|
ÖZET: Başvuru, doğuştan oküler albinizm hastalığı nedeniyle yalnızca %20 görme yetisine sahip bir bireyin, Yükseköğretim Kurumları Sınavı (YKS) için engelli ek puan talebine ilişkindir. Başvuran, hastalığı nedeniyle sınavda yeterli performans gösteremediğini ve bu nedenle ek puan verilmediğini belirterek, itirazda bulunmuş ancak aldığı yanıtın tatmin edici olmadığını ifade etmiştir. Kamu Denetçiliği Kurumu, başvuruyu değerlendirerek, engelli adayların ek puan işlemlerinin şeffaflık, hesap verebilirlik ve belirlenebilirlik ilkelerine uygun olarak düzenlenmesi gerektiğine karar vermiştir.
Ölçme, Seçme ve Yerleştirme Merkezi (ÖSYM), engelli adaylara yönelik ek puan uygulamasını gerçekleştirmiştir. Ancak, bu uygulamanın hangi kriterlere dayandığı ve adayların ne kadar ek puan aldıkları konusunda yeterli bilgilendirme yapılmamıştır. Başvuranın YKS sonuç belgesinde ek puanla ilgili bölümün boş olması, uygulamanın şeffaflık ilkesine aykırı olduğu değerlendirilmiştir. Bu bağlamda, ÖSYM’ye adayların ek puanlarının nasıl hesaplandığına dair açık ve anlaşılır bir bilgilendirme yapması tavsiye edilmiştir. Sonuç olarak, engelli adayların YKS’deki ek puan uygulamalarının daha belirgin ve erişilebilir hale getirilmesi gerektiği, bu doğrultuda gerekli düzenlemelerin yapılması için ÖSYM’ye öneride bulunulmuştur. Bu süreçte, başvuranın hak arama özgürlüğünün de korunması önem arz etmektedir. |
T.C. TÜRKİYE BÜYÜK MİLLET MECLİSİ KAMU DENETÇİLİĞİ KURUMU
(OMBUDSMANLIK)
SAYI : 2024/12036-S.24.18264
BAŞVURU NO : 2024/9854
KARAR TARİHİ : 05.11.2024
TAVSİYE KARARI
BAŞVURUYA KONU İDARE : ÖLÇME, SEÇME VE YERLEŞTİRME MERKEZİ BAŞKANLIĞI
Yükseköğretim Kurumları Sınavı (YKS) engelli ek puanı hakkındadır.
BAŞVURUNUN KONUSU :
BAŞVURU TARİHİ : 10.08.2024
I. BAŞVURANIN İDDİA VE TALEPLERİ
1. Kurumumuza yapılan başvuruda başvuran özetle; doğuştan oküler albinizm hastalığına sahip olduğunu ve sadece %20 görebildiğini, hastalığının gözünün normal insanlara göre daha hızlı yorulmasına ve tüm soruları çözememesine sebep olduğunu, bu nedenle Ölçme, Seçme ve Yerleştirme Merkezi (ÖSYM)
tarafından yapılan Yükseköğretim Kurumları Sınavı (YKS) için hastalığı ile alakalı rapor alarak ek puan talebinde bulunduğunu, ancak ek puan verilmediğini, hakkını aramak için hem CİMER üzerinden hem de yazılı dilekçe ile ÖSYM’ye itirazda bulunduğunu, ancak kılavuzda yer alan metnin aynen iletilerek cevap verildiğini ve söz konusu cevabın mağduriyetinin çözümüne yönelik olmadığını ifade ederek gerekenin yapılmasını ve ek puanın YKS puanına yansıtılmasını talep etmiştir.
II. İDARENİN BAŞVURUYA İLİŞKİN AÇIKLAMALARI
2. Kurumumuzun 27.08.2024 tarihli ve sayılı Bilgi ve Belge Talebi yazısına istinaden
Ölçme, Seçme ve Yerleştirme Merkezi Başkanlığının 17.09.2024 tarihli ve – – sayılı yazıda özetle; 2.1. Başkanlığın, 6114 sayılı Kanun ve ilgili diğer mevzuatla verilen görevleri yerine getirmek ve yetkileri kullanmak üzere kamu tüzel kişiliğine, idari ve mali özerkliğe sahip özel bütçeli bir kamu kurumu olup 15
Temmuz tarihli ve 30479 sayılı Resmi Gazete’de yayımlanarak yürürlüğe giren 4 sayılı Bakanlıklara Bağlı, İlgili, İlişkili Kurum ve Kuruluşlar ile Diğer Kurum ve Kuruluşların Teşkilatı Hakkında Cumhurbaşkanlığı
Kararnamesi’nin 347’nci maddesi uyarınca Yükseköğretim Kurulu kararlarına ve ilgili mevzuat hükümlerine istinaden başta yükseköğretim kurumlarında lisans, lisansüstü öğrenim görecek adayların puan sıralamasına göre tespiti, yerleştirilmesi; yükseköğretim kurumlarında atama, yükselmelerde esas alınan sınavlar olmak üzere ulusal ve uluslararası her türlü bilim, yetenek, yabancı dil sınavları ile gerektiğinde yerleştirme işlemlerini ve ilgili mevzuat hükümleri kapsamında ilgili kurumun talebine bağlı
olarak kamu kurum ve kuruluşlarının kadro ve pozisyonlarında görev almaya veya görevde yükselmeye yönelik sınavları ve gerektiğinde yerleştirme işlemlerini yapma görev ve yetkisine sahip olduğu, diğer yandan 4 sayılı Cumhurbaşkanlığı Kararnamesi’nin 347’nci maddesinin ikinci fıkrasının (i) bendinde
“Görev, yetki ve sorumluluk alanına giren konularda idari düzenlemeler yapmak ve kılavuzlar hazırlamak” hususunda yetkili olduğu, 2.2. 6114 sayılı Ölçme, Seçme ve Yerleştirme Merkezi Hizmetleri Hakkında Kanun’un “Tanımlar” kenar başlıklı 2’nci maddesi ile 4 sayılı Kararname’nin “Tanımlar” kenar başlıklı 346’ncı maddesinde
“kılavuz”un; ölçme, seçme ve yerleştirme işlemlerine ilişkin uyulması gereken kurallar, duyurular veya yol gösterici açıklamalardan oluşan, adaylar ile diğer ilgilileri bağlayıcı olan basılı veya elektronik ortamdaki bilgi paketi olarak tanımlandığı, 6114 sayılı Kanun’un “Temel ilkeler” kenar başlıklı 7’nci maddesinin beşinci fıkrasında sınavlarla ilgili her türlü açıklama, başvuru ve sınav sonuçlarının adaylara duyurulmasının Başkanlığın internet sayfasında yapılacağının, internet sayfasındaki duyuruların adaylara tebliğ hükmünde olduğunun belirtildiği, 2.3. 2547 sayılı Yükseköğretim Kanunu’nun 45’inci maddesi kapsamında yükseköğretim kurumlarına öğrenci seçme ve yerleştirme esaslarını belirleyen, yayımlanması ve uygulanması Yükseköğretim Genel
Kurulunun 01/02/2024 tarihli toplantısında kabul edilen ve aynı tarihte Başkanlığın resmî internet sitesinde yayımlanan 2024-Yükseköğretim Kurumları Sınavı (YKS) Kılavuzunun; giriş sayfasında “Sınava başvuran adaylar, kılavuzlarda ve ilgili mevzuatta yer alan düzenlemeleri kabul etmiş sayılırlar.”, “7.11.
ENGELLİ/SAĞLIK SORUNU OLAN ADAYLAR VE SAĞLIK DURUMU/ENGEL BİLGİ
FORMUNUN DOLDURULMASI” başlıklı maddesinde “Bedensel özelliklerinde ağır derecede ve sürekli olarak işlev kaybı veya bozukluğu (bütün düzeltmelere rağmen bedensel, görme veya işitme gücünde tam ya da önemli ölçüde eksiklik) olması nedeniyle eğitim-öğretim hizmetlerinden yeterince yararlanamayan adayların seçme ve yerleştirme işlemleri engel türü, engel derecesi, puanları ve tercihleri göz önünde bulundurularak yapılacaktır. Sağlık kurulu raporlarında belirtilen engel türü ve engel dereceleri, ÖSYM tarafından incelenecek, adayların engelleri nedeniyle ayrı bir seçme ve yerleştirme işlemine tabi tutulup tutulmayacakları bu incelemelerin sonuçlarına göre belirlenecektir. Değerlendirme işleminde engel türü ve derecesi dikkate alınarak işlem yapılan adayların Sınav Sonuç Belgesi de buna uygun olarak düzenlenmiş olacaktır.” düzenlemesi ile tebliğ hükmünde olmak üzere adaylara bilgilendirme yapıldığı, 2.4. Başkanlıkça yapılan sınavlarda, sınavın başvuru kılavuzunda belirtilen usulde Başkanlığa başvurmaları kaydıyla engelli/sağlık sorunu olan adayların girebileceği uygun fiziki ortamın sağlandığı ve farklı engel gruplarına yönelik sınav düzenlemelerinin uygulanmakta olup engelli/sağlık sorunu olan adaylar için fırsat eşitliğini sağlayıcı işlemlerin tesis edildiği; bu kapsamda engelli/sağlık sorunu olan adayların engel türleri ve dereceleri dikkate alınarak tekli veya çoklu salonlarda sınava alındığı, okuyucu ve işaretleyici desteği verildiği, şekil, grafik, tablo, resim gibi görsel verilerin yer aldığı sorular ile karmaşık ifade içeren sorular sorulmadığı, ek süre uygulamasının yapıldığı, büyük puntolu (14 punto) soru kitapçığı verildiği ve sağlık sorunları nedeniyle sınav sırasında kullanmaları gereken eşyalarla birlikte sınava girebilmelerinin sağlandığı, 2.5. 6114 sayılı Kanun’un 7’nci maddesinin yedinci fıkrasında yükseköğretim ile ilgili sınavların
Yükseköğretim Kurulu tarafından belirlenen usul ve esaslar çerçevesinde yapılacağının, 2547 sayılı
Yükseköğretim Kanunu’nun “Yükseköğretime giriş ve yerleştirme” başlıklı 45’inci maddesinde yükseköğretim kurumlarına giriş ve yerleştirme işlemlerinin imkân ve fırsat eşitliğini sağlayacak tedbirleri almak kaydıyla, Yükseköğretim Kurulu tarafından belirlenen usul ve esaslara göre yapılacağının, Yükseköğretim kurumlarına esasları Yükseköğretim Kurulu tarafından belirlenen merkezî sınavlarla girileceğinin belirtildiği, bu kapsamda başvuruya konu Yükseköğretim Kurumları Sınavının ve bu sınav
sonuçlarına göre yerleştirme işlemlerinin Yükseköğretim Kurulu tarafından belirlenen usul ve esaslar çerçevesinde yapılmakta olduğu, YKS Kılavuzlarının Yükseköğretim Kurulu kararları doğrultusunda hazırlandığı, 2.6. Yükseköğretim Kurulu kararları gereğince hazırlanan 2024-YKS Kılavuzu hükümleri uyarınca, bedensel özelliklerinde ağır derecede ve sürekli olarak işlev kaybı veya bozukluğu (bütün düzeltmelere rağmen bedensel, görme veya işitme gücünde tam ya da önemli ölçüde eksiklik) olması nedeniyle eğitim öğretim hizmetlerinden yeterince yararlanamayan adayların seçme ve yerleştirme işlemlerinin engel türü, engel derecesi, puanları ve tercihleri göz önünde bulundurularak sağlık kurulu raporlarında belirtilen engel türü ve engel dereceleri, ilgili uzman hekimler tarafından incelenerek adayların engelleri nedeniyle ayrı bir seçme ve yerleştirme işlemine tabi tutulup tutulmayacaklarının bu incelemelerin sonuçlarına göre belirlendiği, değerlendirme işleminde engel türü ve derecesi dikkate alınarak işlem yapılan adayların Sınav
Sonuç Belgesinin de buna uygun olarak düzenlendiği, 2.7. Başvuranın, Başkanlığa sınav öncesinde göndermiş olduğu Erişkinler İçin Engellilik Sağlık Kurulu
Raporunun, 2024-YKS Kılavuzunun ilgili hükümleri doğrultusunda, engel derecelendirme işlemleri için görevlendirilen uzman hekimler tarafından engel türleri ve engel dereceleri göz önünde bulundurularak değerlendirilmesi neticesinde adaya ek puan uygulanmasına karar verildiği ve ek puanının 2024-YKS puanlarına yansıtıldığı, adayın sınavının değerlendirilmesinin, engel türü ve engel derecesi dikkate alınarak yapıldığı ve ek puanının YKS puanlarınıza yansıtıldığı bilgisinin adayın 2024-YKS sonuç belgesinde bulunduğu, Açıklamalarına yer verilmiştir.
III. İLGİLİ MEVZUAT
3. Türkiye Cumhuriyeti Anayasası’nın:
3.1. “Cumhuriyetin nitelikleri” başlıklı 2’nci maddesinde; “Türkiye Cumhuriyeti, toplumun huzuru, millî dayanışma ve adalet anlayışı içinde, insan haklarına saygılı, Atatürk milliyetçiliğine bağlı, başlangıçta belirtilen temel ilkelere dayanan, demokratik, lâik ve sosyal bir hukuk Devletidir.” 3.2. “Devletin temel amaç ve görevleri” başlıklı 5’inci maddesinde; “Devletin temel amaç ve görevleri, Türk milletinin bağımsızlığını ve bütünlüğünü, ülkenin bölünmezliğini, Cumhuriyeti ve demokrasiyi korumak, kişilerin ve toplumun refah, huzur ve mutluluğunu sağlamak; kişinin temel hak ve hürriyetlerini, sosyal hukuk devleti ve adalet ilkeleriyle bağdaşmayacak surette sınırlayan siyasal, ekonomik ve sosyal engelleri kaldırmaya, insanın maddi ve manevi varlığının gelişmesi için gerekli şartları hazırlamaya çalışmaktır.” 3.3. “Kanun önünde eşitlik” başlıklı 10’uncu maddesinde; “… Çocuklar, yaşlılar, özürlüler, harp ve vazife şehitlerinin dul ve yetimleri ile malul ve gaziler için alınacak tedbirler eşitlik ilkesine aykırı sayılmaz… Devlet organları ve idare makamları bütün işlemlerinde kanun önünde eşitlik ilkesine uygun olarak hareket etmek zorundadırlar.” 3.4. “Dilekçe, bilgi edinme ve kamu denetçisine başvurma hakkı” başlıklı 74’üncü maddesinde; “Herkes, bilgi edinme ve kamu denetçisine başvurma hakkına sahiptir. Türkiye Büyük Millet Meclisi
Başkanlığı’na bağlı olarak kurulan Kamu Denetçiliği Kurumu idarenin işleyişiyle ilgili şikâyetleri inceler.” 3.5. “Milletlerarası andlaşmaları uygun bulma” başlıklı 90’ıncı maddesinde; “Türkiye Cumhuriyeti adına yabancı devletlerle ve milletlerarası kuruluşlarla yapılacak andlaşmaların onaylanması, Türkiye
Büyük Millet Meclisinin onaylamayı bir kanunla uygun bulmasına bağlıdır.(…) Türk kanunlarına değişiklik getiren her türlü andlaşmaların yapılmasında birinci fıkra hükmü uygulanır. (…) Usulüne göre
yürürlüğe konulmuş Milletlerarası andlaşmalar kanun hükmündedir. Bunlar hakkında Anayasaya aykırılık iddiası ile Anayasa Mahkemesine başvurulamaz. (Ek cümle: 7/5/2004-5170/7 md.) Usulüne göre yürürlüğe konulmuş temel hak ve özgürlüklere ilişkin milletlerarası andlaşmalarla kanunların aynı konuda farklı hükümler içermesi nedeniyle çıkabilecek uyuşmazlıklarda milletlerarası andlaşma hükümleri esas alınır.”
4. Birleşmiş Milletler Engellilerin Haklarına İlişkin Sözleşme’nin:
4.1. “Tanımlar” başlıklı 2’nci maddesinde; “Engelliliğe dayalı ayrımcılık: siyasi, ekonomik, sosyal, kültürel, medeni veya başka herhangi bir alanda insan hak ve temel özgürlüklerinin tam ve diğerleri ile eşit koşullar altında kullanılması veya bunlardan yararlanılması önünde engelliliğe dayalı olarak gerçekleştirilen her türlü ayrım, dışlama veya kısıtlamayı kapsamaktadır. Engelliliğe dayalı ayrımcılık makul düzenlemelerin gerçekleştirilmemesi dâhil her türlü ayrımcılığı kapsar.” 4.2. “Genel İlkeler” başlıklı 3’üncü maddesinin birinci fıkrasının (c) bendinde; “Engellilerin topluma tam ve etkin katılımlarının sağlanması” Sözleşme’nin dayandığı ilkeler arasında sayılmıştır.
4.3. “Genel Yükümlülükler” başlıklı 4’üncü maddesinin birinci fıkrasında; “Taraf Devletler engelliliğe dayalı herhangi bir ayrımcılığa izin vermeksizin tüm engellilerin insan hak ve temel özgürlüklerinin eksiksiz olarak yaşama geçirilmesini sağlamak ve engellilerin hak ve özgürlüklerini güçlendirmekle yükümlüdür. Bu amaç doğrultusunda Taraf Devletler; (a) Bu Sözleşme’de tanınan hakların uygulanması için gerekli tüm yasal, idari ve diğer tedbirleri almayı; (b) Yürürlükte mevcut, engelliler aleyhinde ayrımcılık teşkil eden yasalar, düzenlemeler, gelenekler ve uygulamaları değiştirmek veya ortadan kaldırmak için gerekli olan, yasama faaliyetleri dâhil uygun tüm tedbirleri almayı; (c) Tüm politika ve programlarda engellilerin insan haklarının korunmasını ve güçlendirilmesini dikkate almayı; (d) Bu Sözleşme’ yle bağdaşmayan eylemler veya uygulamalardan kaçınmayı ve kamu kurum ve kuruluşlarının bu Sözleşme’ye uygun davranmalarını sağlamayı; (e) Kişiler, örgütler veya özel teşebbüslerin engelliliğe dayalı ayrımcı uygulamalarını engellemek için gerekli tüm uygun tedbirleri almayı; … taahhüt eder.” 4.4. “Ayrımcılık Yapılmaması ve Eşitlik” başlıklı 5’inci maddesinde;“2. Taraf Devletler engelliliğe dayalı her türlü ayrımcılığı yasaklar ve engellilerin herhangi bir nedene dayalı ayrımcılığa karşı eşit ve etkin bir şekilde korunmasını güvence altına alır.
3. Taraf Devletler eşitliği sağlamak ve ayrımcılığı ortadan kaldırmak üzere engellilere yönelik makul düzenlemelerin yapılması için gerekli tüm adımları atar.
4. Engellilerin fiili eşitliğini hızlandırmak veya sağlamak için gerekli özel tedbirler işbu Sözleşme amaçları doğrultusunda ayrımcılık olarak nitelendirilmez.” 4.5. “Erişebilirlik” başlıklı 9’uncu maddesinde; “1. Taraf Devletler engellilerin bağımsız yaşayabilmelerini ve yaşamın tüm alanlarına etkin katılımını sağlamak ve engellilerin diğer bireylerle eşit koşullarda fiziki çevreye, ulaşıma, bilgi ve iletişim teknolojileri ve sistemleri dahil olacak şekilde bilgi ve iletişim olanaklarına, hem kırsal hem de kentsel alanlarda halka açık diğer tesislere ve hizmetlere erişimini sağlamak için uygun tedbirleri alacaklardır. Erişim önündeki engellerin tespitini ve ortadan kaldırılmasını
da içeren bu tedbirler diğerlerinin yanında, aşağıda belirtilenlere de uygulanır:
(a) Binalar, yollar, ulaşım araçları ve okullar, evler, sağlık tesisleri ve işyerleri dahil diğer kapalı ve açık tesisler; […]”
4.6. “Yasa Önünde Eşit Tanınma” başlıklı 12’inci maddesinde; “1. Taraf Devletler, engellilerin bulundukları her yerde kişi olarak tanınma hakkına sahip olduklarını yeniden onaylar.
2. Taraf Devletler engellilerin tüm yaşam alanlarında diğer bireylerle eşit koşullar altında hak ehliyetine sahip olduğunu kabul eder.
3. Taraf Devletler engelli bireylerin hak ehliyetlerini kullanırken gereksinim duyabilecekleri desteği alabilmeleri için uygun tedbirleri alır.
4. Taraf Devletler hak ehliyetinin kullanımına ilişkin tüm tedbirlerin uluslararası insan hakları hukukuna uygun olarak istismarı önleyici uygun ve etkin bir şekilde güvenceler sağlamasını temin eder. Sözkonusu güvenceler hak ehliyetinin kullanımına ilişkin tedbirlerin kişinin haklarına, iradesine ve tercihlerine saygılı olmasını, çıkar çatışmasından bağımsız olmasını, kişinin iradesine haksız bir müdahalede bulunmamasını, kişinin içinde bulunduğu koşullar ile orantılı olmasını ve bu koşulları gözetmesini, mümkün olan en kısa süre içinde uygulanmasını, yetkili, bağımsız ve tarafsız bir merci veya yargı organı tarafından sürekli olarak gözden geçirilmesini sağlamalıdır. Bu güvenceler söz konusu tedbirlerin kişinin hak ve çıkarlarını etkilediği derecede ölçülü olmalıdır.
5. Taraf Devletler işbu Madde çerçevesinde engellilerin mülk edinmek veya mirasa hak kazanmak, mali işlerini kontrol etmek ve banka kredileri, ipotekleri ve diğer mali kredilere erişim açısından diğer bireylerle eşit haklara sahip olmasını sağlamak için uygun ve etkin bir şekilde tüm tedbirleri almalı ve engellilerin mülklerinden keyfi olarak mahrum bırakılmamasını sağlar.”, 4.7. “Eğitim” başlıklı 24’üncü maddesinde; “1. Taraf Devletler engellilerin eğitim hakkını tanır. Taraf
Devletler, bu hakkın fırsat eşitliği temelinde ve ayrımcılık yapılmaksızın sağlanması için eğitim sisteminin bütünleştirici bir şekilde her seviyede engellileri içine almasını ve ömür boyu öğrenim imkanı sağlar.
Bunun için aşağıdaki hedefler gözetilmelidir:
(a) İnsan potansiyelinin, onur ve değer duygusunun tam gelişimi ve insan haklarına, temel özgürlüklere ve insan çeşitliliğine saygı duyulmasının güçlendirilmesi; (b) Engellilerin; kişiliklerinin, yeteneklerinin, yaratıcılıklarının, zihinsel ve fiziksel becerilerinin potansiyellerinin en üst derecesinde gelişiminin sağlanması; (c) Engellilerin özgür bir topluma etkin bir şekilde katılımlarının sağlanması.
2. Taraf Devletler bu hakkın yaşama geçirilmesi için aşağıda belirtilenleri sağlar:
(a) Engelliler engelleri nedeniyle genel eğitim sisteminden dışlanmamalı ve engelli çocuklar engelleri nedeniyle parasız ve zorunlu ilk ve ortaöğretim olanaklarının dışında tutulmamalıdır; (b) Engelliler yaşadıkları çevrede bütünleştirici, kaliteli ve parasız ilk ve orta öğretime diğer bireylerle eşit olarak erişebilmelidir; (c) Bireylerin ihtiyaçlarına göre makul düzenlemeler yapılmalıdır; (d) Engellilerin genel eğitimden etkin bir şekilde yararlanabilmeleri için genel eğitim sistemi içinde ihtiyaç duydukları desteği almalıdır; (e) Engellilere yönelik bireyselleştirilmiş etkin destekleyici tedbirler, engellilerin tam katılımı hedefine uygun olarak, akademik ve sosyal gelişimi artırıcı ortamlarda sağlanmalıdır.
3. Taraf Devletler engellilerin toplumun eşit üyeleri olarak eğitime tam ve eşit katılımlarını kolaylaştırmak için yaşamı ve sosyal gelişim becerilerini öğrenmelerini sağlar. Taraf Devletler bu amaçla aşağıda
belirtilen tedbirleri alır:
(a) Braille ve diğer biçimlerdeki yazıların okunmasının öğrenilmesi, beden dilinin ve alternatif iletişim araçları ve biçimleri ile yeni çevreye alışma ve bu çevrede hareket etme becerilerinin öğrenilmesi, akran desteği ve rehberlik hizmetlerinin kolaylaştırılması; (b) İşaret dilinin öğrenilmesine, işitme ve konuşma engellilerin dilsel kimliğinin gelişimine yardımcı olunması; (c) Görme, işitme veya hem görme hem işitme-konuşma engellilerin özellikle çocukların eğitiminin en uygun dille, iletişim araç ve biçimleriyle, onların akademik ve sosyal gelişimini artırıcı ortamlarda sunulmasının sağlanması.
4. Taraf Devletler bu hakkın yaşama geçmesini sağlamak için, engelli olanlar dahil olmak üzere, işaret dilini ve Braille alfabesini bilen öğretmenlerin işe alınması ve eğitimin her düzeyinde çalışan uzmanların ve personelin eğitimi için uygun tedbirleri alır. Sözkonusu eğitim engelliliğe ilişkin bilincin artırılmasını, alternatif iletişim araç ve biçimleri ile destekleyici eğitim tekniklerinin ve materyallerinin kullanılmasını içermelidir.
5. Taraf Devletler engellilerin genel yüksek okul eğitimine, mesleki eğitime, erişkin eğitimine ve ömürboyu süren eğitime ayrımcılığa uğramaksızın diğer bireylerle eşit koşullar altında erişimini sağlar. Taraf
Devletler bu amaçla engellilerin ihtiyaçlarına uygun makul düzenlemelerin yapılmasını temin eder.” hükümlerini amirdir.
5. İnsan Hakları Evrensel Beyannamesi’nin:
5.1. 1’inci maddesinde; “Bütün insanlar özgür, onur ve haklar bakımından eşit doğarlar. Akıl ve vicdana sahiptirler, birbirlerine karşı kardeşlik anlayışıyla davranmalıdırlar.” 5.2. 2’nci maddesinde; “Herkes, ırk, renk, cinsiyet, dil, din, siyasal veya başka bir görüş, ulusal veya sosyal köken, mülkiyet, doğuş veya herhangi başka bir ayrım gözetmeksizin bu Bildirge ile ilan olunan bütün haklardan ve bütün özgürlüklerden yararlanabilir.” 5.3. 26’ncı maddesinde; “1. Herkes eğitim hakkına sahiptir. Eğitim, en azından ilk ve temel eğitim aşamasında parasızdır. İlköğretim zorunludur. Teknik ve mesleksel eğitim herkese açıktır.
2. Eğitim insan kişiliğini tam geliştirmeye ve insan haklarıyla temel özgürlüklere saygıyı güçlendirmeye yönelik olmalıdır.” 6. Birleşmiş Milletler İnsan Haklarının Geliştirilmesi ve Korunması İçin Kurulan Ulusal
Kuruluşların Statüsüne İlişkin İlkeler/Paris Prensipleri’nde; “…Ulusal kuruluşlar, yürürlükteki yasaları, mevzuatı ve yasa tasarıları ile yasa önerilerini incelerler ve metinlerin, insan haklarının temel ilkeleriyle uyumlu hale getirilmeleri için uygun gördükleri tavsiyeleri yaparlar; gerek gördükleri takdirde, yeni yasaların kabul edilmesini, yürürlükteki yasaların uyumlu hale getirilmesini ve idari önlemlerin alınmasını veya değiştirilmesini tavsiye ederler… …Ulusal düzeyde yürürlükte olan yasaların, mevzuatın ve uygulamaların, insan haklarına ilişkin uluslararası belgeler ve mekanizmalarla uyumlu hale getirilmesini ve hayata geçirilmesini teşvik ederler ve sağlarlar…”
7. 5378 sayılı Engelliler Hakkında Kanun’un:
7.1. “Amaç” başlıklı 1’inci maddesinde; “Bu Kanunun amacı; engellilerin temel hak ve özgürlüklerden faydalanmasını teşvik ve temin ederek ve doğuştan sahip oldukları onura saygıyı güçlendirerek toplumsal hayata diğer bireylerle eşit koşullarda tam ve etkin katılımlarının sağlanması ve engelliliği önleyici tedbirlerin alınması için gerekli düzenlemelerin yapılmasını sağlamaktır.”
7.2. ”Kapsam” başlıklı 2’nci maddesinde; “Bu Kanun engellileri, ailelerini, engellilere yönelik hizmet veren kurum ve kuruluşlar ile diğer ilgilileri kapsar.” 7.3. “Tanımlar” başlıklı 3 üncü maddesinde; “Bu Kanunun uygulanmasında; a) Doğrudan ayrımcılık: Engelliliğe dayalı ayrımcılık temeline dayanan ve engellinin hak ve özgürlüklerden karşılaştırılabilir durumdakilere kıyasla eşit şekilde yararlanmasını engelleyen, kısıtlayan veya zorlaştıran her türlü farklı muameleyi, b) Dolaylı ayrımcılık: Görünüşte ayrımcı olmayan her türlü eylem, işlem ve uygulamalar sonucunda engelliliğe dayalı ayrımcılık temeliyle bağlantılı olarak, engellinin hak ve özgürlüklerden yararlanması bakımından nesnel olarak haklılaştırılamayan dezavantajlı bir konuma sokulmasını, c) Engelli: Fiziksel, zihinsel, ruhsal ve duyusal yetilerinde çeşitli düzeyde kayıplarından dolayı topluma diğer bireyler ile birlikte eşit koşullarda tam ve etkin katılımını kısıtlayan tutum ve çevre koşullarından etkilenen bireyi, d) Engelliliğe dayalı ayrımcılık: Siyasi, ekonomik, sosyal, kültürel, medeni veya başka herhangi bir alanda insan hak ve temel özgürlüklerinin tam ve diğerleri ile eşit koşullar altında kullanılması veya bunlardan yararlanılması önünde engelliliğe dayalı olarak gerçekleştirilen her türlü ayrım, dışlama veya kısıtlamayı, e) Engellilik durumu: Bireyin engelliliğini ve engellilikten kaynaklanan özel gereksinimlerini, uluslararası yöntemleri temel alarak belirleyen derecelendirmeler, sınıflandırmalar ve tanılamaları f) Erişilebilirlik: Binaların, açık alanların, ulaşım ve bilgilendirme hizmetleri ile bilgi ve iletişim teknolojisinin, engelliler tarafından güvenli ve bağımsız olarak ulaşılabilir ve kullanılabilir olmasını, g) Erişilebilirlik standartları: Türk Standardları Enstitüsünün erişilebilirlikle ilgili yayımladığı standartları, h) Habilitasyon: Engellinin bireysel ve toplumsal ihtiyaçlarını karşılayabilmesini ve yaşamını bağımsız bir şekilde sürdürebilmesini sağlamayı amaçlayan fiziksel, sosyal, zihinsel ve mesleki beceriler kazandırmaya yönelik hizmetleri, i) Korumalı işyeri: İş gücü piyasasına kazandırılmaları güç olan zihinsel veya ruhsal engellilere mesleki rehabilitasyon sağlamak ve istihdam oluşturmak amacıyla Devlet tarafından teknik ve mali yönden desteklenen ve çalışma ortamı özel olarak düzenlenen işyerini, j) Makul düzenleme: Engellilerin insan haklarını ve temel özgürlüklerini tam ve diğer bireylerle eşit şekilde kullanmasını veya bunlardan yararlanmasını sağlamak üzere belirli bir durumda ihtiyaç duyulan, ölçüsüz veya aşırı bir yük getirmeyen, gerekli ve uygun değişiklik ve tedbirleri, k) Rehabilitasyon: Herhangi bir nedenle oluşan engelin etkilerini mümkün olan en az düzeye indirmeyi ve engellinin hayatını bağımsız bir şekilde sürdürebilmesini sağlamayı amaçlayan fiziksel, sosyal, zihinsel ve mesleki beceriler geliştirmeye yönelik hizmetleri,” 7.4. “Genel Esaslar” başlıklı 4’üncü maddesinin (c) fıkrasında; “Engellilerin tüm hak ve hizmetlerden yararlanması için fırsat eşitliğinin sağlanması esastır.” 7.5. “Topluma dâhil olma” başlıklı 4/A maddesinde; “Engellilerin toplumdan tecrit edilmeleri ve ayrı tutulmaları önlenir.
Engellilerin diğer bireylerle eşit koşullarda bağımsız olarak toplum içinde yaşamaları esas olup, özel bir yaşama düzenine zorlanamazlar.
Engellilerin topluma dâhil olmaları ve toplum içinde yaşamaları amacıyla bireysel destek hizmetleri de dâhil olmak üzere ihtiyaç duydukları toplum temelli destek hizmetlerine erişimleri sağlanır.” 8. 6114 sayılı Ölçme, Seçme ve Yerleştirme Merkezi Hizmetleri Hakkında Kanun’un;
8.1. “Tanımlar” başlıklı 2’nci maddesinin birinci fıkrasının (e) bendinde; “Kılavuz: Ölçme, seçme ve yerleştirme işlemlerine ilişkin uyulması gereken kurallar, duyurular veya yol gösterici açıklamalardan oluşan ve adaylar ile diğer ilgilileri bağlayıcı olan basılı veya elektronik ortamdaki bilgi paketini… ifade eder.” 8.2. “Temel ilkeler” başlıklı 7’nci maddesinde; “(5) Sınavlarla ilgili her türlü açıklama, başvuru ve sınav sonuçlarının adaylara duyurulması, Başkanlığın internet sayfasında yapılır. İnternet sayfasındaki duyurular adaylara tebliğ hükmündedir.
[…] (8) Soru hazırlama faaliyetlerine ilişkin olarak, yayımlanmış ve alenileşmiş her türlü yazılı, görüntülü ve sesli eserlerden yararlanılması veya iktibas yapılması eğitim ve öğretim kapsamında değerlendirilir, eser ve eser sahibinin kimliği gizli tutulur. Soruların hazırlanması, soru havuzunun oluşturulması ve şifrelenmesi, basılı veya elektronik ortamda yapılan sınav sorularının güvenliğinin sağlanması hususlarına ve sınav türlerine ilişkin usul ve esaslar ile sınavlarda görev alacakların uyması gereken hususlar yönetmelikle düzenlenir.” 8.3. “Sınav merkezleri, görevliler, sonuçlara itiraz” başlıklı 8’inci maddesinde; “(4) Sınav sorularına ve sınav sonuçlarına itirazlar, 6/1/1982 tarihli ve 2577 sayılı İdari Yargılama Usulü Kanununun ivedi yargılamaya ilişkin hükümleri saklı kalmak kaydıyla ilgili kılavuzlarda belirtilen süreler içinde doğrudan
Başkanlığa yapılır. İtirazlarla ilgili işlemlerin ve saklanan bilgilerin tespit ve tevsikinde Başkanlık kayıtları esas alınır.” 9. 15/07/2018 tarihli ve 4 Sayılı Bakanlıklara Bağlı, İlgili, İlişkili Kurum ve Kuruluşlar İle Diğer
Kurum ve Kuruluşların Teşkilatı Hakkında Cumhurbaşkanlığı Kararnamesi’nin “Ölçme, Seçme ve
Yerleştirme Merkezi Başkanlığı” başlıklı 25’inci bölümünde; 9.1. “Tanımlar” başlıklı 346’ncı maddesinin (e) bendinde; “e) Kılavuz: Ölçme, seçme ve yerleştirme işlemlerine ilişkin uyulması gereken kurallar, duyurular veya yol gösterici açıklamalardan oluşan ve adaylar ile diğer ilgilileri bağlayıcı olan basılı veya elektronik ortamdaki bilgi paketini… ifade eder.”, 9.2. “Kuruluş, görev ve yetkiler” başlıklı 347’nci maddesinde; “(1) Ölçme, Seçme ve Yerleştirme
Merkezi Başkanlığı, bu Bölüm ve ilgili diğer mevzuatla verilen görevleri yerine getirmek ve yetkileri kullanmak üzere kamu tüzel kişiliğine, idari ve mali özerkliğe sahip, Yükseköğretim Kurulu ile ilgili, merkezi Ankara’da bulunan özel bütçeli bir kuruluştur.
(2) Başkanlığın görev ve yetkileri şunlardır:
b) İlgili mevzuat hükümleri uyarınca kamu kurum ve kuruluşlarının kadro ve pozisyonlarında görev almaya veya görevde yükselmeye yönelik sınavları ve gerektiğinde yerleştirme işlemlerini ilgili kurumun talebine bağlı olarak yapmak.
c) Özel hukuk tüzel kişilerinin talep ettikleri her türlü ölçme ve değerlendirme işlemlerini yapmak.
ç) Sınav ölçme, değerlendirme ve yerleştirme işlemlerine yönelik yıllık sınav takvimini belirlemek, kamuoyuna duyurmak ve 6114 sayılı Kanunda ve bu Bölümde belirlenen ilkelere göre yerine getirmek.
e) Hizmetin gereklerine uygun ölçme, seçme, değerlendirme ve yerleştirme yöntemlerini belirlemek.
ğ) Gerekli hâllerde sınavları ertelemek, kısmen veya tamamen iptal etmek, adayların işlemlerini geçersiz saymak.
i) Görev, yetki ve sorumluluk alanına giren konularda idari düzenlemeler yapmak ve kılavuzlar hazırlamak.
[…]”
9.3. “Başkan, Başkan yardımcıları ve Yönetim Kurulu” başlıklı 348’inci maddesinde; “(6) Yönetim
Kurulunun görevleri şunlardır: a) Sınav sorularının hazırlanması veya sınavların yapılması için gerekli ilkeleri belirlemek. b) Sınavların yürütülmesinde gerekli kılavuz, açıklama ve belgeleri onaylamak.” 10. 6328 sayılı Kamu Denetçiliği Kurumu Kanunu’nun ‘Kurumun görevi’ başlıklı 5’inci maddesinin birinci fıkrasında; “Kurum, idarenin işleyişi ile ilgili şikâyet üzerine, idarenin her türlü eylem ve işlemleri ile tutum ve davranışlarını; insan haklarına dayalı adalet anlayışı içinde, hukuka ve hakkaniyete uygunluk yönlerinden incelemek, araştırmak ve idareye önerilerde bulunmakla görevlidir.”
11. 2024 Yükseköğretim Kurumları Sınavı (YKS) Kılavuzu’nun:
11.1. Giriş sayfasında; “Sınava başvuran adaylar, kılavuzlarda ve ilgili mevzuatta yer alan düzenlemeleri kabul etmiş sayılırlar.”
11.2. “7.11. ENGELLİ/SAĞLIK SORUNU OLAN ADAYLAR VE SAĞLIK DURUMU/ENGEL
BİLGİ FORMUNUN DOLDURULMASI” başlıklı maddesinde; “Engelli/sağlık sorunu olan adayların
‘Engelli Salonlarında’ sınava alınabilmeleri için bir üniversite veya devlet hastanesinden alacakları;
1) Engelli Sağlık Kurulu Raporu / Sağlık Kurulu Raporu / Çocuklar İçin Özel Gereksinim Raporu
(ÇÖZGER) onaylı bir örneğini
2) Sağlık Durumu/Engel Bilgi Formunu (doldurulmuş olarak)
3) Sağlık/engel durumlarını belirten dilekçelerini
4) Aday Başvuru Kayıt Bilgilerinin bir fotokopisini başvuru süresi içerisinde ÖSYM’ye ulaştırmaları
gerekmektedir.
Üniversite veya devlet hastanesinden alınmayan raporlar kabul edilmez. Bedensel özelliklerinde ağır derecede ve sürekli olarak işlev kaybı veya bozukluğu (bütün düzeltmelere rağmen bedensel, görme veya işitme gücünde tam ya da önemli ölçüde eksiklik) olması nedeniyle eğitim-öğretim hizmetlerinden yeterince yararlanamayan adayların seçme ve yerleştirme işlemleri engel türü, engel derecesi, puanları ve tercihleri göz önünde bulundurularak yapılacaktır. Sağlık kurulu raporlarında belirtilen engel türü ve engel dereceleri, ÖSYM tarafından incelenecek, adayların engelleri nedeniyle ayrı bir seçme ve yerleştirme işlemine tabi tutulup tutulmayacakları bu incelemelerin sonuçlarına göre belirlenecektir. Değerlendirme işleminde engel türü ve derecesi dikkate alınarak işlem yapılan adayların Sınav Sonuç Belgesi de buna uygun olarak düzenlenmiş olacaktır.”, düzenlemeleri yer almaktadır.
IV. KAMU DENETÇİSİ CELİLE ÖZLEM TUNÇAK’IN KAMU BAŞDENETÇİSİNE ÖNERİSİ
12. Başvuranın iddiaları, idarenin konu ile ilgili açıklamaları, ilgili mevzuat ve tüm dosya kapsamı birlikte değerlendirildiğinde başvuru konusuna ilişkin “Tavsiye Karar Önerisi” Kamu Başdenetçisine sunulmuştur.
V. DEĞERLENDİRME VE GEREKÇE
A. Hukuka ve Hakkaniyete Uygunluk Yönünden Değerlendirme 13. Başvuran özetle, YKS’de engelli ek puanından faydalanmak için ÖSYM’ye başvuruda bulunmasına rağmen söz konusu sınavda kendisine ek puan verilmediğini iddia ve ifade ederek engelli ek puanının YKS puanına yansıtılmasını talep etmiştir (§ 1).
14. Başvuru konusu talebe ilişkin İdareden talep edilen bilgi ve belgelerde; başvuranın, ÖSYM
Başkanlığına sınav öncesinde göndermiş olduğu Erişkinler İçin Engellilik Sağlık Kurulu Raporunun, 2024YKS Kılavuzunun ilgili hükümleri doğrultusunda, engel derecelendirme işlemleri için görevlendirilen
uzman hekimler tarafından engel türleri ve engel dereceleri göz önünde bulundurularak değerlendirilmesi neticesinde adaya ek puan uygulanmasına karar verildiği ve ek puanının 2024-YKS puanlarına yansıtıldığı, adayın sınavının değerlendirilmesinin, engel türü ve engel derecesi dikkate alınarak yapıldığı ve ek puanının YKS puanlarınıza yansıtıldığı bilgisinin adayın 2024-YKS sonuç belgesinde bulunduğu belirtilmiştir (§ 2).
15. Bireylerin temel hak ve hürriyetlerinin düzenlendiği Anayasa’da sosyal hukuk devleti, adalet ve eşitlik başta olmak üzere farklı ilkeler doğrultusunda engellilerin de içinde bulunduğu toplumun dezavantajlı gruplarına yönelik tedbirler içeren özel koruyucu hükümlere yer verilmiştir. Bu bakımdan özellikle sosyal devlet ilkesinin temel niteliği; devletin toplumdaki dezavantajlı gruplar lehine müdahalede bulunması ve bu gruplara dâhil bireylere yönelik fırsat eşitliğini sağlayacak şekilde eşitsizlikleri giderici önlemler alması olarak kabul edilmektedir. Ayrıca Anayasamızda devlet, insanın maddi ve manevi varlığının gelişmesi için gerekli şartları hazırlamaya çalışmakla; kanun önünde eşitliğin yaşama geçmesini sağlamakla; sakatların korunmalarını ve toplum hayatına intibaklarını sağlayıcı tedbirleri almakla; bedeni yetersizliği olanların çalışma şartları bakımından özel olarak korunmasıyla yükümlü kılınmaktadır. Bu doğrultuda Anayasa’da, dezavantajlı gruplar içinde engellilere de yer verilerek engelliler için alınacak tedbirlerin eşitlik ilkesine aykırı sayılmayacağı belirtilmek suretiyle engelliler lehindeki düzenlemeler anayasal güvence altına alınmıştır. Bu doğrultuda Engelliler Hakkında Kanun’da engellilerin haklarını diğer bireylerle eşit kullanabilmesi için ölçüsüz veya aşırı bir yük getirmeyen, gerekli ve uygun değişiklik ve tedbirleri ifade eden makul düzenleme yapılması gerektiği açıktır.
16. Bilindiği üzere; engelli bireyler, engellerinden kaynaklanan çeşitli sebeplere ilave ekonomik külfetlerle, fiziksel ya da psiko-sosyal güçlüklerle karşılaşmakta, toplumdaki diğer bireylerin katlanmadığı medikal malzeme giderleri, kişisel öz bakım giderleri, bakım hizmeti giderleri, fiziksel engelleri yüzünden toplu taşıma hizmetlerinden yararlanamamalarına bağlı olarak katlandıkları ulaşım giderleri gibi pek çok durum bu güçlük ve külfetlerin sebepleri arasında sayılmaktadır. Bu sebeple bu sorunların yaşattığı olumsuzlukların giderilebilmesi için birçok uluslararası metinde devlet tarafından özel tedbirler alınması gerektiği ortaya konulmuş; engelli bireylerin sosyal koruma sistemlerinden, yoksullukla mücadele programlarından, engellilikle bağlantılı yardımlardan, toplu konut, emeklilik gibi programlardan faydalanarak mağduriyetlerinin giderilmesinin ekonomik ve sosyal yaşama toplumun diğer bireyleriyle eşit koşullarda katılımlarının sağlanmasının önemi vurgulanmıştır.
17. Tarafı olduğumuz Engellilerin Haklarına İlişkin Sözleşme’de engellilik durumunun, sakatlığı olan kişilerin topluma diğer bireyler ile birlikte eşit koşullarda tam ve etkin katılımını engelleyen tutumlar ve çevre koşullarının etkileşiminden kaynaklandığı; çeşitli araç ve yükümlülüklerin varlığına rağmen engelli kişilerin topluma eşit bireyler olarak katılmaları önündeki manilerin halen var olmaya devam ettiği ifade edilmiş, daha yoğun desteğe ihtiyacı olan engelliler dâhil olmak üzere, tüm engellilerin insan haklarının güçlendirilmesi ve korunmasının gerektiği; fiziksel, sosyal, ekonomik ve kültürel çevreye, sağlık ve eğitim hizmetlerine, bilgiye ve iletişime erişimin engellilerin tüm insan haklarından ve temel özgürlüklerden tam yararlanmasını sağlamadaki önemi kabul edilmiştir. Bu kapsamda, Sözleşme’de engellilerin fiili eşitliğini hızlandırmak için alınacak özel tedbirlerin ayrımcılık olarak nitelendirilemeyeceği hükme bağlanmıştır.
18. Anayasa’nın 10’uncu maddesinde de “engelli bireyler için alınacak tedbirlerin eşitlik ilkesine aykırı sayılmayacağı” ifade edilmiş, 61’inci maddesinde “engelli bireylerin korunmaları ve toplum hayatına intibaklarının sağlanması” Devletin görevleri arasında sayılmıştır. 5378 sayılı Kanun’un ilgili maddelerinde ise engelli bireylerin diğer bireylerle eşit koşullarda, hak ve özgürlüklerden tam ve eşit olarak yararlanması, toplumsal hayata tam ve etkin katılımlarının sağlanması amacıyla Devletin gerekli tedbirleri alacağı hüküm altına alınmıştır. Bu kapsamda, idari makamlar eylem ve işlemlerinde engellilere tanınan
“pozitif ayrımcılık” ilkesini uygulamak suretiyle dikey (nisbi) eşitliği sağlamalıdırlar. Zira farklı durumda olanlara aynı kuralların uygulanması eşitsizliklere neden olabileceğinden birçok durumda toplumdaki diğer bireylere kıyasla dezavantajlı olan engelli bireylere, farklı kuralların uygulanmasıyla eşitlik sağlanabilecektir.
19. Başvuru konusu talebe ilişkin 2024 Yükseköğretim Kurumları Sınavı (YKS) Kılavuzunun engelli adayların ek puan işlemleri ile ilgili kısmı incelendiğinde; Bedensel özelliklerinde ağır derecede ve sürekli olarak işlev kaybı veya bozukluğu (bütün düzeltmelere rağmen bedensel, görme veya işitme gücünde tam ya da önemli ölçüde eksiklik) olması nedeniyle eğitim-öğretim hizmetlerinden yeterince yararlanamayan adayların seçme ve yerleştirme işlemlerinin engel türü, engel derecesi, puanları ve tercihleri göz önünde bulundurularak yapılacağı, Sağlık kurulu raporlarında belirtilen engel türü ve engel derecelerinin, ÖSYM tarafından inceleneceği, adayların engelleri nedeniyle ayrı bir seçme ve yerleştirme işlemine tabi tutulup tutulmayacaklarının bu incelemelerin sonuçlarına göre belirleneceği, değerlendirme işleminde engel türü ve derecesi dikkate alınarak işlem yapılan adayların Sınav Sonuç Belgesinin de buna uygun olarak düzenlenmiş olacağı belirtilmiştir (§ 11).
20. Söz konusu kılavuzda, engel türü ve derecesine göre engelli adaya ne kadar puan verileceği, verilecek puanın hangi kriterler göz önünde bulundurularak belirleneceği, farklı engel türlerinde ne gibi inceleme yapıldığına ilişkin herhangi bir bilgiye yer verilmediği sadece engel türü ve derecesi değerlendirmesinin yer aldığı görülmektedir. Kılavuzda sağlık kurulu raporlarında belirtilen engel türü ve engel derecelerinin, ÖSYM tarafından inceleneceği belirtilmiş olsa da belirtilen incelemenin hangi usul ve esaslar çerçevesinde
yapıldığına ilişkin açıklamaya da yer verilmemiştir (Kamu Denetçiliği Kurumu, B. No: 2023/5218, T:
11.07.2023, § 24).
21. Hukuk devleti ilkesinin gerçekleştirilmesi ve idarenin faaliyetlerini objektif esaslara göre ve güvenilir bir sistem içerisinde yürütmesinde, etkili ve önemli araçlardan biri de “idarenin şeffaflığı ilkesi”dir.
Şeffaflık, devletin ekonomik, siyasî, idarî ve sosyal konularda aldığı kararlara ve yaptığı uygulamalara, bireyler tarafından zamanında ve güvenilir bir biçimde erişilebilmesi olarak tanımlanabilir. Şeffaflık ilkesini tamamlayan haklardan en önemlisi de bilgi edinme hak ve özgürlüğüdür. Bilgi edinme hakkı; ilgililerin karar alma süreçlerine katılabilmelerine, denetim mekanizmalarının etkin bir şekilde işletilebilmesine ve hak arama özgürlüğünün etkili bir şekilde kullanmasına olanak sağlamaktadır (Danıştay 8. Daire, E. 2014/8893 K. 2015/3715, T. 30.4.2015).
22. Şeffaflık ilkesi, gerçek ve tüzel kişilerin bilgiye erişebilmesi için idarenin bilgi verme ödevini sistematik, kolay, hızlı ve ulaşılabilir bir şekilde yerine getirmesidir. Bu ilke; gerçek ve tüzel kişilerin bilgiye erişim hakkının yasal olarak güvenceye bağlanmasını, idarenin faaliyetleri ile faaliyet sonuçlarının kamuya açık olmasını, idarenin karar alma süreçlerine hizmetten yararlananların katılımının sağlanmasını ve kamu hizmetlerinin işleyişine ilişkin vatandaş görüşünün alınmasını, idarenin işleyişine ilişkin her türlü düzenleme ve prosedürün kamuoyunun erişimine açık ve kolayca ulaşılabilir olmasını gerektirir (Kamu 1
Denetçiliği Kurumu, İyi Yönetim İlkeleri Rehberi, S.77) .
23. Başvuru konusu bağlamında; her ne kadar ÖSYM tarafından verilen cevapta, uzman hekimler tarafından yapılan değerlendirme neticesinde başvuran adaya ek puan uygulandığı ve ek puanının 2024YKS puanlarına yansıtıldığı belirtilmişse de adayın 2024 YKS Sonuç belgesi incelendiğinde, YERLEŞTİRME PUANLARI VE BAŞARI SIRALARI başlığı altındaki Ek Puanlı Yerleştirme bölümünün boş olduğu, engelli ek puanına ilişkin olarak sonuç belgesinde yalnızca “Sınavınızın değerlendirilmesi, engel
1 https://paylasim.ombudsman.gov.tr/dokuman/documentuploads/iyi-yonrtim-ilkeleri-turkce/iyi-yonrtim-ilkeleri-turkce.pdf.pdf
türünüz ve engel dereceniz dikkate alınarak yapılmış ve ek puanınız YKS puanlarınıza yansıtılmıştır.” ifadesine yer verildiği görülmüştür. Bu kapsamda, söz konusu bölümün boş olması sebebiyle adaya ek puan uygulanıp uygulanmadığının ve uygulandıysa puanına ve başarı sırasına ne şekilde etki ettiğinin anlaşılamadığı gözlemlenmiştir. Dolayısıyla, adayların ek puanlarına yönelik bilgiye erişebilmesi için uygun bir mekanizmanın olmadığı ve bu haliyle, uygulamanın şeffaflık ilkesiyle de bağdaşmadığı değerlendirilmiştir.
24. Bu çerçevede; ÖSYM tarafından, YKS’ye katılan engelli adayların faydalandırılacağı engelli ek puan sistemiyle ilgili objektif kriterler belirlenmesi ve şeffaflık ilkesi gözetilerek söz konusu kriterler ile bunların ne şekilde puanlara yansıtılacağı hususunda anlaşılır ve ayrıntılı bilgilendirmelerin yapılması, engelli ek puanına ilişkin sorulara cevap teşkil edecek bu bilgilendirmelerin adayların erişimine açık ve kolayca ulaşılabilir hale getirilmesi, adayların puanına yansıtılan ek puanını ve başarı sırasına etkisini görebilmesi için engelli ek puanına YKS Sonuç belgesinde yer alan Ek Puanlı Yerleştirme bölümünde yer verilmesi gerektiği değerlendirilmiştir.
25. Benzer bir konuda, Türkiye İnsan Hakları ve Eşitlik Kurumu (TİHEK) tarafından verilen bir kararda; somut olayda başvuranın engelli ek puanının nesnel koşullara bağlanarak kime nasıl verileceğinin açıkça belirlenmesi ve YKS Kılavuzu’na eklenmesine ilişkin talebinin yalnızca başvuranın yararına olmadığı, böyle bir düzenlemenin yapılmasının farklı veya aynı engeli olan diğer bireyler için de faydalı olabileceği ve kamu yararı sağlayabileceği değerlendirildiği ve bu nedenle makul düzenleme yönündeki talebin amaca uygun, gerekli ve ölçülü olduğunun anlaşıldığı ifade edilmiş olup başvuruda ayrımcılık yasağı ihlali yapıldığına ve İdare hakkında 20.000 TL idari para cezası uygulanmasına karar verildiği görülmüştür (TİHEK, B. No: 2023/953, K. No: 2024/116, T: 20.05.2024).
26. Dosya kapsamı, ilgili mevzuat ve yukarıda izah edilen hususlar çerçevesinde Kurumumuzca yapılan değerlendirmede; bedensel özelliklerinde ağır derecede ve sürekli olarak işlev kaybı veya bozukluğu olması nedeniyle eğitim-öğretim hizmetlerinden yeterince yararlanamayan adayların seçme ve yerleştirme işlemleri engel türü ve engel derecesi göz önünde bulundurularak ek puan uygulaması yapıldığı, idarenin engelli adaylara ek puan verilmesi işlemine ilişkin takdir yetkisini kullandığı kabul edilmekle birlikte; engel türü ve derecesine karşılık gelen puanın ne olduğu, değerlendirmenin hangi usul ve esaslara göre yapıldığı, hangi adayın ne kadar ek puana hak kazandığı hususlarında gerekli düzenlemelere yer vermediği tespit edildiğinden idarece idari işlem tesisinde “şeffaflık”, “hesap verebilirlik”, “öngörülebilirlik”, “belirlilik” gibi ilkeler göz önünde bulundurularak engelli adayların ek puan işlemleri hususunda kriterlerin açıkça belirlenmesi adına gerekli düzenlemelerin yapılması ve belirlenecek usul ve kriterlere Yükseköğretim Kurumları Sınavı Kılavuzunda da yer verilmesi, ayrıca adayların puanına yansıtılan ek puanını ve başarı sırasına etkisini görebilmesi için engelli ek puanına YKS Sonuç belgesinde yer alan Ek Puanlı Yerleştirme bölümünde yer verilmesi hususunda ilgili idareye Tavsiyede bulunulması gerektiği sonuç ve kanaatine varılmıştır.
B. İyi Yönetim İlkeleri Yönünden Değerlendirme 27. İyi yönetim ilkelerine, 28/03/2013 tarihli ve 28601 mükerrer sayılı Resmi Gazete’de yayımlanan Kamu
Denetçiliği Kurumu Kanununun Uygulanmasına İlişkin Usul ve Esaslar Hakkında Yönetmelik’in “İyi yönetim ilkeleri” başlıklı 6’ncı maddesinde yer verilmiştir.
28. Söz konusu ilkeler yönünden yapılan değerlendirme neticesinde; başvurunun incelenmesi ve araştırılması kapsamında, Kurumumuzca istenilen bilgi ve belgelerin İdare tarafından süresi içerisinde ve gerekçeli olarak Kurumumuza gönderildiği, böylece “kararların gerekçeli olması ve makul sürede karar verme” ilkelerine uygun davranıldığı; ancak yukarıda bahsedildiği üzere, engelli adaylara verilen ek
puan sistemine ilişkin açık ve kolayca ulaşılabilir bilgilendirme mekanizmalarının olmaması sebebiyle
“şeffaflık” ve “hesap verilebilirlik” ilkelerine uyulmadığı, diğer yandan İdarenin, başvurana verdiği cevaplarda hangi sürede hangi mercilere başvurabileceğini göstermediği, bu nedenle “karara karşı başvuru yollarının gösterilmesi” ilkesine uyulmadığı anlaşılmış olup İdarenin bahse konu ilkelere de uygun davranması beklenmektedir.
VI. HAK ARAMA ÖZGÜRLÜĞÜNE İLİŞKİN AÇIKLAMA
29. 14.06.2012 tarihli ve 6328 sayılı Kamu Denetçiliği Kurumu Kanunu’nun 17’nci maddesinin sekizinci fıkrasına göre, Kamu Denetçiliği Kurumuna dava açma süresi içinde yapılan başvuru işlemeye başlamış olan dava açma süresini durdurmakta olup, 14.06.2012 tarihli ve 6328 sayılı Kamu Denetçiliği Kurumu
Kanunu’nun 21’inci maddesinin ikinci fıkrası uyarınca bu Tavsiye Kararının idareye tebliğ tarihinden itibaren 30 gün içinde idare tarafından herhangi bir eylem ya da işlem tesis edilmezse (varsa) dava açma süresinden kalan süre işlemeye devam edecek olup Ankara İdare Mahkemelerinde yargı yolu açıktır.
VII. KARAR
Açıklanan gerekçelerle BAŞVURUNUN KABULÜ ile; İdarenin engelli adaylara ek puan verilmesi işlemine ilişkin takdir yetkisini kullandığı kabul edilmekle birlikte; engel türü ve derecesine karşılık gelen puanın ne olduğu, değerlendirmenin hangi usul ve esaslara göre yapıldığı, hangi adayın ne kadar ek puana hak kazandığı hususlarında gerekli düzenlemelere yer vermediği tespit edildiğinden idarece idari işlem tesisinde “şeffaflık”, “hesap verebilirlik”, “öngörülebilirlik”, “belirlilik” gibi ilkeler göz önünde bulundurularak engelli adayların ek puan işlemleri hususunda kriterlerin açıkça belirlenmesi adına gerekli düzenlemelerin yapılması ve belirlenecek usul ve kriterlere Yükseköğretim Kurumları Sınavı Kılavuzunda yer verilmesi, ayrıca adayların puanına yansıtılan ek puanını ve başarı sırasına etkisini görebilmesi için engelli ek puanına YKS Sonuç belgesinde yer alan
Ek Puanlı Yerleştirme bölümünde yer verilmesi yönünde ÖLÇME, SEÇME VE YERLEŞTİRME
MERKEZİ BAŞKANLIĞINA TAVSİYEDE BULUNULMASINA,
6328 sayılı Kamu Denetçiliği Kurumu Kanunu’nun 20’nci maddesinin üçüncü fıkrası uyarınca ÖLÇME,
SEÇME VE YERLEŞTİRME MERKEZİ BAŞKANLIĞI tarafından bu karar üzerine tesis edilecek işlemin otuz gün içinde Kurumumuza bildirilmesinin zorunlu olduğuna, Kararın BAŞVURANA ve ÖLÇME, SEÇME VE YERLEŞTİRME MERKEZİ BAŞKANLIĞINA tebliğine, Türkiye Cumhuriyeti Kamu Başdenetçisince karar verildi.
Şeref MALKOÇ
Kamu Başdenetçisi