Sayıştay, KİK, Yargıtay ve Danıştay Kararları, Bakanlık Görüşleri

ÖZET: Bu karar, Bursa ili Osmangazi ilçesindeki Mihraplıköprü Caddesi’nde engelli bireylerin erişilebilirliği ile ilgili bir başvuru üzerine verilmiştir. Başvuran, yaya kaldırımlarının engelliler için uygun olmadığını, engelli rampası eksikliğini ve elektrik direklerinin kaldırılmasını talep etmiştir. Anayasa ve ilgili mevzuatlar gereği, devletin temel görevi, bireylerin haklarını korumak ve sosyal engelleri kaldırmaktır. Erişilebilirlik standartlarının sağlanması, engelli bireylerin toplumsal hayata katılımını kolaylaştırmak için zorunludur.

Kamu Denetçiliği Kurumu, ilgili idarelerin, kaldırımların ve elektrik direklerinin mevzuata uygun hale getirilmesi gerektiğine karar vermiştir. 5378 sayılı Engelliler Hakkında Kanun ve Erişilebilirlik İzleme ve Denetleme Yönetmeliği, kamu hizmetlerinin erişilebilirliğini sağlamak için gerekli düzenlemeleri öngörmektedir. Bu bağlamda, başvuruya konu kaldırımların ve elektrik direklerinin yeniden düzenlenmesi için ilgili idarelere tavsiyelerde bulunulmuştur. Bu durum, engelli bireylerin yaşam kalitesini artırmayı ve toplumsal hayata katılımlarını sağlamayı amaçlamaktadır.

TÜRKİYE BÜYÜK MİLLET MECLİSİ KAMU DENETÇİLİĞİ KURUMU (OMBUDSMANLIK)

SAYI : 2019/10271-S.15795

BAŞVURU NO : 2019/8086

KARAR TARİHİ : 16/10/2019

TAVSİYE KARARI

BAŞVURUYA KONU İDARE : AİLE, ÇALIŞMA VE SOSYAL HİZMETLER

BAKANLIĞI

BURSA VALİLİĞİ

OSMANGAZİ BELEDİYE BAŞKANLIĞI

TÜRKİYE ELEKTRİK DAĞITIM ANONİM ŞİRKETİ

GENEL MÜDÜRLÜĞÜ

ULUDAĞ ELEKTRİK DAĞITIM ANONİM ŞİRKETİ

GENEL MÜDÜRLÜĞÜ

BAŞVURUNUN KONUSU : Başvuran, Bursa ili Osmangazi ilçesi Soğukkuyu Mahallesi, Mihraplıköprü Caddesindeki yaya kaldırımlarının engelliler için elverişli olmasını, engelli rampası yapılmasını ve elektrik direklerinin kaldırılmasını talep etmektedir.

BAŞVURU TARİHİ : 17/04/2019

I. BAŞVURANIN İDDİA VE TALEPLERİ

1) Başvuran, Bursa ili Osmangazi ilçesi Soğukkuyu Mahallesi, Mihraplıköprü Caddesindeki

yaya kaldırımlarının engelliler için elverişli olmadığını, cadde üzerinde engelli rampasının bulunmadığını, kaldırımların dar olduğunu belirterek engelli rampası yapılmasını ve cadde üzerindeki kaldırımlarda yer alan elektrik direklerinin kaldırılmasını talep etmektedir.

II. İDARENİN BAŞVURUYA İLİŞKİN AÇIKLAMALARI

2) Kamu Denetçiliği Kurumu’nun 13/06/2019 tarih ve … sayılı bilgi-belge talepli yazısına

Bursa Büyükşehir Belediyesi’nden alınan 27/06/2019 tarih ve … sayılı yazıda özetle

“kaldırımların TS 12576 Şehir İçi Yollar- Kaldırım Ve Yaya Geçitlerinde Ulaşılabilirlik İçin

Yapısal Önlemler ve İşaretlemelerin Tasarım Kuralları’na, Erişilebilirlik standartlarına ve buna ilişkin diğer mevzuata uygun olmadığı, cadde üzerindeki yaya kaldırımlarında elektrik direklerinin yanı sıra, ağaç dokusu, sundurma vb. unsurlar da bulunduğu, cadde üzerinde yakın zamana kadar herhangi bir bütüncül düzenleme çalışması yapılmadığından bu unsurların engelli bireylerin erişimini engellememesi için herhangi bir tedbir alınmadığı,” belirtilmiştir.

3) Kamu Denetçiliği Kurumu’nun 13/06/2019 tarih ve … sayılı bilgi-belge talepli yazısına

Türkiye Elektrik Dağıtım Anonim Şirketi Genel Müdürlüğü’nden alınan 24/06/2019 tarih ve … sayılı yazıda özetle “kaldırımların TS 12576 Şehir İçi Yollar-Kaldırım ve yaya geçitlerinde ulaşılabilirlik için yapısal önlemler ve işaretlemelerin tasarım kurallarına ve erişilebilirlik standartlarına uygun olup, olmadığı UEDAŞ ve ilgili Belediyeden temin edilebileceği” belirtilmiştir.

4) Kamu Denetçiliği Kurumu’nun 13/06/2019 tarih ve … sayılı bilgi-belge talepli yazısına

Osmangazi Belediye Başkanlığı Fen İşleri Müdürlüğü’nden alınan 17/07/2019 tarih ve …

sayılı yazıda özetle “söz konusu caddede engelli rampası bulunmadığı, mevcut tretuvarlar imar planına ve mevzuata uygun teşkil edilemediğinden erişilebilirlik standartlarına uygun hale getirilemediği, söz konusu tretuvarlarda elektrik direkleri bulunduğu elektrik direklerinin yer altına alınması ile ilgili yazı yazılmış olup gelen cevabi yazıda direklerin kamusal alanda kaldığı ve başka bir yere tesis edilmesinin mümkün olmadığı, mevcut yapılaşmanın imar planına uygun olmamasından dolayı mevzuatta belirtilen engelli erişimine uygun yeterli genişlikte tretuvar tesis edilemediği” belirtilmiştir.

5) Kamu Denetçiliği Kurumu’nun 13/06/2019 tarih ve … sayılı bilgi-belge talepli yazısına

Uludağ Elektrik Dağıtım Anonim Şirketi Osmangazi İşletme Bakım Mühendisliği’nden alınan 05/07/2019 tarih ve … sayılı yazıda özetle “ bahse konu adresteki elektrik direklerinin mevcut imar planına göre kamusal alanda ve ekli fotoğraflarda görüleceği üzere kaldırım boyları ve bina direk arası mesafeler korunarak tesis edildiği, mevcut yapılaşma doğrultusunda direklerin başka bir yere tesis edilmesinin mümkün olmadığı” belirtilmiştir. Ayrıca Uludağ

Elektrik Dağıtım Anonim Şirketi Osmangazi İşletme Bakım Mühendisliği’nin alınan 10/04/2019 tarih ve … sayılı yazıda özetle “ bahse konu adreste bulunan elektrik direklerinin mevcut imar planına göre tesis edildiği, direklerin kamusal alanda kaldığı, direklerin başka bir yere tesis edilmesinin mümkün olmadığı” belirtilmiştir.

6) Bursa Valiliği Erişilebilirlik İzleme ve Denetleme Komisyonunca yerinde denetim

yapılması amacıyla Valiliğe yazılan 13/06/2019 tarih ve .. sayılı yazıya cevaben yapılan incelemeye ait teknik değerlendirme raporu gönderilmiştir.

6.1) Teknik Değerlendirme Raporunda;

“A.34 – Yaya kaldırımında yürüyüş güzergahındaki kot farkının 15 cm’den fazla olduğu yerlerde rampa var mıdır? sorusuna HAYIR cevabı işaretlenmiştir.

A.6 -Yaya kaldırımında tüm yayaların serbestçe hareket edebilmeleri için elektrik direği, elektrik kutusu, posta kutusu, reklam panoları, levhalar gibi engeller ve diğer engellerden arındırılmış en az 150 cm net geçiş genişliği var mıdır? sorusuna HAYIR cevabı işaretlenmiştir.

7) 07/08/2019 tarihli Aile, Çalışma ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı Engelli ve Yaşlı Hizmetleri

Genel Müdürlüğü tarafından teknik değerlendirme raporunun değerlendirilmesine ilişkin talebe gönderilen yazıda ise; Bursa Erişilebilirlik İzleme ve Denetleme Komisyonu tarafından düzenlenen denetim raporları incelendiğinde, başvuru sahibinin şikayeti doğrultusunda, “Söz konusu kaldırımlarda rampa bulunmadığı, (Formlarda bulunan A.34 numaralı sorularda yaya kaldırımında yürüyüş güzergahındaki kot farkının 15 cm’den fazla olduğu yerlerde rampa var mıdır? sorusuna HAYIR cevabı verilmiştir)

Kaldırımların engellerden arındırılmadığı “(Formlarda bulunan A.6 numaralı sorularda yaya kaldırımında tüm yayaların serbestçe hareket edebilmeleri için elektrik direği, elektrik kutusu, posta kutusu, reklam panoları, levhalar gibi engeller ve diğer engellerden arındırılmış en az 150 cm net geçiş genişliği var mıdır? sorusuna HAYIR cevabı verilmiştir.” anlaşılmaktadır.” denmiştir.

III. İLGİLİ MEVZUAT

8) Türkiye Cumhuriyeti Anayasasının;

8.1) “Kanun önünde eşitlik” başlıklı 10 uncu maddesi “… Çocuklar, yaşlılar, özürlüler, harp

ve vazife şehitlerinin dul ve yetimleri ile malul ve gaziler için alınacak tedbirler eşitlik ilkesine aykırı sayılmaz… Devlet organları ve idare makamları bütün işlemlerinde kanun önünde eşitlik ilkesine uygun olarak hareket etmek zorundadırlar.”

8.2) “Dilekçe, bilgi edinme ve kamu denetçisine başvurma hakkı” başlıklı 74 üncü

maddesi “Herkes, bilgi edinme ve kamu denetçisine başvurma hakkına sahiptir. Türkiye Büyük

Millet Meclisi Başkanlığı’na bağlı olarak kurulan Kamu Denetçiliği Kurumu idarenin işleyişiyle ilgili şikâyetleri inceler.” hükümlerini amirdir.

9) BM Engelli Hakları Sözleşmesi’nin;

9.1) “Genel İlkeler” başlıklı 3 üncü maddesinin birinci fıkrasının (c) bendinde

“Engellilerin topluma tam ve etkin katılımlarının sağlanması ve (f) bendinde “Erişilebilirlik”

Sözleşme’nin dayandığı ilkeler arasında sayılmıştır.

9.2) “Genel Yükümlülükler” başlıklı 4 üncü maddesinin birinci fıkrasında “Taraf Devletler

engelliliğe dayalı herhangi bir ayrımcılığa izin vermeksizin tüm engellilerin insan hak ve temel özgürlüklerinin eksiksiz olarak yaşama geçirilmesini sağlamak ve engellilerin hak ve özgürlüklerini güçlendirmekle yükümlüdür.”

9.3) “Erişebilirlik” başlıklı 9 uncu maddesinde;

“1. Taraf Devletler engellilerin bağımsız yaşayabilmelerini ve yaşamın tüm alanlarına etkin katılımını sağlamak ve engellilerin diğer bireylerle eşit koşullarda fiziki çevreye, ulaşıma, bilgi ve iletişim teknolojileri ve sistemleri dahil olacak şekilde bilgi ve iletişim olanaklarına, hem kırsal hem de kentsel alanlarda halka açık diğer tesislere ve hizmetlere erişimini sağlamak için uygun tedbirleri alacaklardır. Erişim önündeki engellerin tespitini ve ortadan kaldırılmasını da

içeren bu tedbirler diğerlerinin yanında, aşağıda belirtilenlere de uygulanır:

(a) Binalar, yollar, ulaşım araçları ve okullar, evler, sağlık tesisleri ve işyerleri dahil diğer kapalı ve açık tesisler; …”

Hükümlerine yer verilmiştir.

10) 6328 sayılı Kamu Denetçiliği Kurumu Kanununun ‘Kurumun görevi’ başlıklı 5’inci

maddesinin birinci fıkrasında; “Kurum, idarenin işleyişi ile ilgili şikâyet üzerine, idarenin her türlü eylem ve işlemleri ile tutum ve davranışlarını; insan haklarına dayalı adalet anlayışı içinde, hukuka ve hakkaniyete uygunluk yönlerinden incelemek, araştırmak ve idareye önerilerde bulunmakla görevlidir.” denmiştir.

11) 6446 sayılı Elektrik Piyasası Kanununun,

11.1) “Amaç” başlıklı 1’inci maddesinde; “Bu kanunun amacı; elektriğin yeterli, kaliteli,

sürekli, düşük maliyetli ve çevreyle uyumlu bir şekilde tüketicilerin kullanımına sunulması için, rekabet ortamında özel hukuk hükümlerine göre faaliyet gösteren, mali açıdan güçlü, istikrarlı ve şeffaf bir elektrik enerjisi piyasasının oluşturulması ve bu piyasada bağımsız bir düzenleme ve denetimin yapılmasının sağlanmasıdır.”

11.2) “Kapsam” başlıklı 2’nci maddesinde; “Bu Kanun; elektrik üretimi, iletimi, dağıtımı,

toptan veya perakende satışı, ithalat ve ihracatı, piyasa işletimi ile bu faaliyetlerle ilişkili tüm gerçek ve tüzel kişilerin hak ve yükümlülüklerini kapsar.” hükmünün bulunduğu,

12) 28/01/2014 tarih ve 28896 sayılı Elektrik Piyasası Bağlantı ve Sistem Kullanım

Yönetmeliği’nin 3’üncü maddesinin birinci fıkrasının,

12.1) (ç) bendinde; “Dağıtım: Elektrik enerjisinin gerilim seviyesi 36 kV ve altındaki hatlar

üzerinden naklini,”

12.2) (d) bendinde; “Dağıtım sistemi: Bir dağıtım şirketinin, lisansında belirlenmiş dağıtım

bölgesinde işlettiği elektrik dağıtım tesisleri ve şebekesini,”

12.3) (f) bendinde; “Dağıtım tesisi: İletim tesislerinin ve dağıtım gerilim seviyesinden bağlı

üretim ve tüketim tesislerine ait şalt sahalarının bittiği noktadan sonraki nihayet direğinden, alçak gerilim seviyesinden bağlı tüketicilerin yapı bina giriş noktalarına kadar, bina giriş ve sayaç arası hariç, elektrik dağıtımı için teçhiz edilmiş tesis ve teçhizat ile dağıtım şirketince teçhiz edilen ya da devralınan sayaçları,” ifade eder.

13) 5378 sayılı Engelliler Hakkında Kanun’un;

13.1) “Erişilebilirlik” başlıklı 7 nci maddesinin ilk fıkrası “Yapılı çevrede engellilerin

erişebilirliğinin sağlanması için planlama, tasarım, inşaat, imalat, ruhsatlandırma ve denetleme süreçlerinde erişilebilirlik standartlarına uygunluk sağlanır.

13.2) Geçici 2 nci Maddesi “Kamu kurum ve kuruluşlarına ait mevcut resmî yapılar, mevcut

tüm yol, kaldırım, yaya geçidi, açık ve yeşil alanlar, spor alanları ve benzeri sosyal ve kültürel alt yapı alanları ile gerçek ve tüzel kişiler tarafından yapılmış ve umuma açık hizmet veren her türlü yapılar bu Kanunun yürürlüğe girdiği tarihten itibaren sekiz yıl içinde engellilerin erişebilirliğine uygun duruma getirilir.” hükümlerini amirdir.

14) 5393 sayılı Belediye Kanunu’nun 14 üncü maddesinin birinci fıkrasının (b) bendinde

“Belediye hizmetleri, vatandaşlara en yakın yerlerde ve en uygun yöntemlerle sunulur. Hizmet sunumunda engelli, yaşlı, düşkün ve dar gelirlilerin durumuna uygun yöntemler uygulanır.”

Belediyelerin görev ve yetkileri arasında sayılmıştır.

15) 3194 sayılı İmar Kanunu’nun;

15.1) 8 inci maddesinin birinci fıkrasının (f) bendinde “Kentsel asgari standartlar,

Bakanlıkça belirlenen esaslar doğrultusunda çevre düzeni planı ile belirlenebilir. Uygulamaya ilişkin kararlar, yörenin koşulları, parselin bulunduğu bölgenin genel özellikleri, yapının niteliği ve ihtiyacı, erişilebilirlik, sürdürülebilirlik, çevreye etkisi dikkate alınarak ve ölçüleri verilerek

Bakanlıkça belirlenen esaslara göre uygulama imar planında belirlenir.”

15.2) Ek-1 inci maddesinde “Fiziksel çevrenin engelliler için ulaşılabilir ve yaşanabilir

kılınması imar planları ile kentsel, sosyal, teknik altyapı alanlarında ve yapılarda Türk

Standartları Enstitüsünün ilgili standardına uyulması zorunludur” denmektedir.

16) 14 Eylül 2012 tarihinde İçişleri Bakanlığı tarafından yayımlanan Şehir İçi Yollar Kaldırım

Ve Yaya Geçitlerinde Ulaşılabilirlik İçin Yapısal Önlemler Ve İşaretlemelerin Tasarım Kuralları

İle İlgili Tebliğin 2’nci maddesinde Türk Standardları Enstitüsü (TSE) tarafından hazırlanan TS

12576 “Şehir İçi Yollar – Kaldırım ve Yaya Geçitlerinde Ulaşılabilirlik İçin Yapısal Önlemler

ve İşaretlemelerin Tasarım Kuralları Standardı” mal veya hizmet alımları ile yapım işlerinde ve bunların ihale, geçici kabul, kabul, denetim ve muayene safhalarında zorunlu olarak uygulacağı, TSE 12576 kaldırım standardı olarak tüm yayaların serbestçe hareket edebilmeleri için yaya kaldırımının en az net 150 cm olması, yaya kaldırımı net ölçüsüne ilâveten mülkiyet yanında en az 25 cm, bordür taşı tarafında bordür taşı dâhil 50 cm emniyet şeridi olması gerektiği, kaldırım genişliğine ve yol gruplarına göre emniyet şeritleri mülkiyet sırasında 50 cm, bordür taşı tarafında 120 cm. kadar olabileceği düzenlemeleri yer almıştır.

17) TS 12576 Şehir İçi Yollar-Özürlü ve Yaşlılar İçin Sokak, Cadde, Meydan ve Yollarda

Yapısal Önlemler ve İşaretlemelerin Tasarım Kuralları’na göre yaya yolu üzerindeki seviye farklarının 1.3 cm’den fazla olan yerlere rampa yapılması gereklidir. Rampaların azami % 8 eğimde olmalıdır. Kaldırım güzergâhı üzerine yapılacak rampa genişliğinin asgari 90 cm olması, rampaların başlangıç ve bitişlerinde tekerlekli sandalyenin manevra yapabileceği asgari

150 cm x 150 cm’lik bir alanın olması gerekmektedir. Rampa ile taşıt yolunun birleştiği yerler,

hareket kısıtlılığı olan yayaların hareketine engel olmayacak şekilde düzgün olmalıdır.

Rampalarda görme engellilere yönelik rampanın bitişinden asgari 30 cm gerisinden başlayacak şekilde hissedilebilir uyarıcı yüzey uygulamasının bulunması gerekmektedir.

18) 14.06.2014 tarih ve 29030 sayılı Mekansal Planlar Yapım Yönetmeliği’nin;

18.1) 24 üncü maddesinin beşinci fıkrasında “Araç trafiğine ayrılmış şerit sayısını

azaltmamak ve ilgili TSE standartlarına uymak kaydıyla; taşıt yollarının yaya, engelli ve bisiklet kullanımına ayrılmış kısımlarının genişlikleri, nazım imar planında değişikliğe gerek olmaksızın uygulama imar planında artırılabilir.”

18.2) 6. fıkrasında “Uygulama imar planlarında, öncelikle engelliler, çocuklar ve yaşlılar gibi

kamu ortak mekânlarını kullanmakta zorluk çeken ve hareket kısıtlılığı bulunan kişilerin kentsel kullanımlara, sosyal altyapı alanlarına erişimini ve kullanımını sağlayıcı ve kolaylaştırıcı tedbirlerin alınması amacıyla tasarım ilkeleri geliştirilmesi esastır.” düzenlemesi yer almaktadır.

19) Planlı Alanlar İmar Yönetmeliği’nin 26.Maddesi’nde;

“ (1) İdareler; tasarrufu altındaki yol, meydan, otopark, park, yaya bölgesi, kaldırım gibi yerler ile bunlar üzerindeki kamu hizmetlerinin yürütülebilmesi için, TSE standartlarına ve ilgili mevzuatına göre; a) Bisiklet yolu, otopark, yönlendirme, sinyalizasyon, aydınlatma ve ağaçlandırma uygulamalarıyla ve kent mobilyalarıyla beraber kaldırım ve kavşak düzenlemelerini yapmak veya yaptırmakla, b) Reklam ve bilgilendirme levha ile pano düzenlemelerini yapmak veya yaptırmakla, c) Topluma açık yerlerde ihtiyaçların karşılanması amacıyla; büfe, mescit, para çekme makinesi, telefon kulübesi, tuvalet, çeşme ve benzeri tesislerin kurulmasına ilişkin iş ve işlemleri yürütmekle, ç) Belirli bir süre için düzenlenen sosyal ve kültürel etkinlikler için geçici olarak ihtiyaç duyulan altyapıyı ve geçici olarak talep edilen hafif ve sökülüp takılır malzemeden yapılan fuar, sergi, sahne ve çadır gibi üstyapının kurulması ve kaldırılması için gereken izinlerin verilmesine ilişkin iş ve işlemleri yürütmekle ve güvenlik tedbirlerinin alınmasını sağlamakla, yükümlüdür.

(2) Birinci fıkrada belirtilenlerin ve her türlü altyapının yapımı ve kullanımı ile bakım ve onarımı sırasında yaya sirkülasyonunun engellenmemesi, engellilerin erişiminin, can ve mal güvenliğinin sağlanması zorunludur.

(3) Bu madde kapsamında yürütülen çalışmalarda tescilli ve tarihi yapılar ile doğal dokunun korunması esas alınır.” düzenlemesi yer almaktadır.

20) 20.07.2013 tarihli ve 28713 sayılı Resmi Gazetede yayımlanan Erişilebilirlik İzleme ve

Denetleme Yönetmeliğinin “Tanımlar ve Kısaltmalar” başlıklı 4 üncü maddesinin birinci fıkrasının;

20.1) (b) bendinde “Erişilebilirlik: Binaların, açık alanların, ulaşım ve bilgilendirme hizmetleri

ile bilgi ve iletişim teknolojisinin engelliler tarafından güvenli ve bağımsız olarak ulaşılabilir ve kullanılabilir olması”

20.2) (ç) bendinde “Erişilebilirlik standartları: Türk Standardları Enstitüsünün erişilebilirlikle

ilgili yayımladığı TS 9111, TS 12576, TS 12460, TS ISO 23599, TS 13536, TS ISO 23600 ve diğer erişilebilirlik standartları”

20.3) (j) bendinde “Komisyon: Erişilebilirlik standartlarının uygulanmasını izleyen ve

denetleyen komisyon” olarak tanımlanmış,

20.4) “Komisyonun görev ve yetkileri” başlıklı 6 ncı maddesinin birinci fıkrasının (b)

bendinde “Kamu kurum ve kuruluşlarına ait mevcut resmî yapı, yol, kaldırım, yaya geçidi, açık ve yeşil alanlar, spor alanları ve benzeri sosyal ve kültürel alt yapı alanları ile gerçek ve tüzel kişiler tarafından yapılmış ve umuma açık hizmet veren her türlü yapılar ile büyükşehir belediyeleri ve belediyeler, şehir içinde kendilerince sunulan ya da denetimlerinde olan toplu taşıma hizmetlerini izleme ve denetleme formlarına göre izlemek, denetlemek ve rapor hazırlamak.” İllerde kurulacak komisyonların görev ve yetkileri arasında sayılmıştır.

21) Aile, Çalışma ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı’nın 2016/07 sayılı Erişilebilirlik İzleme

ve Denetleme Formları hakkında Genelgesinde bahse konu standartlara uygun olarak hazırlanmış Erişilebilirlik İzleme ve Denetleme Formları yer almakta olup, yaya kaldırımlarına yönelik teknik düzenlemelere bahse konu Genelgenin “Ek 2 Açık Alanlar için Erişilebilirlik

İzleme ve Denetleme Formunda” yer verilmiştir. Bahse konu formun;

A.6 Bölümünde:

“Düşük yoğunluktaki yaya kaldırımlarında tüm yayaların serbestçe hareket edebilmeleri için

• Aralıkları ± 1,3 cm’den fazla yer ızgaraları, • Dolaşım yönüne paralel yer ızgaraları, • Yer mantarları ve taşıt engelleyiciler, • Elektrik direği, • Elektrik kutusu, • Posta kutusu, • Reklam panoları, • Levhalar, • Mağaza tezgahları, askıları, • Masalar, sandalyeler ve tabureler, • Park etmiş taşıtlar, • Bozulmuş döşeme kaplaması, • Yola gerilmiş oto park zincirleri, • Tümsek ve çukurlar, • ± 0,6 cm’den fazla kot farklılıkları oluşturan alt yapı kapakları ve diğer engellerden arındırılmış en az 150 cm net geçiş genişliği var mıdır?”

A.34 Bölümünde:

“Yaya kaldırımında yürüyüş güzergahındaki kot farkının 15 cm’den fazla olduğu yerlerde rampa var mıdır? ” denilmek suretiyle uygulamada esas alınması gereken standartlar ortaya konmuştur.

IV. KAMU DENETÇİSİ CELİLE ÖZLEM TUNÇAK’IN KAMU BAŞDENETÇİSİ’NE

ÖNERİSİ

22) Kamu Denetçisi tarafından yapılan inceleme ve araştırma neticesinde; başvurunun kabulü

gerektiği hususundaki öneri Kamu Başdenetçisi’ne sunulmuştur.

V. DEĞERLENDİRME VE GEREKÇE

A. Hukuka, Hakkaniyete ve İnsan Haklarına Uygunluk Yönünden Değerlendirme

23) Başvuran, Bursa ili, Osmangazi ilçesi, Soğukkuyu Mahallesi, Mihraplıköprü Caddesindeki

yaya kaldırımlarının engelliler için elverişli olmadığını, cadde üzerinde engelli rampasının bulunmadığını, kaldırımların dar olduğunu, engelli rampası yapılmasını ve cadde üzerindeki kaldırımlarda yer alan elektrik direklerinin kaldırılmasını talep etmektedir.

24) Anayasamız uyarınca, Devletin temel amaç ve görevleri kişilerin ve toplumun refah, huzur

ve mutluluğunu sağlamak; kişinin temel hak ve hürriyetlerini, sosyal hukuk devleti ilkesiyle bağdaşmayacak surette sınırlayan ekonomik ve sosyal engelleri kaldırmaya, insanın maddi ve manevi varlığının gelişmesi için gerekli şartları hazırlamaya çalışmaktır. Devletin, sosyal ve ekonomik alanlarda Anayasa ile belirlenen görevlerini, bu görevlerin amaçlarına uygun öncelikleri gözeterek malî kaynaklarının yeterliliği ölçüsünde yerine getireceği hüküm altına alınmıştır.

25) Kamu hizmetlerinin maddi unsurunun toplumun ortak gereksinmelerinin karşılanmasına

yönelik faaliyetler olduğu belirtilmektedir. (Gözübüyük ve Tan 2007) Kamu hizmetlerinin toplumsal ihtiyacın sürekliliği nedeniyle süreklilik ve düzenlilik arz etmesi gerekir. Kamu hizmetlerinin toplumun ihtiyacını karşılamasının yanında, aynı zamanda toplumda özellik arz eden engelli bireylerin ihtiyaçlarına cevap verebilmesi için süreklilik göstermeleri çok önemlidir. (Çınarlı 2008)

26) İmar Kanunu, Belediye Kanunu ve ilgili ikincil mevzuatta engelli bireylerin toplumsal

hayata etkin bir şekilde katılımlarını sağlamak amacıyla erişilebilirlikle ilgili düzenlemelere yer verilmiş; 5378 sayılı Engelliler Hakkında Kanun’un 7 nci maddesinde yapılı çevrede engellilerin erişebilirliğinin sağlanması için planlama, tasarım, inşaat, imalat, ruhsatlandırma ve denetleme süreçlerinde erişilebilirlik standartlarına uygunluk sağlanması gerektiği düzenlenmiştir.

27) 20/07/2013 tarihinde yayımlanarak yürürlüğe giren Erişilebilirlik İzleme ve Denetleme

Yönetmeliği ile 5378 sayılı Engelliler Hakkında Kanun’da sıralanan kamu kurum ve kuruluşlarına ait mevcut resmî yapılar, tüm yol, kaldırım, yaya geçidi, açık ve yeşil alanlar, spor alanları ve benzeri sosyal ve kültürel alt yapı alanları, gerçek ve tüzel kişiler tarafından yapılmış ve umuma açık hizmet veren her türlü yapılar ile büyükşehir belediyeleri ve belediyeler tarafından şehir içinde sunulan ya da denetlenen toplu taşıma hizmetlerinde erişilebilirliğin sağlanmasının izlenmesi ve denetlenmesine yönelik hususlar düzenlenmiş, bu hususta Türk

Standardları Enstitüsünün erişilebilirlikle ilgili yayımladığı standartların kullanılacağı hüküm altına alınmıştır.

28) Erişilebilirliğin önemi, kentte, binalar ve dış mekânlarda ulaşılabilirlik ve güvenli ulaşım

olanaklarının bulunuşu, herkesin toplum hayatına eşit katılımını sağlamasından doğar. (Sungur

Ergenoğlu,2013: 50). Bu açıdan erişilebilir nitelikteki bir fiziksel çevre, vatandaşların sosyal ve ekonomik hayatı etkin bir şekilde sürdürmelerini sağlar. (Papaioannou, 2008: 28) Bu yönüyle engelsiz kent, insanlara kolayca ve bir önleyici olmadan ihtiyaç duydukları hizmetleri ulaşabilmeyi ifade eder. Erişilebilirliğin ele alınması gerekli alanlar da “açık alanlar, binalar, toplu taşıma sistemleri ve bu alanlardaki bilgilendirme hizmetleri” olarak belirtilmektedir.

(Engelli ve Yaşlı Hizmetleri Genel Müdürlüğü (EYHGM), 2007: 10).

29) Park alanları, kaldırım ve indirme bindirme alanları ile ilgili diğer alanların uygun olmayan

yüzey maddeler ile kaplanması, rampa eğimleri ve yaya yollarının özellikle tekerlekli sandalyenin rahatça geçebileceği genişlikte düzenlenmemesi problemi daha da büyütmektedir (Matthews vd., 1995; Düger, 2001; Corinne, 2008). Baston, koltuk değneği, tekerlekli sandalye gibi yardımcı gereç kullanan engellilerin aktiviteleri kısıtlanmaktadır. Ne yazık ki bu türden fiziki engeller, engelli bireyi evden çıkmamaya ve sosyal yaşantıdan uzak kalmaya mahkum eder. Bu çalışmada da engelli bireylerin şehir içi ulaşım araçlarını kullanmakta zorluk çektiği, özellikle ortopedik ve görme engellilerin ulaşım araçlarının basamaklarını kullanmakta ve otobüse inip binmede zorlandığı, tekerlekli sandalye kullanan ortopedik engelli bireylerin kaldırım yüksekliklerinin transferlerini engellediği, görme engelli bireylerin kaldırım genişliğinin yetersiz ve kaldırımlarda kullanılan malzemelerin yürümelerini etkilediği bulunmuştur. İç ve dış çevrenin uygun olmayan düzenlemelerinden kaynaklanan sorunlar ile engel durumu arasında ilişki bulunmaktadır. Çevresel durum günlük yaşamda erişebilirliği azaltan bir faktör olduğu gibi ve günlük yaşam, sosyal, mesleki ve ulaşım aktivitelerini de etkileyen bir durumdur. (https://ailevecalisma.gov.tr/media/2631/11sayi-2009-cilt-6sayi1.pdf)

30) Kaldırımların durumu bir kentte insana ne kadar değer verildiğini gösterir. Buralarda

taşımaya ne kadar ihtiyaç varsa, kaldırımlara da o kadar ihtiyaç vardır. Çünkü kaldırımlar ve sokaklar, şehrin en temel parçası ve topluma ait olması gereken kamusal alanlardır. Dolayısıyla kaldırımları ve sokakları insana öncelik verecek şekilde düzenlenmiş bir şehir, vatandaşına da önem veriyor demektir. Bu durum Yaya Hakları Bildirgesi’nde de açık ve net ifade edilmektedir. Bütün yerleşim alanlarında, motorlu taşıtlar tarafından taciz edilmeden, herhangi bir fiziki veya sosyal engelle karşılaşmadan, yaya olarak bir yerden bir yere ulaşmak, gezmek, dolaşmak, Yaya Hakları’nın temelini oluşturur. Aynı şekilde, bütün yerleşim alanlarında yaya kaldırımı ağının bulunması, en temel yaya hakkıdır. 1988 yılında Avrupa Parlamentosu tarafından kabul edilen anılan bildirgede; yayanın; fiziksel ve ruhsal sağlığını korumaya uygun koşullar sunan kamu alanlarının nimetlerinden özgürce yararlanma ve sağlıklı bir çevrede yaşama hakkının ve yayanın, izole yaya bölgelerine değil kentin düzeniyle uyumlu, ulaşılabilir, kısa ve makul bağlantıları olan yaya alanlarına sahip olmaya hakkının var olduğu sayılmıştır. (Kamu Denetçiliği Kurumu’nun 2013-139 Sayılı 26/03/2014 tarihli Tavsiye Kararı)

31) Bu nedenle fiziksel çevre ve ulaşım sistemleri; planlama ve tasarım aşamasından itibaren,

engellilerin kullanım ve erişebilirlik gereksinimlerini karşılayabilecek evrensel tasarım yaklaşımına uygun biçimde düzenlenmelidir. Dolayısıyla toplumsal yaşamın tüm alanlarının herkes için tasarlanması gerekmektedir. Herkes için tasarım yaklaşımı, engelli ve hareket kısıtlaması olan bireyler de dahil olmak üzere, tüm kullanıcı gruplarının mekânsal, sosyal ve bireysel ihtiyaçlarına cevap verecek mekânlar oluşturmayı hedeflemektedir (Mishchenko, 2014: 110).

32) Engelli bireyleri, toplumsal yaşamın ana akışına katılmaktan alıkoyan düzenlemelerin aynı

zamanda onların toplumsal yaşamda dışlandığı anlamına geldiği unutulmamalıdır. Engelli kişilerin hareketinin önündeki fiziksel engellerin, örneğin sokaklarda, yollarda, yağmur oluklarında, kaldırımlarda bulunan ve hareketi kolaylaştırıcı tekerlekli sandalye, yürüteç gibi araçların etkinliğini azaltan ya da tamamen yok eden engebelerin; yolcuların ortak bir hareket yeti düzeyi olduğunu varsayan toplu taşıma araçlarının; ortak bir görsel işitsel yeti düzeyini varsayan yön işaretleri gibi kamu bilgilendirme biçimlerinin engellilerin toplumsal yaşama katılabilecekleri şekilde tasarlanması gerekmektedir (Gleeson, 2011: 367).

33) Engelliler için erişilebilir, yaşam kalitesi yüksek kentler oluşturmak, öncelikle yerel

yönetimlerin yetki alanındadır. Kamunun kullanımına açık, resmi ve özel tüm yapılara erişimde; sokak, cadde ve meydanlar, parklar, eğlenme-dinlenme (rekreasyon) alanları vb. açık alanlarda, konutlarda, toplu taşımacılıkta, trafik düzenlemelerinde belediyeler, ulaşılabilirlik açısından yasal sorumlu ve yetkilidirler. Engellilerin sosyal yaşama katılmakta fırsat eşitliğini sağlayan hukuki düzenlemeler belediyeleri, yapacakları sosyal ve teknik alt yapı yatırımlarıyla 1 kent mekânının şekillenmesinde söz sahibi kılmıştır.

34) Anayasa Mahkemesi’nin 18.10.2003 tarihli ve E.2003/67, K.2003/88 sayılı kararında:

“Hukukun üstünlüğünün egemen olduğu bir devlette hukuk güvenliğinin sağlanması hukuk devleti ilkesinin yerine getirilmesi zorunlu koşullardandır. Bireyin insan olarak varlığının korunmasını amaçlayan hukuk devletinde vatandaşların hukuk güvenliğinin sağlanması zorunludur. Devlet açık ve belirgin hukuk kurallarını yürürlüğe koyarak bunları uyguladığı zaman hukuk güvenliği sağlanır.” denilmektedir. Buna göre ve Anayasa Mahkemesi kararında da ifade edildiği gibi, hukuk devletinin unsurlarından olan “hukuki güvenlik” ilkesi gereği devlet faaliyetlerinin önceden tahmin edilebilir, öngörülebilir olması gerekmekte olup, takdir yetkisini zorlayan ve keyfiliğe yol açacak kurallara yer vermemelidir. “Belirlilik” ilkesinin gereği ise, maddi hukuk ve usul kurallarının önceden öngörülebilir bir açıklıkta ve kişilerin haklı beklentilerini bariz şekilde bertaraf etmeyecek düzenlemeler yapılmasını gerektirir.

35) Kentsel mekânlarda engellilerin rahat dolaşımının sağlanması, yaşanabilirlik

standartlarının yükseltilmesi TS 12576 Şehir İçi Yollar- Kaldırım Ve Yaya Geçitlerinde

Ulaşılabilirlik İçin Yapısal Önlemler ve İşaretlemelerin Tasarım Kuralları uyarınca düzenlenmesi gerekmekte olup; uygulamalar belirlenen standartlara uygun olarak hazırlanan

“Ek 2 Açık Alanlar için Erişilebilirlik İzleme ve Denetleme Formunda” yer alan düzenlemelere göre gerçekleştirilmelidir.

36) Peyzaj projelerinde Engelliler için dikkat edilmesi gereken standartlar;

1 https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/328490

2 acikders.ankara.edu.tr

şeklindedir.

37) Başvuruya konu yaya kaldırımının da mevzuata uygun olması gerektiği açıktır. Bu

kapsamda, Kurumumuzca ilgili idarelerle irtibata geçilerek, söz konusu uygulamanın mevzuata uygunluğunun yerinde ve evrak üzerinde denetlenmesi talep edilmiştir. Bursa Valiliği

Erişilebilirlik İzleme ve Denetleme Komisyonunca yerinde yapılan denetleme sonucunda hazırlanan rapor ile AÇSHB Engelli ve Yaşlı Hizmetleri Genel Müdürlüğü tarafından oluşturulan Görüş yazısının birbirini destekler nitelikte olduğu görülmüştür. Her ne kadar

Uludağ Elektrik Dağıtım Anonim Şirketi Osmangazi İşletme Bakım Mühendisliği’nden alınan 05/07/2019 tarih ve … sayılı yazıda bahse konu adresteki elektrik direklerinin mevcut imar planına göre kaldırım boyları ve bina direk arası mesafeler korunarak tesis edildiği belirtilmiş ise de; yürüyüş güzergahındaki kot farkının 15 cm’den fazla olduğu kaldırımlarda rampa bulunmadığı, yaya kaldırımında tüm yayaların serbestçe hareket edebilmeleri için elektrik direği, elektrik kutusu, posta kutusu, reklam panoları, levhalar gibi engeller ve diğer engellerden arındırılmış en az 150 cm net geçiş genişliğinin olmadığı, kaldırımların engellerden arındırılmadığı belirtilmiştir. Şikayete konu kaldırımların yükseklikleri ve genişliklerinin standartların dışında olması, kaldırım iniş çıkışlarında rampa bulunmaması engelli bireyleri, taşıt yoluna inmeye mecbur kalmakta; bu da engelli bireyleri kazalara ve fazladan yeti kayıplarına açık hale getirmektedir.

38) Bursa Büyükşehir Belediyesi’nden alınan 27/06/2019 tarih ve … sayılı yazıda da

kaldırımların TS 12576 Şehir İçi Yollar- Kaldırım Ve Yaya Geçitlerinde Ulaşılabilirlik İçin

Ulaşılabilirlik İçin Yapısal Önlemler ve İşaretlemelerin Tasarım Kuralları ve Erişilebilirlik

İzleme ve Denetleme Yönetmeliği’nde belirlenen standartlara uygun olmadığı tespit edilmiştir.

39) Planlı Alanlar Tip İmar Yönetmeliğinde belirtildiği üzere ilgili idarelerin tasarruf altındaki

kaldırımlarda kamu hizmetlerinin yürütülebilmesi için gerekli olan (büfe, tuvalet, ulaşım ve haberleşme noktaları, sinyalizasyon ve aydınlatma elemanları, çöp kutusu, bank, reklam ve bilgilendirme levha ve panoları) idarelerce Türk Standartları Enstitüsü standartlarına uyulmak koşuluyla yapacağı veya yaptıracağı hükümleri dikkate alındığında, şikayete konu kaldırım üzerine konulan elektrik direklerinin TSE standartlarına uygun olarak yerleştirilmediği ve anılan Yönetmelikteki bu yapıların ve her türlü altyapının yapımı ve kullanımı ile bakım ve onarımı sırasında yaya sirkülasyonunun engellenmemesi, engellilerin erişiminin can ve mal güvenliğinin sağlanmasının zorunlu olduğu hükmüne uyulmadığı anlaşılmaktadır.

40) Mahalli idareler için zorunlu tutulan TSE kaldırım standartları ve Yönetmelik hükümleri

dikkate alınmadan kaldırımların bu şekilde kullanılmasının, genel olarak tüm yayaların gidiş ve gelişlerinin zorlaşmasına sebep olduğu, Avrupa Yaya haklarında belirtilen kamu alanlarının nimetlerinden özgürce yararlanma ve sağlıklı bir çevrede yaşama hakkının ve yayanın, izole yaya bölgelerine değil kentin düzeniyle uyumlu, ulaşılabilir, kısa ve makul bağlantıları olan yaya alanlarına sahip olma hakkının var olduğu ilkelerinin ihlal edildiği tespit edilmiştir.

41) Kurumumuzca yapılan değerlendirme neticesinde; kentsel yaşamın ve kamu

hizmetlerinin engelli bireylerin erişilebilirliğine uygun olarak düzenlenmesinin yasal bir zorunluluk olduğu, şikayete konu alanın engelli bireylerin erişebilirliğine ilişkin mevzuatın gerekliliklerini karşılamaktan çok uzak olduğu anlaşılmış olup; şikayete konu kaldırımların

Bakanlıkça ve Komisyonca tespit edilen diğer erişilebilirlik uygulama hata ve eksikliklerinin mevzuata ve standartlara uygun olacak şekilde yeniden düzenlenmesi, elektrik direklerinin yerlerinin değiştirilmesine yönelik işlem ve eylemde bulunulması için Osmangazi Belediye

Başkanlığı’na, Uludağ Elektrik Dağıtım Anonim Şirketi’ne, Türkiye Elektrik Dağıtım Anonim

Şirketi’ne, tespit edilen uygulama hata ve eksikliklerinin giderilmesi amacıyla yapılacak çalışmaların izlenmesi ve denetlenmesi amacıyla Bursa Valiliği’ne (İl Erişilebilirlik

Komisyonu), başvuruya konu yaya kaldırımlarının engelli bireylerin erişilebilirliğine uygunluğunun takibi ve bilgileri için Aile, Çalışma ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı’na tavsiyede bulunulması gerektiği sonuç ve kanaatine varılmıştır.

B. İyi Yönetim İlkeleri Yönünden Değerlendirme

42) İyi yönetim ilkelerine, 28/03/2013 tarihli ve 28601 mükerrer sayılı Resmi Gazetede

yayımlanan Kamu Denetçiliği Kurumu Kanununun Uygulanmasına İlişkin Usul ve Esaslar

Hakkında Yönetmeliğin “İyi yönetim ilkeleri” başlıklı 6 ncı maddesinde yer verilmiş olup; ilgili idarelerden istenilen bilgi ve belgelerin zamanında Kurumumuza gönderildiği; bu sebeple

“hesap verilebilirlik”, “şeffaflık” ve makul sürede karar verme” ilkelerine uygun davranıldığı anlaşılmış olup, ancak başvuranla ilgili işlemlerinde “makul sürede karar verme”, “kararın geciktirilmeksizin bildirilmesi” ve “karara karsı başvuru yollarının gösterilmesi” ilkelerine uymadığı anlaşılmış olup idarenin bundan sonra bahse konu ilkelere uygun davranması önerilmektedir.

VI. HAK ARAMA ÖZGÜRLÜĞÜNE İLİŞKİN YASAL MEVZUAT

43) 6328 sayılı Kamu Denetçiliği Kurumu Kanununun 21’inci maddesinin ikinci fıkrası

uyarınca, bu Tavsiye Kararının idareye tebliğ tarihinden itibaren 30 gün içinde idare tarafından herhangi bir eylem ya da işlem tesis edilmezse (varsa) dava açma süresinden kalan süre işlemeye devam edecek olup Bursa İdare Mahkemesinde yargı yolu açıktır.

VII. KARAR

Açıklanan gerekçelerle talebin KABULÜ ile; Şikayete konu Bursa ili Osmangazi ilçesi Soğukkuyu Mahallesi, Mihraplıköprü Caddesindeki yaya kaldırımlarının ve kaldırımda yer alan elektrik direklerinin yerlerinin Bakanlıkça ve

Komisyonca tespit edilen diğer erişilebilirlik uygulama hata ve eksikliklerin mevzuata ve standartlara uygun olarak bütüncül bir şekilde yeniden düzenlenmesine yönelik işlem ve eylemde bulunulması için OSMANGAZİ BELEDİYE BAŞKANLIĞI’NA, TÜRKİYE

ELEKTRİK DAĞITIM ANONİM ŞİRKETİ’NE, ULUDAĞ ELEKTRİK DAĞITIM

ANONİM ŞİRKETİ’NE;

Tespit edilen uygulama hata ve eksikliklerinin giderilmesi amacıyla yapılacak çalışmaların izlenmesi ve denetlenmesi amacıyla BURSA VALİLİĞİ’NE (İl Erişilebilirlik Komisyonu); Anılan yaya kaldırımlarının engelli bireylerin erişilebilirliğine uygunluğunun takibi ve bilgileri için AİLE, ÇALIŞMA VE SOSYAL HİZMETLER BAKANLIĞI’NA TAVSİYEDE

BULUNULMASI,

6328 sayılı Kamu Denetçiliği Kurumu Kanunu’nun 20 nci maddesinin üçüncü fıkrası uyarınca,

AİLE, ÇALIŞMA VE SOSYAL HİZMETLER BAKANLIĞI, OSMANGAZİ BELEDİYE

BAŞKANLIĞI, TÜRKİYE ELEKTRİK DAĞITIM ANONİM ŞİRKETİ, ULUDAĞ

ELEKTRİK DAĞITIM ANONİM ŞİRKETİ ve BURSA VALİLİĞİ tarafından bu karar üzerine tesis edilecek işlemin otuz gün içinde Kurumumuza bildirilmesinin zorunlu olduğuna, Bu kararın BAŞVURANA, AİLE, ÇALIŞMA VE SOSYAL HİZMETLER

BAKANLIĞI’NA, OSMANGAZİ BELEDİYE BAŞKANLIĞI’NA, TÜRKİYE

ELEKTRİK DAĞITIM ANONİM ŞİRKETİ’NE, ULUDAĞ ELEKTRİK DAĞITIM

ANONİM ŞİRKETİ’NE ve BURSA VALİLİĞİ’NE tebliğine, Türkiye Cumhuriyeti Kamu Başdenetçisince karar verildi.

e-imzalıdır

Şeref MALKOÇ

Kamu Başdenetçisi