorunların çözümü gibi konularda çalışma yapmak üzere Engelliler Danışma ve Koordinasyon Merkezleri kurulur. Engelliler Danışma ve Koordinasyon Merkezinin çalışma usul ve esasları Aile ve Sosyal Politikalar

Bakanlığı, Millî Eğitim Bakanlığı ve Yükseköğretim Kurulunca müştereken çıkarılan yönetmelikle belirlenir. İşitme engellilerin eğitim ve iletişimlerinin sağlanması amacıyla Türk işaret dili sistemi oluşturulur. Bu sistemin oluşturulmasına, geliştirilmesine ve uygulanmasına yönelik çalışmaların esas ve usulleri Aile ve Sosyal Politikalar Bakanlığının koordinatörlüğünde, Millî Eğitim Bakanlığı ve Türk Dil

Kurumu Başkanlığınca müştereken çıkarılan yönetmelikle belirlenir. Engellilerin her türlü eğitim, sosyal ve kültürel ihtiyaçlarını karşılamak üzere kabartma yazılı, sesli, elektronik kitap; alt yazılı, işaret dili tercümeli ve sesli betimlemeli film ve benzeri materyal temin edilmesine ilişkin gerekli işlemler Millî

Eğitim Bakanlığı ile Kültür ve Turizm Bakanlığınca yürütülür.” 8.5. “Topluma dâhil olma” başlıklı 4/A maddesinde; “Engellilerin toplumdan tecrit edilmeleri ve ayrı tutulmaları önlenir.

Engellilerin diğer bireylerle eşit koşullarda bağımsız olarak toplum içinde yaşamaları esas olup, özel bir yaşama düzenine zorlanamazlar.

Engellilerin topluma dâhil olmaları ve toplum içinde yaşamaları amacıyla bireysel destek hizmetleri de dâhil olmak üzere ihtiyaç duydukları toplum temelli destek hizmetlerine erişimleri sağlanır.” 9. 17/02/2011 tarihli ve 6114 Ölçme, Seçme ve Yerleştirme Merkezi Hizmetleri Hakkında

Kanun’un;

9.1 “Tanımlar” başlıklı 2 nci maddesinin birinci fıkrasının (e) bendinde; “Kılavuz: Ölçme, seçme

ve yerleştirme işlemlerine ilişkin uyulması gereken kurallar, duyurular veya yol gösterici açıklamalardan oluşan ve adaylar ile diğer ilgilileri bağlayıcı olan basılı veya elektronik ortamdaki bilgi paketini… ifade eder.” 9.2. “Temel ilkeler” başlıklı 7 nci maddesinde; “ (5) Sınavlarla ilgili her türlü açıklama, başvuru ve sınav sonuçlarının adaylara duyurulması, Başkanlığın internet sayfasında yapılır. İnternet sayfasındaki duyurular adaylara tebliğ hükmündedir…(8)Soru hazırlama faaliyetlerine ilişkin olarak, yayımlanmış ve alenileşmiş her türlü yazılı, görüntülü ve sesli eserlerden yararlanılması veya iktibas yapılması eğitim ve öğretim kapsamında değerlendirilir, eser ve eser sahibinin kimliği gizli tutulur. Soruların hazırlanması, soru havuzunun oluşturulması ve şifrelenmesi, basılı veya elektronik ortamda yapılan sınav sorularının güvenliğinin sağlanması hususlarına ve sınav türlerine ilişkin usul ve esaslar ile sınavlarda görev alacakların uyması gereken hususlar yönetmelikle düzenlenir.” 9.3. “Sınav merkezleri, görevliler, sonuçlara itiraz” başlıklı 8 inci maddesinde; “(4) (Değişik birinci cümle: 2/12/2016-6764/70 md.) Sınav sorularına ve sınav sonuçlarına itirazlar, 6/1/1982 tarihli ve 2577 sayılı İdari Yargılama Usulü Kanununun ivedi yargılamaya ilişkin hükümleri saklı kalmak kaydıyla ilgili kılavuzlarda belirtilen süreler içinde doğrudan Başkanlığa yapılır. İtirazlarla ilgili işlemlerin ve saklanan bilgilerin tespit ve tevsikinde Başkanlık kayıtları esas alınır.” 10. 2547 sayılı Yükseköğretim Kanununun “Yükseköğretime giriş ve yerleştirme” başlıklı 45inci maddesinde; “(Değişik: 30/3/2012 – 6287/14 md.) Yükseköğretime giriş ve yerleştirme aşağıdaki şekilde yapılır: a. Yükseköğretim kurumlarına giriş ve yerleştirme işlemleri imkân ve fırsat eşitliğini sağlayacak tedbirleri almak kaydıyla, Yükseköğretim Kurulu tarafından belirlenen usul ve esaslara göre yapılır. b.

Yükseköğretim kurumlarına esasları Yükseköğretim Kurulu tarafından belirlenen merkezî sınavlarla girilir.

Yerleştirme puanlarının hesaplanmasında adayların ortaöğretim başarıları dikkate alınır. Ortaöğretim bitirme başarı notları en küçüğü ikiyüzelli, en büyüğü beşyüz olmak üzere ortaöğretim başarı puanına

dönüştürülür. Ortaöğretim başarı puanının yüzde onikisi yerleştirme puanı hesaplanırken merkezî sınavdan alınan puana eklenir. …” 11. 6328 sayılı Kamu Denetçiliği Kurumu Kanununun ‘Kurumun görevi’ başlıklı 5’inci maddesinde; “Kurum, idarenin işleyişi ile ilgili şikâyet üzerine, idarenin her türlü eylem ve işlemleri ile tutum ve davranışlarını; insan haklarına dayalı adalet anlayışı içinde, hukuka ve hakkaniyete uygunluk

yönlerinden incelemek, araştırmak ve idareye önerilerde bulunmakla görevlidir.” (2) Ancak; a) (Mülga:

2/7/2018 – KHK/703/110 md.) b) Yasama yetkisinin kullanılmasına ilişkin işlemler, c) Yargı yetkisinin kullanılmasına ilişkin kararlar, ç) Türk Silahlı Kuvvetlerinin sırf askerî nitelikteki faaliyetleri, Kurumun görev alanı dışındadır.

12. 2024-Yükseköğretim Kurumları Sınavı (YKS) Kılavuzunun (Ek-1) giriş sayfasında “Sınava başvuran adaylar, kılavuzlarda ve ilgili mevzuatta yer alan düzenlemeleri kabul etmiş sayılırlar.”, “6.

ÖZEL YETENEK SINAVI İLE SEÇME YÖNTEMİ” başlıklı maddesinde “Engelli adaylardan (bedensel engelli, görme engelli, işitme engelli, MR (mental retardasyon) ile “yaygın gelişimsel bozukluklar” (otizm spektrum bozuklukları (OSB), Asperger sendromu, RETT sendromu, dezintegratif bozukluklar, sınıflanamayan grupta yer alan yaygın gelişimsel bozukluklar)) hesaplanmış TYT puanı olanlar (öğretmenlik programları için TYT’den en düşük 800.000 inci başarı sırasına sahip olanlar), özel durumlarını ilgili yükseköğretim kurumuna “engelli sağlık kurulu raporu” ile belgelemeleri kaydıyla, özel yetenek sınavlarına kabul edilir. Bu adayların puanları, sınavın yapıldığı yıl dâhil 2 yıl süreyle geçerli olup 2023-YKS’de 100 ve üzeri puanı olan adaylar bu puanlarını 2024-YKS’de özel yetenek sınavı başvurularında kullanabilecektir. Yukarıda belirtilen engeli olan adayların, durumlarını “engelli sağlık kurulu raporu” ile belgelemeleri kaydıyla özel yetenek sınavı ile öğrenci alan programlara başvurmaları halinde TYT puanları değerlendirmeye katılmadan (Kılavuzda yer alan formül kullanılmadan) kendi aralarında yapılacak ayrı bir yetenek sınav sonucuna göre değerlendirilerek, yetenek sınavını kazananların kayıtları yapılır.”

12.1. “7.11. ENGELLİ/SAĞLIK SORUNU OLAN ADAYLAR VE SAĞLIK DURUMU/ENGEL BİLGİ

FORMUNUN DOLDURULMASI” başlıklı maddesinde; “Engelli/sağlık sorunu olan adayların “Engelli

Salonlarında” sınava alınabilmeleri için; 1) Engelli Sağlık Kurulu Raporu / Sağlık Kurulu Raporu /

Çocuklar İçin Özel Gereksinim Raporu (ÇÖZGER) onaylı bir örneğini 2) Sağlık Durumu/Engel Bilgi

Formunu (doldurulmuş olarak) 3) Sağlık/engel durumlarını belirten dilekçelerini 4) Aday Başvuru Kayıt

düzenlemeleri yer almaktadır.

IV. KAMU DENETÇİSİ CELİLE ÖZLEM TUNÇAK’IN KAMU BAŞDENETÇİSİ’NE

ÖNERİSİ

13. Başvuranın iddiaları, idarenin konu ile ilgili açıklamaları, ilgili mevzuat ve tüm dosya kapsamı birlikte değerlendirilerek hazırlanan “Ret Karar Önerisi” Kamu Başdenetçisi’ne sunulmuştur.

V. DEĞERLENDİRME VE GEREKÇE

A. Hukuka ve Hakkaniyete Uygunluk Yönünden Değerlendirme 14. Kurumumuza yapılmış olan başvuruda başvuran; Yükseköğretim Kurumları Sınavından sonra yerleştirme ve tercih aşamasında tercihlerde engelli ek kontenjanı hakkı verilmesini, engellilere ayrı bir üniversite giriş sınavı yapılmasını ve yasal düzenlemelerin 2024 YKS sınavlarını da kapsayacak şekilde yapılmasını talep etmektedir.

15. Bireylerin temel hak ve hürriyetlerinin düzenlendiği Anayasada sosyal hukuk devleti, adalet ve eşitlik başta olmak üzere farklı ilkeler doğrultusunda engellilerin de içinde bulunduğu toplumun dezavantajlı gruplarına yönelik tedbirler içeren özel koruyucu hükümlere yer verilmiştir. Bu bakımdan özellikle sosyal devlet ilkesinin temel niteliği; devletin toplumdaki dezavantajlı gruplar lehine müdahalede bulunması ve bu gruplara dahil bireylere yönelik fırsat eşitliğini sağlayacak şekilde eşitsizlikleri giderici önlemler alması olarak kabul edilmektedir. Ayrıca Anayasamızda devlet, insanın maddi ve manevi varlığının gelişmesi için gerekli şartları hazırlamaya çalışmakla; kanun önünde eşitliğin yaşama geçmesini sağlamakla; sakatların korunmalarını ve toplum hayatına intibaklarını sağlayıcı tedbirleri almakla; bedeni yetersizliği olanların çalışma şartları bakımından özel olarak korunmasıyla yükümlü kılınmaktadır. Bu doğrultuda Anayasa’da, dezavantajlı gruplar içinde engellilere de yer verilerek engelliler için alınacak tedbirlerin eşitlik ilkesine aykırı sayılmayacağı belirtilmek suretiyle engelliler lehindeki düzenlemeler anayasal güvence altına alınmıştır. Bu doğrultuda Engelliler Hakkında Kanun’da engellilerin haklarını diğer bireylerle eşit kullanabilmesi için ölçüsüz veya aşırı bir yük getirmeyen, gerekli ve uygun değişiklik ve tedbirleri ifade eden makul düzenleme yapılması gerektiği açıktır.

16. Bu bağlamda devletin engelli bireylerin haklarına ilişkin yükümlülükleri sosyal bir hukuk devleti niteliğini haiz olmasıyla bağlantılı olup engelli hakları alanında idarenin işlemlerinin ve mevcut uygulamalarının hukuki güvenlik ve belirlilik ilkeleri ile hak arama hürriyeti doğrultusunda yasal düzenlemelerle uyumlu olması gerekmektedir.

17. İnsan Hakları Eylem Planı kapsamında “İnsan hakları alanında farkındalığın üst düzeyde tutulmasıyla, idarede ve toplumda hak ve özgürlüklere ilişkin duyarlılığın sadece kuvvetlenmesi değil, aynı zamanda kalıcı olması amaçlanmaktadır.” hususları belirtilerek engelli haklarını da kapsayıcı şekilde insan haklarına yaklaşım konusunda idarenin farkındalığının üst düzeyde tutulması ve bu farkındalığın kalıcılığı esas alınmıştır. Bu doğrultuda Plan’da insan hakları odaklı yönetim ve uygulama örnekleri teşvik edileceği belirtilmiştir.

18. Tarafı olduğumuz BM Engellilerin Haklarına İlişkin Sözleşmenin “Giriş” bölümünde “engellilik durumunun, sakatlığı olan kişilerin topluma diğer bireyler ile birlikte eşit koşullarda tam ve etkin katılımını engelleyen tutumlar ve çevre koşullarının etkileşiminden kaynaklandığı; çeşitli araç ve yükümlülüklerin varlığına rağmen engelli kişilerin topluma eşit bireyler olarak katılmaları önündeki manilerin halen var olmaya devam ettiği ifade edilmiş, daha yoğun desteğe ihtiyacı olan engelliler dâhil olmak üzere, tüm engellilerin insan haklarının güçlendirilmesi ve korunmasının gerektiği; fiziksel, sosyal, ekonomik ve kültürel çevreye, sağlık ve eğitim hizmetlerine, bilgiye ve iletişime erişimin engellilerin tüm insan haklarından ve temel özgürlüklerden tam yararlanmasını sağlamadaki önemi kabul edilmiştir. Bu kapsamda, Sözleşmede “engellilerin fiili eşitliğini hızlandırmak için alınacak özel tedbirlerin ayrımcılık olarak nitelendirilemeyeceği” hükme bağlanmıştır.

19. 5378 sayılı Engelliler Hakkında Kanun ile engellilere yönelik hizmetlerin yerine getirilmesinde, engellilere yönelik alınacak kararlarda sosyal politikalar geliştirilmesi ve engellilere yönelik ayrımcılık yapılmaması temel amaç olarak belirlenmiş ve bahse konu Kanun’un Eğitim ve öğretim başlıklı 15inci maddesinde; engellilerin, özel durumları ve farklılıkları dikkate alınarak, yaşadıkları çevrede bütünleştirilmiş ortamlarda, eşitlik temelinde, hayat boyu eğitim imkânından ayrımcılık yapılmaksızın yararlandırılacağı, genel eğitim sistemi içinde engellilerin her seviyede eğitim almasını sağlayacak bütünleştirici planlamalara yer verileceği kural altına alınmıştır.

20. Bilindiği üzere; engelli bireyler, engellerinden kaynaklanan çeşitli sebeplere ilave ekonomik külfetlerle, fiziksel ya da psiko-sosyal güçlüklerle karşılaşmakta, toplumdaki diğer bireylerin katlanmadığı medikal malzeme giderleri, kişisel öz bakım giderleri, bakım hizmeti giderleri, fiziksel engelleri yüzünden toplu taşıma hizmetlerinden yararlanamamalarına bağlı olarak katlandıkları ulaşım giderleri gibi pek çok durum bu güçlük ve külfetlerin sebepleri arasında sayılmaktadır. Bu sebeple bu sorunların yaşattığı olumsuzlukların giderilebilmesi için birçok uluslararası metinde devlet tarafından özel tedbirler alınması gerektiği ortaya konulmuş; engelli bireylerin sosyal koruma sistemlerinden, yoksullukla mücadele programlarından, engellilikle bağlantılı yardımlardan, toplu konut, emeklilik gibi programlardan faydalanarak mağduriyetlerinin giderilmesinin ekonomik ve sosyal yaşama toplumun diğer bireyleriyle

“eşit koşullarda” katılımlarının sağlanmasının önemi vurgulanmıştır.

21. Anayasamızın 61 inci maddesinde de “engelli bireylerin korunmaları ve toplum hayatına intibaklarının sağlanması” Devletin görevleri arasında sayılmış, 10 uncu maddesinde “engelli bireyler için alınacak tedbirlerin eşitlik ilkesine aykırı sayılmayacağı” ifade edilmiştir. 5378 sayılı Kanunun ilgili maddelerinde ise engelli bireylerin diğer bireylerle eşit koşullarda, hak ve özgürlüklerden tam ve eşit olarak yararlanması, toplumsal hayata tam ve etkin katılımlarının sağlanması amacıyla Devletin gerekli tedbirleri alacağı hüküm altına alınmıştır.

22. Başvuru konusu talebe ilişkin idarelerden talep edilen bilgi ve belgelerin incelendiğinde

Ölçme, Seçme Ve Yerleştirme Merkezi Başkanlığınca yapılan sınavlarda;  engelli/sağlık sorunu olan adayların girebileceği uygun fiziki ortam sağlandığı,  farklı engel gruplarına yönelik sınav düzenlemeleri uygulandığı,  engelli/sağlık sorunu olan adaylar için fırsat eşitliğini sağlayıcı işlemler tesis edildiği,

 bu kapsamda engelli/sağlık sorunu olan adaylar engel türleri ve dereceleri dikkate alınarak tekli veya çoklu salonlarda sınava alındığı,  okuyucu ve işaretleyici desteği verildiği,  şekil, grafik, tablo, resim gibi görsel verilerin yer aldığı sorular ile karmaşık ifade içeren sorular sorulmadığı,  ek süre uygulaması yapıldığı,  büyük puntolu (14 punto) soru kitapçığı verildiği,  sağlık sorunları nedeniyle sınav sırasında kullanmaları gereken eşyalarla birlikte sınava girebildiği,  seçme ve yerleştirme işlemlerinde engel türü ve engel derecesi göz önünde bulundurularak ek puan uygulaması yapıldığı,  sınav koşullarını iyileştirici önlemler alarak uluslararası standartlara uygun sınav ve sınav ortamının sağlanması amaçlandığı ve bu yönde tedbirler alındığı,  Ölçme, Seçme ve Yerleştirme Başkanlığının ilgili komisyonları tarafından her bir aday özelinde incelenerek, adayların ayrı bir seçme ve yerleştirme işlemine tabi tutulup tutulmayacaklarının belirlendiği, tespit edilmiştir.

23. Başvuru konusuna ilişkin Engelliler Konfederasyonundan Görüş talep edilmiş ve 09.07.2024 tarihli cevabi yazıda; “ÖSYM tarafından YKS’de engelli adaylara yönelik düzenlemelerin niteliği arttırılabileceği ve daha fazla erişilebilirlik olanağı sağlanabileceği, sınav erişilebilirliğini arttırmak için dijital sınav imkanlarının kullanılabileceği ve yaygınlaştırılabileceği, engelli adayların yerleştirilmesi iş ve işlemlerine dair ayrı bir değerlendirme ölçütü belirlediği ancak bu kriterlere dair detaylı bilgi paylaşılmadığı, ÖSYM’nin gerçekleştirdiği YKS için erişilebilirlik olanaklarının geliştirilmesine, ek sürenin net olarak belirlenmesine ve yerleştirme sürecinde nasıl bir kriterin uygulandığının açık biçimde kamuoyuyla paylaşılmasına ihtiyaç bulunduğu, Engellilere yönelik özel sınav düzenlenmesi yaklaşımının ise engellilerin aleyhine ayrımcı bir uygulama olduğu, toplumsal yaşama eşit bireyler olarak etkin şekilde katılmanın önünde bir engel teşkil ettiği, ölçme değerlendirme kriterlerinin şeffaf, nesnel durumlarla belirlenen ve adaletli bir sonuca yönelik olması gerektiği, karar vericilerin, farklı engel gruplarını temsil eden örgütlerle ortak çalışmalar yürütmesinin çözüme yardımcı olacağı”

Başvuranın öğrenme güçlüğü nedeniyle yerleştirmede ek kontenjan uygulanması ve engelli öğrenciler için ayrı bir üniversiteye giriş sınavının yapılması yönündeki Kamu Denetçiliği Kurumunun inceleme yetkisi içerisinde kalan başvurusunun; fırsat eşitliğinin sağlanması için öncelikli olanın bir grup lehine pozitif tedbirler almaktan ziyade gerekli erişilebilirlik kriterlerinin sağlanması olduğu ve ÖSYM tarafından öğrenme güçlü olanlar özelinde bu kriterlerin önemli ölçüde sağlandığı, akademik ve bilimsel açılardan yapılan değerlendirmeler neticesinde engelliler için ayrı bir üniversiteye giriş sınavı yapılmasının uygulanabilir bir çözüm olmadığı sonucuna varılması ve bir grup lehine makul gerekçelere dayanmayan

pozitif ek tedbirler sağlanması niteliğinde görülmesi nedeniyle reddedilmesinin hukuka ve hakkaniyete uygun olduğu değerlendirildiği”, ifade edilmiştir.

24. BM Engelli Hakları Sözleşmesi’nin; 5 inci maddesinin; 4 üncü fıkrasında engellilerin fiili eşitliğini hızlandırmak veya sağlamak için gerekli özel tedbirlerin ayrımcılık olarak nitelendirilemeyeceği belirtilmiş, 5378 sayılı Engelliler Hakkında Kanunun 15inci maddesinde ise; Engellilerin, özel durumları ve farklılıkları dikkate alınarak, yaşadıkları çevrede bütünleştirilmiş ortamlarda, eşitlik temelinde, hayat boyu eğitim imkânından ayrımcılık yapılmaksızın yararlandırılması gerektiği ve genel eğitim sistemi içinde engellilerin her seviyede eğitim almasını sağlayacak bütünleştirici planlamalara yer verilmesi gerektiği kural altına alınmıştır.

25. Bu konuya ilişkin olarak, 2030 Engelsiz Vizyon Belgesinde; “Engelliler dâhil tüm bireyler için bir insan hakkı olan eğitim; insan potansiyelinin, saygınlık ve öz değer duygusunun gelişimi, özgürlüklere ve çeşitliliğe saygının güçlendirilmesi açılarından temel bir işleve sahiptir. Bu çerçevede eğitim sistemi, eşitlik temelinde engelli bireylerin ayrımcılığa uğramaksızın onur ve değer duygusunu güçlendirmeyi hedeflemelidir. Bu hedef doğrultusunda; eğitim sisteminin engellilerin gereksinimini karşılayan özel tedbirlerin alındığı; kişilik, yetenek, yaratıcılık, zihinsel ve fiziksel beceri ve potansiyellerinin en üst derecede gelişiminin desteklendiği kapsayıcı nitelikte ve hayat boyu öğrenim imkânı sağlayan bir yapıda olması gerektiği”, amacı ile Hedef 3; “Engelli bireyler için ortaöğretim, mesleki eğitim, yüksek öğrenim, istihdam, yaşam boyu öğrenme ortamlarına geçiş tedbirlerinin alınması” hedeflenmiştir.

26. Öncelikle, başvuru konusu engellilere ayrı bir üniversite giriş sınavı yapılması talebinin eğitim politikalarına yönelik köklü bir değişiklik gerektirdiği bunun da ancak 2547 sayılı Yükseköğretim

Kanununun ve 6114 sayılı Ölçme, Seçme ve Yerleştirme Merkezi Hizmetleri Hakkında Kanununda yasal düzeyde değişiklik yapılması diğer bir deyişle yasama faaliyeti ile gerçekleştirilebileceği değerlendirilerek; başvurunun bu kısmına ilişkin talebin 11 inci paragrafta belirtilen 6328 sayılı Kanunun

5 inci maddesi uyarınca Kurumumuz görev alanı dışında olduğu tespit edilmiştir.

27.1. Yükseköğretim Kurumları Sınavından sonra yerleştirme ve tercih aşamasında tercihlerde engelli ek kontenjanı hakkı verilmesi talebi açısından ise; 22 inci bölümde de ifade edildiği üzere idare tarafından engelli bireylerin fırsat eşitliği temelinde yükseköğretimden faydalanmasına yönelik tedbirleri aldığı tespit edilerek başvurunun reddine karar verilmesi gerektiği kanaatine varılmıştır.

B. İyi Yönetim İlkeleri Yönünden Değerlendirme 28. İyi yönetim ilkelerine, 28/03/2013 tarihli ve 28601 mükerrer sayılı Resmi Gazetede yayımlanan

Kamu Denetçiliği Kurumu Kanununun Uygulanmasına İlişkin Usul ve Esaslar Hakkında Yönetmeliği’nin

“İyi yönetim ilkeleri” başlıklı 6’ncı maddesinde yer verilmiştir. Söz konusu ilkeler yönünden yapılan değerlendirme neticesinde; başvurunun incelenmesi ve araştırılması kapsamında, Kurumumuzca istenilen bilgi ve belgelerin İdare tarafından süresi içerisinde ve gerekçeli olarak Kurumumuza gönderildiği, böylece

“kararların gerekçeli olması ve makul sürede karar verme” ilkelerine uygun davranıldığı; ancak

İdarenin, başvurana verdiği cevaplarda hangi sürede hangi mercilere başvurabileceğini göstermediği, bu

nedenle “karara karşı başvuru yollarının gösterilmesi” ilkesine uymadığı anlaşılmış olup; idarenin bahse konu ilkeye de uygun davranması beklenmektedir.

VI. HAK ARAMA ÖZGÜRLÜĞÜNE İLİŞKİN AÇIKLAMA

29. 6328 sayılı Kamu Denetçiliği Kurumu Kanununun 21 inci maddesinin birinci fıkrası uyarınca, bu

Ret Kararının başvurana tebliğ tarihinden itibaren, ilgili idare işlemine karşı (varsa) dava açma süresinden kalan süre işlemeye devam edecek olup, İdare Mahkemelerinde yargı yolu açıktır.

VII. KARAR

Açıklanan gerekçelerle BAŞVURUNUN REDDİNE, Bu kararın BAŞVURANA ve YÜKSEKÖĞRETİM KURULU BAŞKANLIĞINA tebliğine, Türkiye Cumhuriyeti Kamu Başdenetçisi’nce karar verildi.

Şeref MALKOÇ

Kamu Başdenetçisi