Sayıştay, KİK, Yargıtay ve Danıştay Kararları, Bakanlık Görüşleri

ÖZET: Başvuru, TOKİ çekilişlerinde engelli kontenjanı olan %5 oranının, %40 ve üzeri engelli bireyler için eşit haklar sunduğunu, ancak daha ağır engelli bireylerin aynı haklara sahip olmasının adil olmadığını öne sürmektedir. Başvuran, evinde birden fazla ağır engelli bulunan kişilerin, her biri için ayrı değerlendirilmesi gerektiğini ve bu durumun daha pozitif bir ayrımcılıkla ele alınabileceğini talep etmektedir. Kurum, başvurunun daha önce yapıldığını ve ilgili bakanlığın sosyal konut projelerinin, alt gelir gruplarının konut ihtiyacını karşılamayı amaçladığını belirtmiştir.

İdare, konut satışlarının belirli yasal çerçeveler içinde yürütüldüğünü, %5 engelli kontenjanının belirlenmesinin mevcut mevzuat gereğince mümkün olmadığını ifade etmiştir. Ancak, başvuranın talepleri doğrultusunda, engelli bireylerin ihtiyaçlarına göre daha kapsamlı bir kontenjan belirleme modelinin geliştirilmesi gerektiği sonucuna varılmıştır. Bu bağlamda, engel oranı ve bakmakla yükümlü olunan engelli sayısı gibi kriterlerin dikkate alınması gerektiği vurgulanmıştır.

Sonuç olarak, başvurunun kabul edilmesiyle birlikte, Çevre Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı’na, engelli bireyler için daha kapsayıcı bir kontenjan belirleme modeli geliştirilmesi yönünde tavsiyede bulunulmuştur. Bu tavsiye, engelli bireylerin konut erişimini artırmayı ve sosyal haklarını güçlendirmeyi amaçlamaktadır.

T.C. TÜRKİYE BÜYÜK MİLLET MECLİSİ KAMU DENETÇİLİĞİ KURUMU

(OMBUDSMANLIK)

SAYI : 2024/7534-S.24.11774

BAŞVURU NO : 2024/2571

KARAR TARİHİ : 18.07.2024

TAVSİYE KARARI ,TCKN:

Adres:

BAŞVURUYA KONU İDARE : ÇEVRE, ŞEHİRCİLİK VE İKLİM DEĞİŞİKLİĞİ BAKANLIĞI

Sosyal Konut Projelerinde yer alan engelli kontenjanına ilişkindir.

BAŞVURUNUN KONUSU :

BAŞVURU TARİHİ : 16.02.2024

I. BAŞVURANIN İDDİA VE TALEPLERİ

1. Kurumumuza tarihinde T.C. Kimlik Numaralı tarafından yapılan başvuruda, başvuran özetle, TOKİ çekilişlerindeki engelli kontenjanı olan %5 kontenjanın %40 ve üzeri engelli olan herkesi eşit olarak gördüğünü, çok ağır engelli durumda olanların %40 engelli ile aynı hakka sahip olduğunu, evinde birden fazla çok ağır engelli bulunanların, her bir engelli için başvuru yapıldığından sadece 1 engelli varmış gibi değerlendirildiğini, 3 tane %90 üzeri engelli bakmakla yükümlü olan kişinin, %40 engeli olan kişi ile aynı sayıldığını, daha pozitif bir ayrım yapılabilecek bir kura kontenjanı belirlenebileceğini düşündüğünü, hayatını idame ettirebilen şeker hastası ile serebral palsi hastalığına sahip çocuğu olanın aynı sayıldığını belirterek %5 kontenjanın engel derecesine ve bakmakla yükümlü olunan engelli sayısına göre pozitif ayrım yapılabilecek başka bir kontenjan şekline dönüştürülmesini talep etmektedir.

1.1. Kurum kayıtlarının incelenmesi neticesinde başvuranın aynı konu ve taleple 09/10/2023 tarihinde

Kurumumuza başvuruda bulunduğu, Kurumumuzca 24/10/2023 tarih ve S. sayılı yazı ile

Gönderme Kararı verildiği, Çevre Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığının 07/11/2023 tarih ve

– – sayılı yazı ile Kurumumuza “Toplu Konut İdaresi Başkanlığı tarafından hayata geçirilen Sosyal Konut Projeleri sosyal devlet ilkesinin bir gereği olarak yürütülmekte olup bu projelerle hedeflenen amaç piyasa koşullarında konut edinme imkânı bulunmayan alt gelir ve yoksul grubu dâhilindeki vatandaşların konut ihtiyacının karşılanmasıdır. Satışa arz edilen konut projelerinde satış koşulları belirlenirken gerçek ihtiyaç sahiplerine ulaşmaya yönelik ön şartlar ve satış koşulları konularak hedef kitleye yönelik satış politikası uygulanmasına önem gösterilmektedir. Sosyal Konut Projelerinin hedefinin konutların yatırım amaçlı değil, barınma ihtiyacına yönelik alınması olarak değerlendirilmekte olup, hane halkı adına (kişinin kendisi veya eşinin adına yalnızca bir adet başvuru) bir adet başvuru alınmaktadır. Bu çerçevede, Ülke genelinde satışa arz edilen tüm konut projelerinin “Satış ve Esas

Koşulları” önceden belirlenerek tüm vatandaşların bilgisine sunulmaktadır. İdaremiz tarafından engelli vatandaşlarımıza (%40 üstü raporlu) kuralı satışlarımızda konut sayısının %5’i kadar kontenjan ayrılarak hak sahipleri kura ile belirlenmektedir. Kura sonucu engelli kategorisinden hak sahibi olamayan başvuru sahipleri diğer alıcılar kategorisindeki başvuru sahipleri ile birlikte tekrar kuraya tabi tutularak ikinci bir şans daha verilmektedir. Ayrıca İdaremizce bazı projelerde sadece “engelli” kategorisine özel olarak konut satış imkânı tanıyan kampanyalar da yürütülmektedir. Bu kapsamda somut başvuru bakımından

Anayasanın “Kanun Önünde Eşitlik” başlıklı 10uncu maddesinde belirtilen pozitif ayrımcılığın bir gereği olarak söz konusu projelere engelli kategorisinden ayrıca başvuru kabul edildiği bu kategoriden yapılan başvuruların ikinci kez kuraya alınmamasının da bu kapsamda değerlendirilebileceği düşünülmektedir.” cevabını verdiği tespit edilmiştir.

II. İDARENİN BAŞVURUYA İLİŞKİN AÇIKLAMALARI

2. Kurumumuzun 25/03/2024 tarih ve S. sayılı bilgi belge isteme yazısına cevaben Çevre

Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığından alınan 04/04/2024 tarih ve – –

sayılı yazısında:

2.1. İdareleri konut satışlarının; (2/3/1984 tarihli Toplu Konut Kanunu hükümleri uyarınca düzenlenen)

Toplu Konut İdaresi Başkanlığı Satış, Devir, İntikal, Kiraya Verme, Trampa, Sınırlı Ayni Hak Tesisi Ve Arsa

Satışı Karşılığı Gelir Paylaşımı İhale Yönetmeliği’nin 25inci maddesi kapsamında yürütüldüğü, 2.2. Madde 25- “(Değişik:RG-27/02/2007-26447) (1) Bu Yönetmeliğin 1 inci maddesinde yazılı işlerde uygulanacak usul ve esaslar; 5 inci maddedeki temel ilkeler çerçevesinde, Birim Sorumlusu veya Daire

Başkanının teklifi, bağlı olduğu Başkan Yardımcısının uygun görüşü ve İdare Başkanının onayı ile belirlenir. a) (Değişik:RG-25/1/2008-26767) Satım işlerinde, Yönetmeliğin 4 üncü maddesinde tanımı yapılan satış yöntemlerinden bir veya birkaçı uygulanabilir. 1) Satım işlerine dair onay belgesinde, satışa konu mal, niteliği, miktarı, tahmin edilen bedeli, teminat veya katılım payı ve uygulanacak usul belirtilir.

2) (Değişik:RG-25/1/2008-26767) Satışın başlayacağı tarihten 15 gün önce Basın İlan Kurumu

aracılığıyla baskı tirajı yüksek ulusal gazetelerin Türkiye geneli baskısında en az iki kez ilan verilerek duyurulması zorunludur. Yerel gazete satışlarının etkin olduğu yerlerde bu ilanın yanı sıra, Valilikler ve

3) (Değişik:RG-25/1/2008-26767) Duyuruda, satışa konu taşınmazlar, tahmin edilen bedelleri, satışın

başlayacağı tarih ile katılım/başvuru yeri ve koşulları belirtilir. …”

2.3. Madde 4- “(1) Bu Yönetmelik uygulamasında; … p) (Ek:RG-27/02/2007-26447) Kuralı Satış Yöntemi:

İdarece satılması planlanan taşınmaz sayısından daha fazla talep olması durumunda başvuranlar arasında kura çekilişi yapmak suretiyle alıcıların belirlendiği satış yöntemidir. …” 2.4. Belirtilen yasal mevzuat çerçevesinde; % 5 Engelli kontenjanının engel derecesine ve bakmakla yükümlü olunan engelli sayısına göre pozitif ayrım yapılabilecek başka bir kontenjan şekline dönüştürülmesi hakkında planlanan bir işlem bulunmadığı, 2.5. Satış kampanyalarındaki kontenjanların anılan Yönetmeliğin 25inci maddesinde belirtildiği üzere; Birim Sorumlusu veya Daire Başkanının teklifi, bağlı olduğu Başkan Yardımcısının uygun görüşü ve

İdare Başkanının onayı ile belirlendiği, 2.6. Engelli vatandaşların, Engelli ve Yaşlı Hizmetleri Genel Müdürlüğü tarafından verilen kimlik kartının fotokopisi veya tam teşekküllü bir devlet hastanesinden alınmış (en az %40 engelli olduğuna dair geçerli sağlık heyet raporuna ait Belge ile ilgili banka şubesine müracaat edebildiği, /

2.7. Engelli vatandaşların engel oranına, engel türlerine ve bakmakla yükümlü olduğu engelli birey sayısına” göre kontenjan belirlenmesinin mümkün bulunmadığı, Açıklamalarına yer verilmiştir.

III. İLGİLİ MEVZUAT

3. Türkiye Cumhuriyeti Anayasasının; 3.1. “Devletin temel amaç ve görevleri” başlıklı 5 inci maddesi “Devletin temel amaç ve görevleri, Türk milletinin bağımsızlığını ve bütünlüğünü, ülkenin bölünmezliğini, Cumhuriyeti ve demokrasiyi korumak, kişilerin ve toplumun refah, huzur ve mutluluğunu sağlamak; kişinin temel hak ve hürriyetlerini, sosyal hukuk devleti ve adalet ilkeleriyle bağdaşmayacak surette sınırlayan siyasal, ekonomik ve sosyal engelleri kaldırmaya, insanın maddi ve manevi varlığının gelişmesi için gerekli şartları hazırlamaya çalışmaktır.” 3.2. “Kanun önünde eşitlik” başlıklı 10 uncu maddesi “… Çocuklar, yaşlılar, özürlüler, harp ve vazife şehitlerinin dul ve yetimleri ile malul ve gaziler için alınacak tedbirler eşitlik ilkesine aykırı sayılmaz…

Devlet organları ve idare makamları bütün işlemlerinde kanun önünde eşitlik ilkesine uygun olarak hareket etmek zorundadırlar.” 3.3. “Devletin iktisadî ve sosyal ödevlerinin sınırları” başlıklı 65’inci maddesinde, “Devlet, sosyal ve ekonomik alanlarda Anayasa ile belirlenen görevlerini, bu görevlerin amaçlarına uygun öncelikleri gözeterek malî kaynaklarının yeterliliği ölçüsünde yerine getirir.” 3.4. “Dilekçe, bilgi edinme ve kamu denetçisine başvurma hakkı” başlıklı 74 üncü maddesi “Herkes, bilgi edinme ve kamu denetçisine başvurma hakkına sahiptir. Türkiye Büyük Millet Meclisi Başkanlığı’na bağlı olarak kurulan Kamu Denetçiliği Kurumu idarenin işleyişiyle ilgili şikâyetleri inceler.” 3.5. “Milletlerarası andlaşmaları uygun bulma” başlıklı 90 ıncı maddesinde “Türkiye Cumhuriyeti adına yabancı devletlerle ve milletlerarası kuruluşlarla yapılacak andlaşmaların onaylanması, Türkiye

Büyük Millet Meclisinin onaylamayı bir kanunla uygun bulmasına bağlıdır.(…) Türk kanunlarına değişiklik getiren her türlü andlaşmaların yapılmasında birinci fıkra hükmü uygulanır. (…) Usulüne göre yürürlüğe konulmuş Milletlerarası andlaşmalar kanun hükmündedir. Bunlar hakkında Anayasaya aykırılık iddiası ile Anayasa Mahkemesine başvurulamaz. (Ek cümle: 7/5/2004-5170/7 md.) Usulüne göre yürürlüğe konulmuş temel hak ve özgürlüklere ilişkin milletlerarası andlaşmalarla kanunların aynı konuda farklı hükümler içermesi nedeniyle çıkabilecek uyuşmazlıklarda milletlerarası andlaşma hükümleri esas alınır.” 4. Birleşmiş Milletler Genel Kurulu’nun 13 Aralık 2006 tarihli ve A/RES/61/106 tarihli kararıyla kabul edilen Engelli Hakları Sözleşmesi’nin; 4.1. “Genel İlkeler” başlıklı 3 üncü maddesinin birinci fıkrasının (c) bendinde “Engellilerin topluma tam ve etkin katılımlarının sağlanması Sözleşme’nin dayandığı ilkeler arasında sayılmıştır.

4.2. “Genel Yükümlülükler” başlıklı 4 üncü maddesinin birinci fıkrasında “Taraf Devletler engelliliğe dayalı herhangi bir ayrımcılığa izin vermeksizin tüm engellilerin insan hak ve temel özgürlüklerinin eksiksiz olarak yaşama geçirilmesini sağlamak ve engellilerin hak ve özgürlüklerini güçlendirmekle yükümlüdür.

Bu amaç doğrultusunda Taraf Devletler; (a) Bu Sözleşme’de tanınan hakların uygulanması için gerekli tüm yasal, idari ve diğer tedbirleri almayı (…) (b) Yürürlükte mevcut, engelliler aleyhinde ayrımcılık teşkil eden yasalar, düzenlemeler, gelenekler ve uygulamaları değiştirmek veya ortadan kaldırmak için gerekli olan, yasama faaliyetleri dahil uygun tüm tedbirleri almayı; (…) taahhüt eder.” 4.3. “Ayrımcılık Yapılmaması ve Eşitlik” başlıklı 5 inci maddesinin; 4 üncü fıkrası “Engellilerin fiili eşitliğini hızlandırmak veya sağlamak için gerekli özel tedbirler işbu Sözleşme amaçları doğrultusunda ayrımcılık olarak nitelendirilmez.”

4.4. “Bağımsız Yaşayabilme ve Topluma Dâhil Olma” başlıklı 19 uncu maddesinde; “İşbu Sözleşmeye

Taraf Devletler tüm engellilerin diğer bireylerle eşit koşullar altında toplum içinde yaşama hakkına sahip olduğunu kabul eder ve engellilerin bu haktan eksiksiz yararlanabilmeleri ve topluma tam katılımlarını kolaylaştırmak için gerekli tedbirleri etkin bir şekilde alır. Bu çerçevede aşağıdaki noktalara dikkat

edilmelidir:

(a) Engelliler diğer bireylerle eşit koşullar altında ikametgâhlarını ve nerede ve kiminle yaşayacaklarını seçme hakkına sahiptirler ve özel bir yaşama düzenine zorlanamazlar; (b) Engellilerin kişisel destek dâhil olmak üzere toplum içinde yaşamak ve topluma dâhil olmak için ihtiyaç duydukları konut içi, kurum içi ve diğer toplumsal destek hizmetlerine erişimleri sağlanmalı ve engellilerin toplumdan tecridi ve ayrı tutulması önlenmelidir; (c) Kamusal hizmet ve tesisler engellilere diğer bireylerle eşit şekilde açık olmalı ve onların ihtiyaçlarına yanıt verebilmelidir”, 4.5. “Yeterli Yaşam Standardı ve Sosyal Korunma” başlıklı 28 inci maddesinde; “1. Taraf Devletler, engellilerin yiyecek, giysi ve barınma dahil kendileri ve aileleri için yeterli yaşam standardı hakkını ve yaşam koşullarının sürekli olarak iyileştirilmesi hakkını tanır. Taraf Devletler bu hakkın engelli olmaları nedeniyle ayrımcılığa uğramaksızın tanınmasını temin etmek için gerekli adımları atar. 2. Taraf Devletler engellilerin sosyal korunma ve engelliliğe dayalı ayrımcılığa uğramadan bu haktan yararlanma hakkını tanır ve aşağıda belirtilen tedbirler dahil olmak üzere bahsekonu hakkın tanınmasını temin etmek ve geliştirmek için gerekli adımları atar: (a) Engellilerin temiz su hizmetlerine, uygun ve bedeli ödenebilir hizmetlere eşit erişimlerini sağlamak ve engellilerin ihtiyaçlarına ilişkin araç-gereç ve diğer yardımlara erişimlerini temin etmek; (b) Özellikle engelli kadın ve kızlar ve engelli yaşlılar dahil olmak üzere, engellilerin sosyal koruma programlarına ve yoksulluk azaltıcı programlara erişimini sağlamak; (c)

Yoksulluk koşullarında yaşayan engellilerin ve ailelerinin uygun eğitim, danışmanlık, mali yardım ve süreli bakım dahil engelliliğe ilişkin harcamalarında devlet yardımına erişimini sağlamak; (d) Engellilerin toplu konut programlarına erişimini sağlamak; (e) Engellilerin emeklilik fırsatları ve programlarına eşit erişimini sağlamak” 5. 2000 yılında ilan edilen ve Lizbon Antlaşmasının 2009 yılında yürürlüğe girmesiyle diğer Avrupa Birliği anlaşmalarıyla aynı yasal değeri kazanan Avrupa Birliği Temel Haklar Bildirgesinin, 5.1. Ayrımcılık yasağı başlıklı 21nci maddesinde; “1. Cinsiyet, ırk, renk, etnik veya sosyal köken, kalıtımsal özellikler, dil, din veya inanç, siyasi veya başka herhangi bir görüş, bir ulusal azınlığın üyesi olma, hususiyet, doğum, maluliyet, yaş veya cinsel eğilim gibi herhangi bir nedenle ayrımcılık yapılması yasaktır. …” 5.2. Engellilerin toplumla bütünleştirilmesi başlıklı 26ncı maddesinde; “Birlik, engelli kişilerin, bağımsızlıklarını, toplumsal ve mesleki yaşamla bütünleştirilmelerini ve toplum yaşamına katılmalarını sağlamaya yönelik önlemlerden yararlanma hakkını tanımakta ve saygı göstermektedir.” 6. 5378 sayılı Engelliler Hakkında Kanunun; 6.1. “Amaç” başlıklı 1 inci maddesinde; “Bu Kanunun amacı; engellilerin temel hak ve özgürlüklerden faydalanmasını teşvik ve temin ederek ve doğuştan sahip oldukları onura saygıyı güçlendirerek toplumsal hayata diğer bireylerle eşit koşullarda tam ve etkin katılımlarının sağlanması ve engelliliği önleyici tedbirlerin alınması için gerekli düzenlemelerin yapılmasını sağlamaktır.”, 6.2. “Tanımlar” başlıklı 3 üncü maddesinde; “a) Doğrudan ayrımcılık: Engelliliğe dayalı ayrımcılık temeline dayanan ve engellinin hak ve özgürlüklerden karşılaştırılabilir durumdakilere kıyasla eşit şekilde yararlanmasını engelleyen, kısıtlayan veya zorlaştıran her türlü farklı muameleyi,

b) Dolaylı ayrımcılık: Görünüşte ayrımcı olmayan her türlü eylem, işlem ve uygulamalar sonucunda engelliliğe dayalı ayrımcılık temeliyle bağlantılı olarak, engellinin hak ve özgürlüklerden yararlanması bakımından nesnel olarak haklılaştırılamayan dezavantajlı bir konuma sokulmasını, c) Engelli: Fiziksel, zihinsel, ruhsal ve duyusal yetilerinde çeşitli düzeyde kayıplarından dolayı topluma diğer bireyler ile birlikte eşit koşullarda tam ve etkin katılımını kısıtlayan tutum ve çevre koşullarından etkilenen bireyi, d) Engelliliğe dayalı ayrımcılık: Siyasi, ekonomik, sosyal, kültürel, medeni veya başka herhangi bir alanda insan hak ve temel özgürlüklerinin tam ve diğerleri ile eşit koşullar altında kullanılması veya bunlardan yararlanılması önünde engelliliğe dayalı olarak gerçekleştirilen her türlü ayrım, dışlama veya kısıtlamayı, e) Engellilik durumu: Bireyin engelliliğini ve engellilikten kaynaklanan özel gereksinimlerini, uluslararası yöntemleri temel alarak belirleyen derecelendirmeler, sınıflandırmalar ve tanılamaları f) Erişilebilirlik: Binaların, açık alanların, ulaşım ve bilgilendirme hizmetleri ile bilgi ve iletişim teknolojisinin, engelliler tarafından güvenli ve bağımsız olarak ulaşılabilir ve kullanılabilir olmasını, j) Makul düzenleme: Engellilerin insan haklarını ve temel özgürlüklerini tam ve diğer bireylerle eşit şekilde kullanmasını veya bunlardan yararlanmasını sağlamak üzere belirli bir durumda ihtiyaç duyulan, ölçüsüz veya aşırı bir yük getirmeyen, gerekli ve uygun değişiklik ve tedbirleri, 6.3. “Genel Esaslar” başlıklı 4 üncü maddesinin c fıkrasında; “Engellilerin tüm hak ve hizmetlerden yararlanması için fırsat eşitliğinin sağlanması esastır.” 6.4. İstihdam başlıklı 14 üncü maddesinde; “(Değişik:6/2/2014-6518/72 md.) Engellilerin iş gücü piyasası ve çalışma ortamında sürdürülebilir istihdamı için kendi işini kurmaya rehberlik ve mesleki danışmanlık hizmetlerinin geliştirilmesi de dâhil olmak üzere gerekli tedbirler alınır. İşe başvuru, alım, önerilen çalışma süreleri ve şartları ile istihdamın sürekliliği, kariyer gelişimi, sağlıklı ve güvenli çalışma koşulları dâhil olmak üzere istihdama ilişkin hiçbir hususta engelliliğe dayalı ayrımcı uygulamalarda bulunulamaz. Çalışan engellilerin aleyhinde sonuç doğuracak şekilde, engelinden dolayı diğer kişilerden farklı muamelede bulunulamaz. Çalışan veya iş başvurusunda bulunan engellilerin karşılaşabileceği engel ve güçlükleri ortadan kaldırmaya yönelik istihdam süreçlerindeki önlemlerin alınması ve engellilerin çalıştığı iş yerlerinde makul düzenlemelerin, bu konuda görev, yetki ve sorumluluğu bulunan kurum ve kuruluşlar ile işverenler tarafından yapılması zorunludur. …” 7. 6328 sayılı Kamu Denetçiliği Kurumu Kanunu’nun Kurumun görevi başlıklı 5 inci maddesinin birinci fıkrası; “Kurum, idarenin işleyişi ile ilgili şikâyet üzerine, idarenin her türlü eylem ve işlemleri ile tutum ve davranışlarını; insan haklarına dayalı adalet anlayışı içinde, hukuka ve hakkaniyete uygunluk yönlerinden incelemek, araştırmak ve idareye önerilerde bulunmakla görevlidir.”, 8. 03.05.2006 tarihli ve 26157 sayılı Resmi Gazete’de yayımlanarak yürürlüğe giren Toplu Konut

İdaresi Başkanlığı Satış, Devir, İntikal, Kiraya Verme, Trampa, Sınırlı Ayni Hak Tesisi Ve Arsa

Satışı Karşılığı Gelir Paylaşımı İhale Yönetmeliği’nin, 8.1. Amaç başlıklı 1 inci maddesinde; “(1) Bu Yönetmelik, Toplu Konut İdaresi Başkanlığının satış, devir, intikal, kiraya verme, trampa, sınırlı ayni hak tesisi ve arsa satışı karşılığı gelir paylaşımı işleri ile uluslararası sermaye piyasalarından yapılacak borçlanmalara ilişkin her türlü danışmanlık ve kredi derecelendirme hizmetlerinin temininde uygulanacak usul ve esasları düzenler.” 8.2. Tanımlar başlıklı 4 üncü maddesinde; “(1) Bu Yönetmelik uygulamasında; … p) (Ek:RG27/02/2007-26447) Kuralı Satış Yöntemi: İdarece satılması planlanan taşınmaz sayısından daha fazla talep olması durumunda başvuranlar arasında kura çekilişi yapmak suretiyle alıcıların belirlendiği satış yöntemidir. … ifade eder.”

8.3. Temel ilkeler 5 inci maddesinde; “(1) Bu Yönetmeliğin uygulanmasında, açıklık, rekabet, eşit muamele, kamuoyu denetimi, etkinlik ve verimlilik esastır.” 8.4. Arsa satışı karşılığı gelir paylaşımı dışındaki işlerde uygulanacak usuller başlıklı 25 inci maddesinde; (Değişik:RG-27/02/2007-26447) (1) Bu Yönetmeliğin 1 inci maddesinde yazılı işlerde uygulanacak usul ve esaslar; 5 inci maddedeki temel ilkeler çerçevesinde, Birim Sorumlusu veya Daire

2) (Değişik:RG-25/1/2008-26767) Satışın başlayacağı tarihten 15 gün önce Basın İlan Kurumu

Kaymakamlıklar aracılığıyla mahalli gazetelerde satışın başlayacağı tarihten 15 gün önce en az iki kez ilan edilir. İdare bu ilanları, bilgi işlem ağı veya elektronik haberleşme yoluyla ve diğer yayın araçları ile de ayrıca yayınlatabilir. 3) (Değişik:RG-25/1/2008-26767) Duyuruda, satışa konu taşınmazlar, tahmin edilen bedelleri, satışın başlayacağı tarih ile katılım/başvuru yeri ve koşulları belirtilir. …”

Düzenlemelerine yer verilmiştir.

IV. KAMU DENETÇİSİ CELİLE ÖZLEM TUNÇAK’IN KAMU BAŞDENETÇİSİ’NE ÖNERİSİ

9. Başvuranın iddiaları, idarenin konu ile ilgili açıklamaları, ilgili mevzuat ve tüm dosya kapsamı birlikte değerlendirilerek hazırlanan “Tavsiye Karar Önerisi” Kamu Başdenetçisi’ne sunulmuştur.

V. DEĞERLENDİRME VE GEREKÇE

A. Hukuka, Hakkaniyete ve İnsan Haklarına Uygunluk Yönünden Değerlendirme 10. Başvuran özetle, TOKİ çekilişlerindeki engelli kontenjanı olan %5 kontenjanın %40 ve üzeri oranda engelli olan herkesi eşit olarak gördüğünü, çok ağır engelli durumda olanların %40 oranında engelli olanlar ile aynı hakka sahip olduğunu, evinde birden fazla çok ağır engelli bulunanların, her bir engelli için başvuru yapıldığından sadece 1 engelli varmış gibi değerlendirildiğini, 3 tane %90 üzeri engelli bakmakla yükümlü olan kişinin, %40 engeli olan kişi ile aynı sayıldığını, daha pozitif bir ayrım yapılabilecek bir kura kontenjanı belirlenebileceğini düşündüğünü, hayatını idame ettirebilen şeker hastası ile serebral palsi hastalığına sahip çocuğu olanın aynı sayıldığını belirterek %5 kontenjanın engel derecesine ve bakmakla yükümlü olunan engelli sayısına göre pozitif ayrım yapılabilecek başka bir kontenjan şekline dönüştürülmesini talep etmektedir.

11. İdare tarafından gönderilen bilgi ve belgelerden özetle; konut satışlarının; Toplu Konut İdaresi

Başkanlığı Satış, Devir, İntikal, Kiraya Verme, Trampa, Sınırlı Ayni Hak Tesisi Ve Arsa Satışı Karşılığı

Gelir Paylaşımı İhale Yönetmeliği’nin 25inci maddesi kapsamında yürütüldüğü, satış kampanyalarındaki kontenjanların Birim Sorumlusu veya Daire Başkanının teklifi, bağlı olduğu Başkan Yardımcısının uygun görüşü ve İdare Başkanının onayı ile belirlendiği ve engelli vatandaşların engel oranına, engel türlerine ve bakmakla yükümlü olduğu engelli birey sayısına göre kontenjan belirlenmesinin mümkün bulunmadığı belirtilmektedir.

12. 03/03/2021 tarihinde yayımlanan Avrupa Komisyonu Eşitlik Birliği: Engelli Hakları Stratejisi 2021-2030’da (Union of Equality Strategy for the Rights of Persons with Disabilities 2021-2030) engelli kişilerin önündeki zorlukların, ülkeler içinde ve Avrupa çapında hareketliliği, bilgi, ürün, hizmet ve

barınmaya erişimi engellemeye devam ettiği (s.7), yaşlı ve genç engelli bireylerin, ikamet yerleri ve nasıl yaşayacakları konusunda diğerleriyle eşit seçimlerle bağımsız olarak yaşama ve topluma dahil olma hakkına sahip olduğu, bağımsız yaşamın, kaliteli, erişilebilir, kişi merkezli ve uygun fiyatlı, toplum ve aile temelli hizmetlerden oluşan farklı bir ortam gerektirdiği ve kişisel yardım, tıbbi bakım ve sosyal hizmet uzmanlarının müdahalelerini içerdiği böylece günlük aktiviteleri kolaylaştırarak engelli kişilere ve ailelerine seçenek sunduğu (s.11), bununla birlikte bağımsız yaşamın, kaliteli sosyal ve istihdam hizmetleri, erişilebilir ve kapsayıcı konut, yaşam boyu öğrenmeye katılım, yeterli sosyal koruma ve güçlendirilmiş bir sosyal ekonomi ve tüm engelli bireyler için insana yakışır bir yaşam için vazgeçilmez olduğu (s.10)

belirtilerek Komisyon tarafından Üye Devletlere engelli yaşlılar da dahil olmak üzere erişilebilir ve engelliliği kapsayan sosyal konutlar için finansmanın teşvik edilmesi ve güvence altına alınması ve engelli evsizlerin karşılaştığı zorlukların ele alınması (s.12) çağrısında bulunulmuştur.

13. Birleşmiş Milletler Genel Kurulunca 13 Aralık 2006 tarihli ve A/RES/61/106 tarihli kararla kabul edilen

Engelli Hakları Sözleşmesi’nin 28 inci maddesinde Taraf Devletlerin engellilerin sosyal korunma ve engelliliğe dayalı ayrımcılığa uğramadan Yeterli Yaşam Standardı ve Sosyal Korunma hakkından yararlanma hakkını tanıyacağı ve engellilerin toplu konut programlarına erişimini sağlamak da dahil olmak üzere gereken tedbirleri alarak bu hakkın tanınmasını temin etmek ve geliştirmek için gerekli adımları atacağı (bkz. 4.5. nolu paragraf) belirtilmiştir.

14. Avrupa Konseyi Engellilik Stratejisi 2017-2023 (Council of Europe Disability Strategy 2017-2023)

genel hedefi engelli kişiler için eşitlik, itibar ve fırsat eşitliği sağlamak olarak belirlenmiş bunun da bağımsızlığın, seçim özgürlüğünün, toplum içinde yaşamak da dahil olmak üzere yaşamın ve toplumun her alanına tam ve etkili katılımın sağlanmasını gerektirdiği (s.10) belirtilmiştir.

15. 2017 yılında düzenlenen Avrupa Sosyal Haklar Sütunu’nun (European Pillar of Social Rights)

17nci maddesinde engelli bireylerin, onurlu bir yaşam sürmelerini sağlayacak gelir desteğine, işgücü piyasasına ve topluma katılımlarını sağlayacak hizmetlere ve ihtiyaçlarına uygun bir çalışma ortamına sahip olma hakkına sahip olduğu düzenlenmiştir.

16. Engellilerin yaşamın her alanına dahil olduğu erişilebilir bir toplum inşa etmek amacını taşıyan 2030

Engelsiz Vizyon Belgesinde; 4. Hedef olarak Erişilebilir konut hizmetlerinin geliştirilmesi belirlenmiş, binaların tasarım ve yapım aşamasında erişilebilirlik kriterlerinin gerçekleştirilmesinin sağlanacağı, engel durumuna göre konut içi uyarlamaların yapılmasına yönelik model geliştirileceği ve uygun maliyetli erişilebilir konut tahsisi için model geliştirileceği (s.28) ifade edilmiştir.

17. 2030 Engelsiz Vizyon Belgesi doğrultusunda hazırlanan Engelli Hakları Ulusal Eylem Planı 20232025’in amacı; engellilik alanında hak temelli yaklaşımın yaygınlaştırılması; engelli bireylerin sosyal, kültürel etkinlikler ile turizm, rekreasyon ve spor faaliyetlerine katılımlarının güçlendirilmesi; kamu kullanımına açık alanların, ulaşım sistem ve hizmetlerinin, konut hizmetlerinin ve bilgi ve iletişim teknolojileri hizmetlerinin erişilebilirliğinin sağlanması; erişilebilirlik izleme ve denetim mekanizmasının güçlendirilmesine yönelik tedbirlerin alınması (s.11) olarak belirlenmiştir.

18. Görüldüğü üzere hem Avrupa Komisyonu Engelli Hakları Stratejisi 2021-2030, Birleşmiş Milletler

Engelli Hakları Sözleşmesi, Avrupa Konseyi Engellilik Stratejisi 2017-2023 ve Avrupa Sosyal Haklar

Sütunu gibi uluslararası, hem de 2030 Engelsiz Vizyon ve Engelli Hakları Ulusal Eylem Planı 2023-2025 gibi ulusal politika belgelerinde engelli bireylerin herkesle birlikte eşit hak ve özgürlüklere sahip olduğu,

engelli bireylerin bağımsız bir şekilde toplumsal yaşamın tüm alanlarına tam ve etkin katılımlarını sağlamak üzere, engellilik konusunun hak temelli ve içermeci bir anlayışla ele alınarak politika ve programlarda gözetilmesine ihtiyaç bulunduğu vurgulanmaktadır.

19. Kurumumuzca yapılan değerlendirmede; Toplu Konut İdaresi Başkanlığı tarafından hayata geçirilen

Sosyal Konut Projeleri ile engelli bireylere (%40 üstü raporlu) kuralı satışlarda konut sayısının %5’i kadar kontenjan belirlenmesi uygulamasının 2030 Engelsiz Vizyon Belgesinde yer alan erişilebilir konut hizmetlerinin geliştirilmesi ve uygun maliyetli erişilebilir konut tahsisi için model geliştirilmesi hedefi ve Engelli Hakları Ulusal Eylem Planı 2023-2025’de yer alan konut hizmetlerinin erişilebilirliğinin sağlanmasına yönelik tedbirlerin alınması gerektiği göz önünde bulundurulup risk ve ihtiyaç analizleri yapılarak; engel oranı, engel türleri, bakmakla yükümlü bulunan engelli birey sayısı gibi kriterleri de barındıran daha kapsamlı bir kontenjan belirleme modeli geliştirilmesi gerektiği kanaatine varılmıştır.

B. İyi Yönetim İlkeleri Yönünden Değerlendirme

20. Günümüzde demokratik, modern ve katılımcı yönetim anlayışında idarelerden sadece hukuka uygun olarak hareket etmeleri değil aynı zamanda iyi yönetişim ilkelerine uygun işlem tesis etmeleri de beklenmektedir.

21. İyi yönetim ilkelerine 28/03/2013 tarihli ve 28601 mükerrer sayılı Resmi Gazetede yayımlanan Kamu

Denetçiliği Kurumu Kanununun Uygulanmasına İlişkin Usul ve Esaslar Hakkında Yönetmeliğin “İyi yönetim ilkeleri” başlıklı 6’ncı maddesinde yer verilmiş olup; söz konusu ilkeler yönünden yapılan değerlendirmede, şikâyet başvurusu kapsamında, idarenin, başvurana ilişkin işlemlerle ilgili bilgi ve belgeleri süresi içerisinde ve gerekçeli olarak kurumumuza gönderdiği tespit edilmiştir.

VI. HAK ARAMA ÖZGÜRLÜĞÜNE İLİŞKİN AÇIKLAMA

22. 6328 sayılı Kanunun 21 inci maddesinin ikinci fıkrası uyarınca, bu Tavsiye Kararının idareye tebliğ tarihinden itibaren 30 gün içinde idare tarafından herhangi bir eylem ya da işlem tesis edilmezse (varsa)

dava açma süresinden kalan süre işlemeye devam edecek olup İdare Mahkemelerinde yargı yolu açıktır.

VII. KARAR

Açıklanan nedenlerle BAŞVURUNUN KABULÜNE,

Toplu Konut İdaresi Başkanlığı tarafından hayata geçirilen Sosyal Konut Projeleri ile engelli bireylere (%40 üstü raporlu) kuralı satışlarda konut sayısının %5’i kadar kontenjan belirlenmesi uygulamasının 2030

Engelsiz Vizyon Belgesinde yer alan erişilebilir konut hizmetlerinin geliştirilmesi ve uygun maliyetli erişilebilir konut tahsisi için model geliştirilmesi hedefi ve Engelli Hakları Ulusal Eylem Planı 20232025’de yer alan konut hizmetlerinin erişilebilirliğinin sağlanmasına yönelik tedbirlerin alınması gerektiği göz önünde bulundurulup risk ve ihtiyaç analizleri yapılarak; engel oranı, engel türleri, bakmakla yükümlü bulunan engelli birey sayısı gibi kriterleri de barındıran daha kapsamlı bir kontenjan belirleme modeli geliştirilmesi yönünde Çevre Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığına TAVSİYEDE

BULUNULMASINA,

Kararın Başvurana ve Çevre Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığına tebliğine, /

6328 sayılı Kamu Denetçiliği Kurumu Kanunu’nun 20 nci maddesinin üçüncü fıkrası uyarınca, İdare

tarafından bu karar üzerine tesis edilecek işlemin otuz gün içinde Kurumumuza bildirilmesinin zorunlu olduğuna,

Türkiye Cumhuriyeti Kamu Başdenetçisi’nce karar verildi.

Şeref MALKOÇ

Kamu Başdenetçisi