|
ÖZET: Başvuran, eşi 25/10/2019 tarihinde vefat ettikten sonra kendisine bağlanan ölüm aylığının kesilmeden, babasından da ölüm aylığı talep etmiştir. Ancak, Sosyal Güvenlik Kurumu Başkanlığı, 5510 sayılı Kanun’un 54. maddesi gereği, hem eşinden hem de babasından ölüm aylığına hak kazananların yalnızca birini tercih edebileceğini belirterek talebi reddetmiştir. Başvuran, komşusunun benzer bir durumda iki aylık bağlandığını iddia ederek, eşinin ölüm aylığının kesilmeden babasından da aylık almayı istemektedir.
Sosyal Güvenlik Kurumu, başvuranın babasının 18/2/1991 tarihinde vefat ettiğini ve bu nedenle 5510 sayılı Kanun’un geçici hükümleri çerçevesinde başvuranın babasından ölüm aylığı bağlanamayacağını açıklamıştır. Başvuranın komşusunun durumu ise, 5510 sayılı Kanun’un yürürlüğünden önceki mevzuata tabi olduğundan farklılık göstermektedir. Dolayısıyla, başvuranın durumu ile komşusunun durumu arasında hukuki bir ayrım bulunmaktadır. Sonuç olarak, başvurunun reddine ilişkin karar, 5510 sayılı Kanun hükümleri doğrultusunda hukuka uygun bulunmuş ve başvuranın talebinin kabul edilmemesi gerektiği sonucuna varılmıştır. Başvuran, bu karara itiraz edebilir ve yargı yoluna başvurabilir. |
TÜRKİYE BÜYÜK MİLLET MECLİSİ KAMU DENETÇİLİĞİ KURUMU (OMBUDSMANLIK)
SAYI : 2020/5620-S.20.8944
BAŞVURU NO : 2020/3443
KARAR TARİHİ : 08/04/2020
RET KARARI
BAŞVURUYA KONU İDARE : SOSYAL GÜVENLİK KURUMU BAŞKANLIĞI
Başvuranın eşinden dolayı almakta olduğu ölüm aylığı
BAŞVURUNUN KONUSU :
kesilmeden, babasından dolayı da ölüm aylığı bağlanması talebi hakkındadır.
BAŞVURU TARİHİ : 19/02/2020
I. BAŞVURANIN İDDİA VE TALEPLERİ
1) Başvuran, eşi …’ın BAĞ-KUR emeklisi iken 25/10/2019 tarihinde vefat ettiğini,
kendisine ölüm aylığı bağlandığını, diğer taraftan babası …’ın da 4/a sigortalılık statüsünden emekli iken 18/2/1991 tarihinde vefat ettiğini, babasından ikinci ölüm aylığı bağlanması talebinin reddedildiğini, oysa aynı durumda olan komşusuna Emeklilik Hizmetleri Genel
Müdürlüğünün 4/9/2019 tarihli ve … sayılı yazısı ile iki aylık bağlandığı bilgisini edindiğini belirterek; eşinin ölümü nedeniyle bağlanan ölüm aylığı kesilmeden, babasından da ölüm aylığı bağlanmasını talep etmektedir.
II. İDARENİN BAŞVURUYA İLİŞKİN AÇIKLAMALARI
2) Sosyal Güvenlik Kurumu Başkanlığı Emeklilik Hizmetleri Genel Müdürlüğünün
başvuru konusuna ilişkin 5/3/2020 tarihli ve … sayılı yazısında özetle;
2.1) 5510 sayılı Kanun’un 54. maddesinde hem eşinden hem de ana ve/veya babasından
ölüm aylığına hak kazananlara, tercihine göre eşinden ya da ana ve/veya babasından bağlanacak aylığın ödenmesinin öngörüldüğü,
2.2) 5510 sayılı Kanun’un geçici 1. maddesinin ikinci fıkrası, Sosyal Sigorta İşlemleri
Yönetmeliği’nin geçici 4. maddesinin ikinci fıkrası ve geçici 31. maddesinin birinci fıkrasının (a) bendi ile 2018/38 sayılı Genelge hükümleri gereğince; 25/10/2019 tarihinde vefat eden eşinden dolayı 5510 sayılı Kanun kapsamında (4/1-b) ölüm aylığı alan başvurana, 18/2/1991 tarihinde vefat eden babasından dolayı ölüm aylığı bağlanmasının mümkün olmadığı, talepte bulunduğu aylığın Kanun’un geçici 1. maddesi kapsamında olmaması nedeniyle, talebinin 5510 sayılı Kanun hükümleri çerçevesinde değerlendirilmesi neticesinde anılan Kanun’un 34.
5070 sayılı Elektronik İmza Kanunu’na uygun olarak Güvenli Elektronik İmza ile üretilmiştir.Evrak teyidi
https://sikayet.ombudsman.gov.tr/sorgula/ adresinden XXXX-XXXX-XXXX kodu ile yapılabilir.
maddesinde yer alan koşulların yerine getirilmesi halinde 54. maddeye göre tercih ettiği aylığın ödenmesi gerektiği,
2.3) Başvuranın aynı durumda olduklarını belirtiği komşusuna, Kanun’un 4. maddesinin
birinci fıkrasının (b) bendi kapsamında 1/9/2005 tarihinden itibaren eşinden dolayı bağlanan aylığın Kanun’un geçici 1. maddesi kapsamında yer aldığı, 7/5/1981 tarihinde vefat eden babasından dolayı Kanun’un 4. maddesinin birinci fıkrasının (a) bendi kapsamında talep ettiği aylığın ise 5510 sayılı Kanun kapsamında değerlendirilmesi ve her iki aylığın farklı statülerde olması nedeniyle söz konusu aylıklar hakkında Kanun’un 54. maddesi kapsamında değerlendirme yapılmaksızın birlikte ödenmesinin gerektiği,
2.4) Başvurana talep etmesi halinde eşinden dolayı 1.679,37 TL olarak ödenen aylığın
kesilerek, babasından 1.764,28 TL tutarında ölüm aylığı bağlanabileceği bilgisinin verildiği,
Açıklamalarına yer verilmiştir.
III. İLGİLİ MEVZUAT
3) Türkiye Cumhuriyeti Anayasası’nın “Dilekçe, bilgi edinme ve kamu denetçisine
başvurma hakkı” başlıklı 74. maddesinin üçüncü ve dördüncü fıkralarında;
“Herkes, bilgi edinme ve kamu denetçisine başvurma hakkına sahiptir. Türkiye Büyük Millet
Meclisi Başkanlığına bağlı olarak kurulan Kamu Denetçiliği Kurumu idarenin işleyişiyle ilgili şikâyetleri inceler.”,
4) 6328 sayılı Kamu Denetçiliği Kurumu Kanunu’nun “Kurumun Görevi” başlıklı 5.
maddesinin birinci fıkrasında;
“Kurum, idarenin işleyişiyle ilgili şikâyet üzerine, idarenin her türlü eylem ve işlemleri ile tutum ve davranışlarını; insan haklarına dayalı adalet anlayışı içinde, hukuka ve hakkaniyete uygunluk yönlerinden incelemek, araştırmak ve idareye önerilerde bulunmakla görevlidir.”,
5) 5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu’nun;
5.1) “Ölüm aylığının hak sahiplerine paylaştırılması” başlıklı 34. maddesinin birinci
fıkrasının (a) ve (b) bentlerinde;
“Ölen sigortalının 33 üncü madde hükümlerine göre hesaplanacak aylığının;
a) Dul eşine % 50’si; aylık bağlanmış çocuğu bulunmayan dul eşine ise bu Kanunun 5 inci maddesinin birinci fıkrasının (a), (b) ve (e) bentleri hariç bu Kanun kapsamında veya yabancı bir ülke mevzuatı kapsamında çalışmaması veya kendi sigortalılığı nedeniyle gelir veya aylık bağlanmamış olması halinde % 75’i,
5070 sayılı Elektronik İmza Kanunu’na uygun olarak Güvenli Elektronik İmza ile üretilmiştir.Evrak teyidi
https://sikayet.ombudsman.gov.tr/sorgula/ adresinden XXXX-XXXX-XXXX kodu ile yapılabilir.
b) Bu Kanunun 5 inci maddesinin birinci fıkrasının (a), (b) ve (e) bentleri hariç bu Kanun kapsamında veya yabancı bir ülke mevzuatı kapsamında çalışmayan veya kendi sigortalılığı nedeniyle gelir veya aylık bağlanmamış çocuklardan;
1) 18 yaşını, lise ve dengi öğrenim görmesi halinde 20 yaşını, yüksek öğrenim yapması
halinde 25 yaşını doldurmayanların veya,
2) Kurum Sağlık Kurulu kararı ile çalışma gücünü en az % 60 oranında yitirip malul
olduğu anlaşılanların veya,
3) Yaşları ne olursa olsun evli olmayan, evli olmakla beraber sonradan boşanan veya dul
kalan kızlarının,
her birine % 25’i, …
oranında aylık bağlanır.”
5.2) “Aylık ve gelirlerin birleşmesi” başlıklı 54. maddesinin birinci fıkrasının (a)
bendinin beş numaralı alt bendinde;
“Bu Kanuna göre bağlanacak aylık ve gelirlerin birleşmesi durumunda;
a) Uzun vadeli sigorta kollarından;
…
Hem eşinden, hem de ana ve/veya babasından ölüm aylığına hak kazananlara, tercihine göre eşinden ya da ana ve/veya babasından bağlanacak aylığı, …
bağlanır.”
5.3) “Malullük, yaşlılık ve ölüm sigortasına ilişkin bazı geçiş hükümleri” başlıklı geçici
1. maddesinin ikinci fıkrasında;
“17/7/1964 tarihli ve 506 sayılı, 2/9/1971 tarihli ve 1479 sayılı, 17/10/1983 tarihli ve 2925 sayılı, bu Kanunla mülga 17/10/1983 tarihli ve 2926 sayılı kanunlara göre bağlanan veya hak kazanan; aylık, gelir ve diğer ödenekler ile 8/2/2006 tarihli ve 5454 sayılı Kanunun 1 inci maddesine göre ödenmekte olan ek ödemenin verilmesine devam edilir. Bu gelir ve aylıkların durum değişikliği nedeniyle artırılması, azaltılması, kesilmesi veya yeniden bağlanmasında, bu
Kanunla yürürlükten kaldırılan ilgili kanun hükümleri uygulanır.”
6) Mülga 506 sayılı Sosyal Sigortalar Kanunu’nun “Eş ve çocuklara aylık
bağlanması” başlıklı 68. maddesinin (C) alt bendinde;
“Çocuklardan:
5070 sayılı Elektronik İmza Kanunu’na uygun olarak Güvenli Elektronik İmza ile üretilmiştir.Evrak teyidi
https://sikayet.ombudsman.gov.tr/sorgula/ adresinden XXXX-XXXX-XXXX kodu ile yapılabilir.
a) 18 yaşını, ortaöğrenim yapması halinde 20 yaşını, yüksek öğrenim yapması halinde 25 yaşını doldurmamış olan veya çalışamayacak durumda malul bulunan ve Sosyal Sigortaya, Emekli
Sandıklarına tabi çalışmalarından dolayı gelir veya aylık almayan (…) çocuklarla yaşları ne olursa olsun evli olmayan, evli olmakla beraber sonradan boşanan veya dul kalan ve Sosyal
Sigortaya, Emekli Sandıklarına tabi bir işte çalışmayan, buralardan gelir veya aylık almayan kız çocukların her birine %25’i, …
oranında aylık bağlanır.”
Düzenlemelerine yer verilmiştir.
IV. KAMU DENETÇİSİ CELİLE ÖZLEM TUNÇAK’IN KAMU BAŞDENETÇİSİ’NE
ÖNERİSİ
7) Başvuranın iddiaları, idarenin konu ile ilgili açıklamaları, ilgili mevzuat ve tüm dosya
kapsamı birlikte değerlendirilerek hazırlanan “Ret Karar Önerisi” Kamu Başdenetçisi’ne sunulmuştur.
V. DEĞERLENDİRME VE GEREKÇE
A. Hukuka, Hakkaniyete ve İnsan Haklarına Uygunluk Yönünden Değerlendirme
8) Başvuran bir numaralı paragrafta da yer verildiği üzere, 25/10/2019 tarihinde vefat eden
eşinden dolayı bağlanan ölüm aylığı kesilmeden, 18/2/1991 tarihinden vefat eden babasından dolayı da ölüm aylığı bağlanmasını talep etmektedir.
9) Somut olayda, başvurana eşinden dolayı bağlanan ölüm aylığı ile birlikte babasından
dolayı da ölüm aylığı bağlanıp bağlanamayacağı temel uyuşmazlık konusudur. Bu kapsamda başvurana, ölüm aylığı bağlanılmasında esas alınması gereken mevzuat hükümlerinin tespiti ile ilgili hükümlerin aynı anda iki aylığın ödenmesine cevaz verip vermediğinin incelenmesi gerekmektedir.
10) Bilindiği üzere kanunların zaman bakımından uygulanmasında, her kanunun yürürlüğe
girdiği tarihten sonra meydana gelen olaylara uygulanması esastır. Bu doğrultuda, kanunun yürürlük tarihinden önceki olaylara uygulanması için özel bir kanun hükmünün varlığı gerekli olduğu gibi, yürürlükten kaldırılan kanunun ileriye etkili olarak uygulanmaya devam edilebilmesi için de yine özel bir kanun hükmünün varlığı zorunludur. Nitekim 5510 sayılı
Kanun’un geçici 1. maddesinin ikinci fıkrası ile kanun koyucu, mezkûr Kanun’un yürürlüğünden önceki sosyal güvenlik kanunları uygulanmak suretiyle hak sahiplerine bağlanılan veya hak kazanılan gelir veya aylıkların, durum değişikliği sebebine bağlı olarak kesilmesi veya yeniden bağlanmasında, Kanun’un yürürlük tarihinden önceki hükümlerin esas alınması gerektiğini benimsemiştir. Bu tür istisnai hükümler gibi ayrık durumlar dışında, ölüm sigortasından aylık tahsislerinde de, genel kural olarak hakkı doğuran olay tarihinde yürürlükte
5070 sayılı Elektronik İmza Kanunu’na uygun olarak Güvenli Elektronik İmza ile üretilmiştir.Evrak teyidi
https://sikayet.ombudsman.gov.tr/sorgula/ adresinden XXXX-XXXX-XXXX kodu ile yapılabilir.
olan yasal mevzuatın uygulanması gerekmektedir. Bu noktada evli kız çocukları, ölüm aylığı bağlanmasında baba yönünden hak sahipliği sıfatını, eşini kaybetmekle kazanmakta, başka bir anlatımla eş hayatta iken baba yönünden hak sahipliği sıfatı söz konusu olmamaktadır.
Belirtmek gerekir ki, kız çocuğuna baba üzerinden ölüm aylığı bağlanabilmesi için yalnızca ölümün gerçekleşmesi veya evli olunmaması yeterli değildir. Aylık tahsisi için her iki olgunun bir arada varlığı gerekmektedir. Bu yönüyle evli kız çocuğu kimi zaman boşanmayla, bazen de ölümle hak sahibi sıfatını kazanmaktadır. Eş deyişle sigortalı baba yaşamını yitirmesine karşın kız çocuğu evli ise hak sahibi olamamakta, evli olmayan kız çocukları ise sigortalı baba hayatta olduğu sürece bu sıfatla anılmamakta ve her iki durumda da aylığa hak kazanılamamaktadır.
Şu durumda, evli kız çocuğu bazen boşanmayla, kimi zaman da ölümle ve hangisi daha sonra ise o tarihte ölüm aylığı açısından hak sahibi olmaktadır. (Yargıtay Hukuk Genel Kurulunun;
28/5/2019 tarihli ve E: 2016/1789, K: 2019/612 sayılı; 14/6/2017 tarihli ve E: 2016/2140 K:
2017/1178 sayılı; 26/2/2016 tarihli ve E: 2015/21-831, K: 2016/201; Yargıtay Onuncu Hukuk
Dairesinin 10/3/2016 ve E: 2015/11000, K: 2016/2809 sayılı kararları. www.corpus.com.tr)
11) Diğer taraftan mülga 506 sayılı Kanun’un 68. maddesinde; ölen sigortalının, yaşları ne
olursa olsun evli olmayan, evli olmakla beraber sonradan boşanan veya dul kalan ve Sosyal
Sigortaya, Emekli Sandıklarına tabi bir işte çalışmayan, buralardan gelir veya aylık almayan kız çocuklarına aylık bağlanacağı düzenlenmektedir. Bu durumda, babası mülga 506 sayılı
Kanun kapsamında sigortalı iken vefat eden kız çocuğuna ölüm aylığı bağlanması için temel olarak evli olmama şartının arandığı anlaşılmaktadır. Hal böyle iken somut olayda, başvuranın babasının vefat ettiği tarihte evli olduğu, bu durumda sigortalı babasından bağlanılacak ölüm aylığı bakımından hak sahipliği sıfatını, eşinin vefat ettiği 25/10/2019 tarihinde kazandığı görülmektedir. Dolayısıyla başvuranın eşinin vefatı ve bu doğrultuda başvuranın hak sahipliği sıfatını kazanması, 5510 sayılı Kanun’un 54. maddesinin yürürlüğe girdiği 1/10/2008 tarihinden sonra olması nedeniyle, eşinden bağlanan ölüm aylığının yanında babasından dolayı da ölüm aylığının ödenip ödenmeyeceğinin mezkûr 54. madde kapsamında değerlendirilmesi gerekmektedir. Anılan madde de ise hem eşinden, hem de ana ve/veya babasından ölüm aylığına hak kazananlara, tercihine göre eşinden ya da ana ve/veya babasından aylık bağlanacağı açıkça düzenlenmiş olduğundan, başvurana hem eşinden hem de babasından aynı anda ölüm aylığı bağlanmasının mümkün olmadığı sonucuna ulaşılmaktadır.
12) Öte yandan başvuranın, aynı durumda bulunduğunu belirttiği komşusunun 1/9/2005
tarihinden itibaren eşinden dolayı ölüm aylığı almakta olduğu, babasının ise 7/5/1981 tarihinde vefat ettiği anlaşılmaktadır. Bu noktada, ölüm aylığı açısından hak sahipliği sıfatının eşin vefat ettiği tarihte yürürlükte olan kanun hükümlerine değerlendirilmesi ve giderek 5510 sayılı
Kanun’un geçici 1. maddesinin ikinci fıkrası uyarınca da bağlanan aylığın ödenmesine devam edilmesi, yine ölüm aylığında meydana gelecek durum değişikliklerinde de yürürlükten kaldırılan ilgili kanun hükümlerinin uygulanması gerektiği değerlendirilmektedir. Şu halde eşinin vefat ettiği 25/10/2019 tarihinde ölüm aylığı bakımından hak sahipliği sıfatını kazanan ve 5510 sayılı Kanun hükümlerine göre hem eşinden hem de babasından ölüm aylığı alma imkânı bulunmayan başvuran ile 5510 sayılı Kanun’un yürürlüğe girmesinden önce ölüm aylığına hak kazanan ve mezkûr Kanun’un geçici 1. maddesi kapsamında aylık almaya devam eden komşusunun aynı durumda olmadığı belirgindir.
5070 sayılı Elektronik İmza Kanunu’na uygun olarak Güvenli Elektronik İmza ile üretilmiştir.Evrak teyidi
https://sikayet.ombudsman.gov.tr/sorgula/ adresinden XXXX-XXXX-XXXX kodu ile yapılabilir.
13) Kurumumuzca yapılan değerlendirmeler neticesinde; eşinin vefatı ile hak sahipliği
sıfatını kazanan başvuranın, babasından dolayı da ölüm aylığı bağlanması talebinin 5510 sayılı
Kanun hükümleri uyarınca reddedilmesine yönelik Sosyal Güvenlik Kurumu işleminde hukuka ve hakkaniyete aykırılık tespit edilememiştir.
B. İyi Yönetim İlkeleri Yönünden Değerlendirme
14) İyi yönetim ilkelerine, 28/03/2013 tarihli ve 28601 mükerrer sayılı Resmi Gazetede
yayımlanan Kamu Denetçiliği Kurumu Kanununun Uygulanmasına İlişkin Usul ve Esaslar
Hakkında Yönetmeliği’nin “İyi yönetim ilkeleri” başlıklı 6. maddesinde yer verilmiştir. Söz konusu ilkeler yönünden yapılan değerlendirme neticesinde; başvurunun incelenmesi ve araştırılması kapsamında, Kurumumuzca istenilen bilgi ve belgelerin idare tarafından süresi içerisinde ve gerekçeli olarak Kurumumuza gönderildiği, böylece “kararların gerekçeli olması ve makul sürede karar verme” ilkelerine uygun davranıldığı; ancak idarenin, başvurana verdiği cevaplarda hangi sürede hangi mercilere başvurabileceğini göstermediği, bu nedenle “karara karşı başvuru yollarının gösterilmesi” ilkesine uymadığı anlaşılmış olup; idareden bahse konu ilkeye de uygun davranması beklenmektedir.
VI. HAK ARAMA ÖZGÜRLÜĞÜNE İLİŞKİN AÇIKLAMA
15) 6328 sayılı Kanun’un 21. maddesinin birinci fıkrası uyarınca, bu Ret Kararının başvurana
tebliğ tarihinden itibaren, ilgili idarenin işlemine karşı (varsa) dava açma süresinden kalan süre kaldığı yerden işlemeye devam edecek olup, Karabük İş Mahkemelerinde yargı yolu açıktır.
VII. KARAR
Açıklanan gerekçelerle BAŞVURUNUN REDDİNE;
Kararın BAŞVURANA ve SOSYAL GÜVENLİK KURUMU BAŞKANLIĞINA tebliğine,
Türkiye Cumhuriyeti Kamu Başdenetçisi’nce karar verildi.
e-imzalıdır
Şeref MALKOÇ
Kamu Başdenetçisi
5070 sayılı Elektronik İmza Kanunu’na uygun olarak Güvenli Elektronik İmza ile üretilmiştir.Evrak teyidi
https://sikayet.ombudsman.gov.tr/sorgula/ adresinden XXXX-XXXX-XXXX kodu ile yapılabilir.