|
ÖZET: Başvuru, fahri trafik müfettişlerinin denetlenmesi talebine ilişkindir. Başvuran, bu müfettişlerin keyfi ve delilsiz ceza yazdığını, hatta ihlal olmaksızın görevlerini kötüye kullandıklarını belirterek, daha fazla düzenlemeye ihtiyaç duyulduğunu ifade etmiştir. İçişleri Bakanlığı, fahri trafik müfettişliğinin 1997 yılından beri uygulandığını, bu müfettişlerin gönüllülük esasına göre çalıştığını ve belirli eğitim süreçlerinden geçtiğini açıklamıştır. Ayrıca, müfettişlerin düzenlediği tutanakların, yetkili trafik kuruluşları tarafından denetlendiği ve bu süreçte iptallerin de yaşandığı belirtilmiştir.
Fahri trafik müfettişlerinin, trafik güvenliğini sağlamak amacıyla görev yaptıkları ve bu uygulamanın, sürücülerde “yakalanma riski” algısını artırarak trafik kurallarına uyumu teşvik ettiği vurgulanmıştır. Ancak, müfettişlerin düzenlediği tutanakların delilsiz olması durumunda keyfi uygulamalara yol açabileceği ve bu durumun kamu düzenine zarar verebileceği değerlendirilmiştir. Bu nedenle, mevcut sistemin daha etkili hale getirilmesi ve denetim mekanizmalarının güçlendirilmesi gerektiği sonucuna varılmıştır. Sonuç olarak, İçişleri Bakanlığı’na, fahri trafik müfettişliği uygulamasının daha işlevsel hale getirilmesi ve denetim süreçlerinin güçlendirilmesi yönünde tavsiyede bulunulmuştur. Bu tavsiyenin, kamu güvenliğinin sağlanması açısından önemli olduğu ifade edilmiştir. |
T.C. TÜRKİYE BÜYÜK MİLLET MECLİSİ KAMU DENETÇİLİĞİ KURUMU
(OMBUDSMANLIK)
SAYI : 2024/13271-S.24.19957
BAŞVURU NO : 2024/7736
KARAR TARİHİ : 29.11.2024
TAVSİYE KARARI
BAŞVURUYA KONU İDARE : İÇİŞLERİ BAKANLIĞI
BAŞVURUNUN KONUSU : Fahri trafik müfettişlerinin denetlenmesi talebi hakkındadır.
BAŞVURU TARİHİ : 19.06.2024
I. BAŞVURANIN İDDİA VE TALEPLERİ
1. Kurumumuza yapılan başvuruda başvuran tarafından özetle; fahri trafik müfettişleri tarafından keyfi ve delilsiz ceza yazıldığını, hatta cezaya konu ihlal olmasa bile görevlerini kötüye kullanarak bildirimde bulunulduğunu, fahri trafik müfettişlerinin ceza yazabileceği ihlallere ilişkin daha fazla düzenlemeye ihtiyaç duyulduğunu iddia ve ifade ederek fahri trafik müfettişlerinin delilsiz ceza yazabilmesinin önüne geçilebilmesi için denetlenmesini talep etmektedir.
II. İDARENİN BAŞVURUYA İLİŞKİN AÇIKLAMALARI
2. Kurumumuzun 12/07/2024 tarih ve sayılı İçişleri Bakanlığı ve Emniyet Genel
Müdürlüğünden bilgi ve belge talebine istinaden, idarenin 26/07/2024 tarih ve – – sayılı cevabi yazısında özetle; 2.1. 2918 sayılı Karayolları Trafik Kanununa 17/10/1996 tarihli ve 4199 sayılı Kanunun çerçeve 43’üncü maddesi ile eklenen Ek-6’ncı madde hükmüne istinaden; trafik güvenliğini sağlamak, denetim hizmetlerinde görevli personele yardımcı olmak, sürücülere her zaman ve her yerde denetlendikleri duygusunu yerleştirmek ve vatandaşlarımızın doğrudan denetime katılımını sağlamak amacıyla gönüllülük esasına dayalı fahri trafik müfettişliği uygulaması kurulmuş olup, 01.05.1997 tarih ve 22976 sayılı Resmi
Gazetede yayımlanarak yürürlüğe giren “Fahri Trafik Müfettişleri Görev ve Çalışma Yönetmeliği” ile de görev, yetki ve sorumluluklarının belirlendiği, ayrıca Fahri trafik müfettişliğinin ülkemizde 1997 yılından itibaren uygulanmaya başlandığı, 2.2. Fahri trafik müfettişlerinin eğitim durumlarına göre istatistiki verilerin tutulduğu, Fahri trafik müfettişi adaylarında en az yüksekokul mezunu olma şartı arandığı ve Yönetmeliğin 8’inci maddesi gereğince
müfettişlik görevi verilmeden önce eğitime tabi tutulduğu, ayrıca fahri trafik müfettişlerine görevleri ile ilgili bilgilendirilmeleri amacıyla yılda en az iki defa eğitim ve değerlendirme toplantısının düzenlendiği, Fahri trafik müfettişlerinin güncel mesleki bilgilerinin bulunmadığı, 2.3. Fahri trafik müfettişleri tarafından tespit edilen tutanaklara istinaden trafik idari para cezası karar tutanağına dönüştürülenlerin Sulh Ceza Hakimliklerince iptal edilenlere ait bilgilerin tutulduğu, ancak Sulh
Ceza Hakimliklerine ait yapılan itiraz sonucu red edilenlere ilişkin kayıtlar tutulmamadığı, 2.4. Trafik idari para cezası karar tutanağı tahsilatları ile ilgili hususların Hazine ve Maliye Bakanlığınca takip edildiği, 2.5. Fahri Trafik Müfettişliği Görev ve Çalışma Yönetmeliği’nin 5’inci maddesinde belirlenen şartları taşıyan kişiler aynı Yönetmeliğin 6’ncı maddesine istinaden ikamet ettikleri il valiliğine müracaat ettiği, aynı yönetmeliğin 7’nci maddesine göre, müracaatların kabulü, ibraz edilen bilgi ve belgelerin incelenmesi, ilgilinin müracaatını yapmış olduğu il valiliğince yapıldığı, yapılan inceleme neticesinde durumları bu Yönetmelik esaslarına uygun olanlar, talep edildiğinde Bakanlığa gönderildiği, Trafik
Başkanlığınca yapılan inceleme ve değerlendirme neticesinde, müfettiş olmasında sakınca görülmeyenlerin
Emniyet Genel Müdürünün teklifi ile İçişleri Bakanının onayına sunulduğu, onay işlemini müteakip, ilgili valiliklerine sonuçların iletildiği ve ilgililere valilerce fahri trafik müfettişliği görevinin verildiği, fahri trafik müfettişlerinin görevlerinin Yönetmeliğin 11’inin maddesinde belirlenen hükümler doğrultusunda sonlandırıldığı, fahri trafik müfettişliği uygulamasının başladığı 1997 yılından bugüne vefat (2.830), 70 yaşından gün alma (6.555), 1 yıllık sürede tutanak düzenlemeyen (2.256), sürücü belgesinin geri alımı/iptali (695), istifa (582) ve Yönetmelikte belirtilen diğer nedenlerle (3.281) olmak üzere toplam 16.199 fahri trafik müfettişinin görevinin iptal edildiği, 2.6. Fahri Trafik Müfettişliği Görev ve Çalışma Yönetmeliğinin “Müfettişlerin Görev ve Yetkileri” başlıklı 9’uncu maddesi ikinci fıkrasında “Müfettişlerin hangi trafik kural ihlalleri hakkında tutanak düzenleyebilecekleri Emniyet Genel Müdürlüğünce belirlenir.” hükmünün bulunduğu, bu kapsamda düzenli ve güvenli bir trafik ortamı oluşturularak can ve mal kayıplarının en aza indirilmesi amacıyla fahri trafik müfettişlerine trafik güvenliğini doğrudan etkileyen trafik ihlallerinden tutanak düzenleme yetkisinin verildiği, bu maddeler içinde teknik bir cihaz yardımıyla (radar ve alkol gibi) veya araştırma sonucu tespit edilecek ihlal maddesinin bulunmadığı, fahri trafik müfettişliği uygulaması, gelişen, büyüyen, çeşitlenen ve çoğalan trafik sorunlarını zamanında ve etkin bir biçimde denetleyebilmek, sürücülerin trafik kurallarına uymasını alışkanlık hâline getirmek, her kural ihlalinin mutlaka görüleceği ve tespit edileceği inancının bütün sürücülerde yer etmesini sağlamak, bu bakımdan, denetim mekanizmasını genişletmek, otokontrol sistemini yaygınlaştırmak amacıyla mevcut mevzuatta düzenlemelerin yapıldığı, 2.7. Trafik kural ihlallerinin çoğunlukla elektronik denetleme sistemlerinin ve polisin bulunmadığı yerlerde gerçekleştiği, bu nedenle de düzenli ve güvenli bir trafik ortamı sağlanarak can ve mal kayıplarının en aza indirilmesinde denetimin bir parçası olan fahri trafik müfettişliği uygulaması ile sürücülerde trafik polisi dışında da her zaman ve her yerde denetlendiği algısı oluşturularak “Algılanan Yakalanma Riski
Duygusunun” geliştirilmesi ve canlı tutulmasıyla trafik güvenliğine olan katkısının en üst düzeyde sağlandığı, 2.8. Birçok ülkede sürücüler tarafından yapılan trafik kural ihlallerinin kolluğa bildirimi ile ilgili farklı uygulamaların bulunduğu, ancak ülkemizde uygulanan fahri trafik müfettişliği uygulamasına benzer yurtdışı örneği ile ilgili araştırmanın yer almadığı,
2.9. Mevzuatta fahri trafik müfettişlerince tespit edilen trafik kural ihlalleri ile ilgili fotoğraf veya görüntü alınacağına dair zorunluluk bulunmadığı, trafikte anlık olarak yapılan ihlallerin fotoğraf ve video kaydı ile tamamının tespitinin yapılması mümkün olamamakla birlikte, müfettişlerce trafik ihlali yapan araçlarla ilgili fotoğraf veya görüntü kaydı alınması durumunda tamamen gönüllülük ve gizlilik esasına göre bu görevi yürüten fahri trafik müfettişini deşifre edeceği, güvenlik zafiyetine neden olabileceği ve uzun vadede görevini yapamaz duruma getireceğinin değerlendirildiği, 2.10. Şikayet konusu talebe ilişkin mahkemelere yapılan itirazlar kendi içerisinde ve özel durumlarına göre ayrı ayrı değerlendirildiği, mahkeme kararlarının da trafik idari para cezası karar tutanağını düzenleyen il/ilçe trafik birimlerine gönderildiği, veri tabanında bu kararlara ilişkin iptal edilen trafik idari para cezası karar tutanağına ilişkin bilgiler dışında istatistik tutulmadığı, açıklamalarına yer verilmiştir.
III. İLGİLİ MEVZUAT
3. 18/10/1982 tarihli ve 2709 sayılı Türkiye Cumhuriyeti Anayasası’nın; “Dilekçe, bilgi edinme ve kamu denetçisine başvurma hakkı” başlıklı 74 üncü maddesinde; “…Herkes, bilgi edinme ve kamu denetçisine başvurma hakkına sahiptir. Türkiye Büyük Millet Meclisi
Başkanlığına bağlı olarak kurulan Kamu Denetçiliği Kurumu idarenin işleyişiyle ilgili şikâyetleri inceler…”; 4. 18.10.1983 tarihinde Resmi Gazetede yayımlanan 2918 sayılı Karayolları Trafik Kanununun; “Fahri Trafik Müfettişliği” başlıklı Ek-6 ncı maddesinde; “Sürücülerin trafik kurallarına uyup uymadığını denetlemekle sorumlu olan yetkililere yardımcı olmak üzere Karayolu Trafik Güvenliği Kurulunca önerilen ve Karayolu Trafik Güvenliği Üst Kurulunca uygun görülen kişilere, valilerce “fahri trafik müfettişliği” görevi verilir.
Fahri trafik müfettişleri; 2918 sayılı Karayolları Trafik Kanununun suç saydığı fiilleri işleyenler hakkında işlem yapılması amacıyla, Emniyet Genel Müdürlüğünce kendilerine verilen tutanağı düzenlemek ve bunları aracın tescilli olduğu trafik kuruluşuna gönderilmek üzere en geç bir hafta içerisinde herhangi bir trafik kuruluşuna teslim etmek zorundadırlar.
Fahri trafik müfettişleri İçişleri Bakanlığının belirleyeceği esas ve usullere göre eğitime tabi tutulabilirler.
Bu hizmet fahri ve ücretsizdir.
Görevini kötüye kullandığı tespit edilen fahri trafik müfettişleri iki aydan altı aya kadar hafif hapis cezası ile cezalandırılırlar. Yargılamaları tabi oldukları esaslara göre yapılır.
Ayrıca belgeleri iptal edilir.
Fahri trafik müfettişlerinin yetki ve sorumlulukları ile diğer usul ve esaslar İçişleri Bakanlığınca çıkarılacak yönetmelikte belirlenir.” 5. 01.05.1997 tarih ve 22976 sayılı Resmi Gazetede yayımlanarak yürürlüğe giren “Fahri Trafik
Müfettişleri Görev ve Çalışma Yönetmeliğinin;
5.1. .“Aranacak şartlar” başlıklı 5 inci maddesinde; “Müfettiş olacaklarda aşağıdaki şartlar aranır.
a) Türkiye Cumhuriyeti vatandaşı olmak, b) En az kırk yaşında olmak, c) En az yüksekokul mezunu olmak d) En az on yıllık sürücü belgesi sahibi olmak, e) Hakkında 2918 sayılı Kanunun 48 inci maddesine göre işlem yapılmamış olması veya düzenlendiği tarihten itibaren herhangi bir nedenle sürücü belgesinin geçici olarak geri alınmamış/iptal edilmemiş olması, f) (Mülga:RG-3/9/2020-31233)
g) Kamu hizmetlerinden yasaklı olmamak, h) Taksirli suçlar ve aşağıda sayılan suçlar dışında tecil edilmiş hükümler hariç olmak üzere, ağır hapis veya 6 aydan fazla hapis veyahut affa uğramış olsalar bile devletin şahsiyetine karşı işlenen suçlara, zimmet, ihtiras, irtikap, rüşvet, hırsızlık, dolandırıcılık sahtecilik, inancı kötüye kullanma, dolaylı iflas gibi yüz kızartıcı veya şeref ve haysiyeti kırıcı suçtan veya istimal ve istihlak kaçakçılığı hariç, kaçakçılık, resmi ihale ve alım satımlara fesat karıştırma, devlet sırlarını açığa vurma suçlarından dolayı hükümlü bulunmamak.” 5.2. “Eğitim ve Değerlendirme Toplantıları” başlıklı 8 inci maddesinde; “Müfettişliğe seçilen kişiler, belirli bir eğitim programı çerçevesinde illerinde eğitime tabi tutulur.
Hazırlıkları tamamlanmış eğitim programlarına katılmayanlara müfettişlik kimliği verilmez. Müfettişlere görevleri ile ilgili bilgilendirilmeleri amacıyla yılda en az iki defa eğitim ve değerlendirme toplantısı düzenlenir. Eğitim ve değerlendirme toplantıları yüz yüze ve/veya uzaktan eğitim yöntemi ile yapılabilir.
Uzaktan eğitim yöntemiyle yapılması halinde eğitim sonunda değerlendirme sınavı yapılır. Sınavda başarılı olanlar eğitime katılmış sayılır. Herhangi bir toplantıya katılmayan müfettişlerin tutanak düzenleme yetkileri katılacakları ilk toplantıya kadar askıya alınır.” 5.3. “Müfettişlerin Görev ve Yetkileri” başlıklı 9 uncu maddesinde; “Müfettişler; a) (Değişik:RG-7/3/2019-30707) Tespit ettikleri kural ihlallerine ilişkin olarak; fiziki ortamda düzenledikleri tutanakları (EK-3) herhangi bir trafik ekip veya kuruluşuna elden, elektronik ortamda düzenledikleri tutanakları Emniyet Genel Müdürlüğüne elektronik sistem üzerinden bir hafta içerisinde teslim ederler.
b) Trafik güvenliği ile ilgili görüş ve önerileri bildirebilirler.
c) Yer ve zamanla sınırlı olmayıp, ülkenin her yerinde görevli sayılırlar.
d) Görevlerini yürütürken, adil ve tarafsız olmak zorundadırlar.
e) Araç durduramaz, sürücülerle muhatap olamaz, belge veya evrak kontrolü yapamazlar.
(Ek fıkra:RG-9/5/2024-32541) Müfettişlerin hangi trafik kural ihlalleri hakkında tutanak düzenleyebilecekleri Emniyet Genel Müdürlüğünce belirlenir.” 5.4. “Sorumluluk” başlıklı 10 uncu maddesinde; “Görevini kötüye kullandığı tespit edilen ve Yönetmelikte belirlenen esas ve usullere aykırı olarak işlem yapan müfettişler, 2918 sayılı Karayolları Trafik Kanununun Ek 6’ncı maddesi hükmü uyarınca iki aydan altı aya kadar hafif hapis cezası ile cezalandırılırlar. Ayrıca, bunların yargılanmaları tabi oldukları esaslara göre yapılır.” 5.5. “Müfettişlik Görevinin Sona Erdirilmesi” başlıklı 11 inci maddesinde; “Müfettişlik görevi aşağıda sayılan hallerin herhangi birisinin mevcudiyetinde sona erdirilir.
a) Bu Yönetmeliğin 5 inci maddesindeki şartlardan herhangi birini kaybedenler.
b) Ayrılma isteğinde bulunanlar.
c) Bu Yönetmeliğin 10 uncu maddesi gereğince mahkemeye sevki yapılanlar.
d) Müfettişlik kimliğini, kendilerine muafiyet kazandırmak amacıyla kullananlar.
e) Yetkilerini, bu Yönetmelikte belirtilen görevlerin haricinde kullandığı tespit edilenler.
f) Trafiğin denetimi ve yönetimiyle yetkili kişilere görevleri esnasında müdahalede bulunanlar.
g) (Ek:RG-15/11/1997-23171) (Değişik:RG-3/9/2020-31233) Herhangi bir nedenle sürücü belgesi geçici olarak geri alınan veya iptal edilenler.
h) (Ek:RG-24/11/1999-23886) (Mülga bent:RG-27/11/2001-24596)
ı) (Ek:RG-9/5/2024-32541) 70 yaşından gün alanlar.
(Değişik ikinci fıkra:RG-9/5/2024-32541) Birinci fıkra kapsamında görevin sona erdirilmesi işlemleri, müfettişin kayıtlı olduğu il valiliğince yapılır ve Bakanlığa bildirilir.
(Değişik üçüncü fıkra:RG-9/5/2024-32541) Bir yıl süreyle trafik kural ihlali tespit tutanağı düzenlemeyen veya trafik güvenliğine katkı sağlamayacak şekilde günlük hayatın olağan akışı dışında tutanak düzenlediği tespit edilen ya da eğitim ve değerlendirme toplantılarına üst üste iki kez katılmayan müfettişlerin görevleri
Emniyet Genel Müdürünün teklifi üzerine İçişleri Bakanının onayı ile sonlandırılabilir.” 5.6. “Müfettişlerin Kişisel Bilgilerinin Gizliliği” başlıklı 1 inci ek maddesinde;
“24/3/2016 tarihli ve 6698 sayılı Kişisel Verilerin Korunması Kanunu gereğince fahri trafik müfettişlerine ait kişisel bilgilerin gizliliği esastır. İlgili kurum ve kuruluşlar ile diğer yetkililer gizliliğin sağlanmasını teminen fahri trafik müfettişlerine ait kişisel bilgilerin üçüncü kişilerle paylaşılmaması konusunda gerekli tedbirleri almakla yükümlüdürler”, 6. 14/6/2012 tarihli ve 6328 sayılı Kamu Denetçiliği Kurumu Kanunu’nun; “Kurumun Görevi” başlıklı 5 nci maddesinin birinci fıkrasında, “Kurum, idarenin işleyişiyle ilgili şikâyet üzerine, idarenin her türlü eylem ve işlemleri ile tutum ve davranışlarını; insan haklarına dayalı adalet anlayışı içinde, hukuka ve hakkaniyete uygunluk yönlerinden incelemek, araştırmak ve idareye önerilerde bulunmakla görevlidir.”; 7. 8/3/2013 tarihli ve 28601 sayılı Mükerrer Resmi Gazete’de yayımlanan Kamu Denetçiliği Kurumu
Kanununun Uygulanmasına İlişkin Usul ve Esaslar Hakkında Yönetmelik’in; 7.1. “Karar türleri” başlıklı 31 inci maddesinde; “(1) Kurum, şikâyet başvurusuna ilişkin inceleme ve araştırma sonucunda tavsiye kararı… dair karar verir.”, 7.2. “Tavsiye kararı” başlıklı 32 nci maddesinde; “(1) İnceleme ve araştırma sonucunda şikâyetin yerinde olduğu kanaatine varılması hâlinde tavsiye kararı verilir. …”, Düzenlemelerine yer verilmiştir.
IV. KAMU DENETÇİSİ YAHYA AKMAN’IN KAMU BAŞDENETÇİSİ’NE ÖNERİSİ
8. Başvuranın iddiaları, idarenin konu ile ilgili açıklamaları, ilgili mevzuat ve tüm dosya kapsamı birlikte değerlendirildiğinde; hazırlanan “Tavsiye Karar Önerisi” Kamu Başdenetçisi’ne sunulmuştur.
V. DEĞERLENDİRME VE GEREKÇE
A. Hukuka, Hakkaniyete ve İnsan Haklarına Uygunluk Yönünden Değerlendirme 9. Başvuran başvurusunda özetle; fahri trafik müfettişleri tarafından keyfi ve delilsiz ceza yazıldığını, hatta cezaya konu ihlal olmasa bile görevlerini kötüye kullanarak bildirimde bulunulduğunu, fahri trafik müfettişlerinin ceza yazabileceği ihlallere ilişkin daha fazla düzenlemeye ihtiyaç duyulduğunu iddia ve ifade ederek fahri trafik müfettişlerinin delilsiz ceza yazabilmesinin önüne geçilebilmesi için denetlenmesini talep etmektedir.
10. Fahri Trafik Müfettişliği, 1997 yılında 2918 sayılı Karayolları Trafik Kanununa eklenen bir madde ile hayata geçirilmiş olup, müfettişlerin gönüllük esasına göre çalıştığı ve ücret almadığı bir sistem olarak düzenlenmiştir. Bu kapsamda müfettişler 2918 sayılı Kanunu’nun suç saydığı fiilleri işleyenler hakkında işlem yapmak amacıyla, tespit edilen kural ihlallerine ilişkin olarak fiziki ortamda düzenledikleri tutanakları herhangi bir trafik ekip veya kuruluşuna elden, elektronik ortamda düzenledikleri tutanakları ise
Emniyet Genel Müdürlüğüne elektronik sistem üzerinden bir hafta içerisinde teslim etmekle görevlidirler.
Müfettişlerce fiziki ya da elektronik ortamda tanzim edilen tutanaklar, trafik kuruluşlarında gerekli kontrolleri yapıldıktan sonra trafik idari para cezası karar tutanağına dönüştürülmektedir. Yetkili kişilerce tutulan bu tutanağa karşı, kararın tebliği tarihinden itibaren en geç 15 gün içinde sulh ceza hakimliğine itiraz için başvurulabilmektedir.
11. İdare tarafından Kurumumuza gönderilen istatistiki verilere göre günümüz itibariyle Türkiye’deki 81 ilde 2.217’si kadın ve 26.101’i erkek olmak üzere toplam 28.318 fahri trafik müfettişi bulunmaktadır.
12. 01.05.1997 tarih ve 22976 sayılı Resmi Gazetede yayımlanarak yürürlüğe giren “Fahri Trafik
Müfettişleri Görev ve Çalışma Yönetmeliğinin “aranacak şartlar” başlıklı 5. maddesine göre fahri trafik müfettişi olabilmek için; Türkiye Cumhuriyeti vatandaşı olmak, en az kırk yaşında olmak, en az yüksekokul mezunu olmak, en az on yıllık sürücü belgesi sahibi olmak vs. gibi tahdidi olarak sıralanmış olup, fahri trafik müfettişliği için bazı kriterler belirlenmiştir.
13. Kamuoyunda zaman zaman fahri trafik müfettişleri tarafından düzenlenen trafik kural ihlal tespit tutanağına ilişkin tepkiler ortaya çıkmakta olup, müfettişlerin görev ve yetkilerini gereği gibi kullanmadıklarına ilişkin tartışmalar yaşanmaktadır. Bu bakımdan fahri trafik müfettişliği müessesesi uygulamasının irdelenmesi gerekmektedir.
14. Fahri trafik müfettişleri tarafından tespit edilen tutanaklara istinaden trafik idari para cezası karar tutanağına dönüştürülenlerin Sulh Ceza Hakimliklerince iptal edilenlerine ait bilgiler aşağıdaki gibidir.
2024
Yıllar 2020 2021 2022 2023 TOPLAM (6 Aylık)
Tutanak
1.122.958 1.220.700 1.105.207 1.089.489 467.291 5.005.645
Sayısı
Mahkeme
14.477 21.876 20.744 22.506 6.242 85.845
İptal
İptal 1,29 1,79 1,88 2,07 1,34 1,71
Oranı %
Yukarıdaki tabloda da görüleceği üzere 2020-2023 yılları arasında fahri trafik müfettişleri tarafından bir milyonun üzerinde tutanak düzenlendiği ve bu tutanaklarında %1’i ila %2’sinin yapılan itirazlar neticesinde sulh ceza hakimlikleri tarafından iptal edildiği, hatta yıllar itibariyle iptal edilen tutanak sayısı oranının artmakta olduğu anlaşılmıştır.
15. Trafik güvenliğinin sağlanması ve trafik kültürünün oluşturulması hususları kamusal faaliyete yöneliktir. Bu açıdan anılan kamusal faaliyetlerin ifasına yönelik görevin vatandaşlar tarafından üstlenilmesi ortak üretim modelinin bir görünümüdür. Ortak üretim modeli çerçevesinde, ülkemiz dışında diğer ülkelerde de vatandaşların trafik güvenliğinin sağlanması hizmetinin ifasına katılımını öngören düzenlemelere rastlanmaktadır. Bu bağlamda örneğin İngiltere’de kolluğa yardımcı olmak üzere, ücretsiz ve gönüllü olarak kolluk gücü oluşturulmuştur. Yine, Hollanda’da gönüllü polislik söz konusudur. Gönüllü polis olmak isteyenler, boş zamanlarında belli başlı eğitimlerden geçip, küçük suçları önleme ve çevre kurallarına uyulmasını sağlama gibi alanlarda faaliyet göstermektedir. (Fahri Trafik Müfettişliği: İdare
Hukuku Boyutuyla Kısa Bir Eleştiri ve Anayasa Mahkemesinin Yaklaşımı, Sakarya Üniversitesi Hukuk
Fakültesi Dergisi, Dr. Öğr. Üyesi Selman Sacit Boz, Av. Yunus Emre Gezginci) Ülkemizde de trafik güvenliğinin sağlanması ve trafik kurallarına uyulması açısından trafik denetimleri yapılmakta olup, sürücülerin kural ihlali yapması halinde yakalanacağına ilişkin anlayışın güçlendirilmesi ve tespit edilen ihlalin hemen ardından yaptırım uygulanması ile “algılanan yakalanma riski duygusunun” geliştirilmesi
hedeflenmektedir. Trafik kuralları ihlallerinin çoğunlukla trafik polisinin ve elektronik denetleme sistemlerinin bulunmadığı yerlerde gerçekleştirildiği göz önünde bulundurulduğunda trafik güvenliğinin sağlanması açısından fahri trafik müfettişliğinin “algılanan yakalanma riski duygusunun” geliştirilmesinde katkı sağladığı aşikardır.
16. Her ne kadar bu uygulamanın trafik güvenliğinin sağlanmasına katkısı olsa da fahri trafik müfettişleri tarafından trafikte anlık olarak tespit edilen ihlallere ilişkin yapılan işlemlerin uygulamasında bazı sorunlar da yaşanmaktadır. Mevzuatta fahri trafik müfettişlerince tespit edilen trafik kural ihlalleri ile ilgili fotoğraf veya görüntü alınacağına dair zorunluluk bulunmaması yaşanan bu bazı sorunlara örnek teşkil etmektedir.
17. Fahri trafik müfettişlerinin görev ve yetkileri bakımından 2918 sayılı Karayolları Trafik Kanununa istinaden trafik kural ihlali tespit tutanağı düzenleyebileceği kanun maddeleri Emniyet Genel Müdürlüğü tarafından belirlenmiş olup, buna dair ilgili kanun madde numarası ve trafik ihlalinin konusuna (https://trafik.gov.tr/0255 ) adresinden ulaşılabilmektedir. İdare tarafından Kurumumuza gönderilen istatistiki verilere göre fahri trafik müfettişleri tarafından tespit edilen trafik ihlallerine ilişkin düzenlenen tutanaklarda 2020-2024 yılları arasında en fazla ihlal konusu olan kanun maddeleri sırasıyla 73-c maddesi (Sürücülerin, seyir halinde cep veya araç telefonu ya da benzer haberleşme cihazlarını ele alarak kullanması), 47/1-b maddesi (Kırmızı ışık kuralına uymamak), 46/2-c maddesi (Aksine bir işaret bulunmadıkça, trafiği aksatacak veya tehlikeye düşürecek şekilde şerit değiştirmek), 47/1-c maddesi (Trafik işaret levhaları, cihazları ve yer işaretlemeleri ile belirtilen veya gösterilen hususlara uymamak), 78/1-a maddesi (Bulundurulma zorunluluğu olan araçlarda emniyet kemeri/çocuk bağlama sistemi kullanmamak)
olarak görülmektedir. Söz konusu maddeler incelendiğinde en çok ihlali tespit edilen maddelerin; seyir halinde araçta cep telefonu kullanılması, kırmızı ışık ihlali, hatalı şerit değiştirmek ve emniyet kemerinin kullanılmaması olduğu tespit edilmiştir.
18. Anayasanın 128/2 maddesi, “Devletin, kamu iktisadi teşebbüsleri ve diğer kamu tüzelkişilerinin genel idare esaslarına göre yürütmekle yükümlü oldukları kamu hizmetlerinin gerektirdiği asli ve sürekli görevler, memurlar ve diğer kamu görevlileri eliyle görülür” şeklindedir. Memurlar ve diğer kamu görevlileri kavramıyla, kamu görevini meslek olarak ve bir kadroya bağlı olarak yapan personel kastedilir.
Bu kişilere, tabi olduğu statüyle ilgili olarak haklar ve güvenceler verilmiş olup, aynı zamanda görev ve yükümlülükler verilmiştir. Bu bakımdan fahri trafik müfettişi, belli bir kadroya bağlı olarak çalışmadığı gibi, bu işi meslek olarak da yapmamaktadır. Ayrıca kamu görevlilerinin statüleri kanunla düzenlenir. Bu kural Anayasanın 128/2 maddesinde hüküm altına alınmıştır. Fahri trafik müfettişinin statüsü, “Fahri Trafik
Müfettişliği Görev ve Çalışma Yönetmeliği” ile düzenlenmesi sebebiyle bu kimselerin kamu görevlisi olarak görülmemesi lazım gelmektedir.
19. Nitekim fahri trafik müfettişince düzenlenen ihbar tutanağı üzerine verilen idari para cezasının iptali istemiyle açılan davada, Bolu 1. Sulh Ceza Mahkemesinin itiraz yoluna başvurması sonucunda uyuşmazlık
Anayasa Mahkemesi tarafından incelenmiş olup, yüksek mahkemenin 26.12.2023 tarih ve Esas Sayısı:
2013/43, Karar Sayısı:2013/168 sayılı kararında; “Denetim sonucu fahri trafik müfettişleri tarafından düzenlenen tutanaklar idari işlem kuramı uyarınca hazırlık işlemi niteliğinde olup bu tutanakların hazırlanması, denetlenen kişinin hukuksal durumunda değişiklik yaratmamaktadır. Asıl icrai işlem, denetim sonucunda yetkili makamlarca verilen dar yaptırımlardır. Söz konusu kuralla, fahri trafik müfettişlerine trafik suçu işleyenler tespit etme ve tutanağa bağlama yetkisi tanınmakla birlikte bu kapsamda düzenlenen tutanakların trafik kuruluşlarına gönderilmesi ve trafik cezasının yetkili kişiler tarafından düzenlenmesi öngörülmüştür. Yetkili makamlarca fahri trafik müfettişleri tarafından tutulan tutanak üzerine dar yaptırım tutanağı düzenlenirken söz konusu suç tutanağı denetlenmekte ve gerekli kontroller yapıldıktan sonra eğer uygunsa yaptırım uygulanmaktadır. Denetim sonucunda, 2918 sayılı Kanun’da öngörülen dar yaptırımı
uygulama yetkisi, yetkili trafik polislerinde kalmaya devam ettiğinden onlara yardımcı olmaktan ibaret, fahri trafik müfettişlerin suç tutanağı düzenleme görevlerinin memur ve diğer kamu görevlisi niteliğinde olmayan üçüncü kişilere gördürülmesinde Anayasa’ya aykırı bir yön bulunmamaktadır. Kaldı ki, fahri trafik müfettişlerine suç tutanağı düzenleme yetkisinin verilmesi trafik polislerinin bu yetkilerini de ortadan kaldırmamaktadır.” Nihai olarak Anayasa Mahkemesi yapmış olduğu bu değerlendirmeyle Karayolları
Trafik Kanununun ek 6. maddesinin Anayasanın 128. maddesine aykırı olmadığına kanaat getirmiştir.
20. Yukarıda yer verilen açıklamalar ve tüm dosya kapsamında somut olay değerlendirildiğinde; Fahri trafik müfettişliği ile ilgili olarak tartışması gereken asıl hususun tutanak düzenlenme yetkisi ve bu tutanağın idare hukukundaki yerinden ziyade, günümüz koşullarında fahri trafik müfettişliği uygulamasının kamu düzeni ve güvenliğini sağlaması açısından verimli olup olmadığıdır. Zira fahri trafik müfettişleri tarafından tespit edilen ihlallerinin konularına bakıldığında birçoğunun kırmızı ışık ihlali, hatalı şerit değiştirme ve emniyet kemerinin kullanılmaması vs. olduğu görülmektedir. Bu ihlallerinde herhangi birinin fotoğraf veya görüntü ile delillendirilmemesi durumunda ihlali yapan kişi tarafından itiraza konu olabilecektir. Mevcut teknolojik gelişmeler göz önünde bulundurulduğunda örneğin elektronik denetleme sistemleri, mobese ve kamera sistemleri, yerli ve milli imkanlarla geliştirilen yeni radar sistemleri vs. gibi artık taşıt ve karayollarında yapılan ihlaller kolluk görevlileri tarafından anında tespit edilebilmektedir.
Ayrıca fahri trafik müfettişliği görevinin gönüllük esasına göre yürütülen bir uygulama olduğu, dolayısıyla trafik güvenliğini denetleme yetkisinin ana unsurlarının kolluk görevlileri tarafından müteşekkil olduğu, fahri trafik müfettişlerinin ise kolluk faaliyetinin yerine getirilmesinde yardımcı unsur konumunda bulunduğu, fahri trafik müfettişleri tarafından düzenlenen trafik kural ihlal tespit tutanağı, idare hukuku bakımından hazırlık işlemi niteliğinde olup, tutanak düzenlendiği anda ilgili hakkında hüküm ve sonuçlarını doğurmamaktadır. İşlemin icrai boyuta ulaşması yetkili trafik kuruluşları tarafından düzenlenen tutanakla mümkün olup, bu da fahri trafik müfettişleri tarafından düzenlenen tutanağının denetiminin esaslı bir şekilde yapılmasını gerekli kılmaktadır. Aynı zamanda fahri trafik müfettişlerince trafik ihlali yapan araçlarla ilgili fotoğraf veya görüntü kaydı alınması durumunda kişisel verilerin ve özel hayatın gizliğinin ihlaline sebep olacağından ihlalin ispatı ve delillendirilmesi konusunda ikilem oluşturduğu, dolayısıyla fahri trafik müfettişleri tarafından düzenlenen trafik kural ihlali tespit tutanağı hem idarenin söz konusu ihlalinin yapıldığına ilişkin yapacağı denetimini zorlaştırması hem de bu işleme karşı yapılan itirazlar nedeniyle sulh ceza hakimliklerinin iş yükünü artırması bakımından da fahri trafik müfettişliği müessesinin çok etkin ve verimli olarak yürütülemediği anlaşılmış olup, fahri trafik müfettişliği uygulamasının daha işlevsel hale getirilmesi ve konu hakkında çalışma yapılması açısından ilgili idareye tavsiyede bulunulması gerektiği kanaati ve sonuca varılmıştır.
B. İyi Yönetim İlkelerine Yönünden Değerlendirme 21. İyi yönetim ilkelerine, 28/03/2013 tarihli ve 28601 sayılı mükerrer Resmi Gazetede yyımlanan Kamu
Denetçiliği Kurumu Kanununun Uygulanmasına İlişkin Usul ve Esaslar Hakkında Yönetmeliğin “İyi yönetim ilkeleri” başlıklı 6. maddesinde yer verilmiş olup söz konusu ilkeler yönünden yapılan değerlendirme neticesinde; Kurumumuzca istenilen bilgi ve belgeler bakımından idare tarafından süresi içerisinde işlem tesis edildiği; böylece “makul sürede karar verme ve kararın geciktirilmeksizin bildirilmesi” ilkelerine uygun davranıldığı anlaşılmıştır.
VI. HAK ARAMA ÖZGÜRLÜĞÜNE İLİŞKİN AÇIKLAMA
22. 6328 sayılı Kanunun 21 inci maddesinin ikinci fıkrası uyarınca, bu Tavsiye Kararının idareye tebliğ tarihinden itibaren 30 gün içinde idare tarafından herhangi bir eylem ya da işlem tesis edilmezse (varsa)
dava açma süresinden kalan süre işlemeye devam edecek olup, Ankara İdare Mahkemesinde yargı yolu açıktır.
VII. KARAR
Yukarıda açıklanan gerekçelerle, BAŞVURUNUN KABULÜNE; Başvuruya konu fahri trafik müfettişleri tarafından düzenlenen trafik kural ihlali tespit tutanağının herhangi bir ispat ve delil olmadan yapılması neticesinde keyfi uygulamalara sebep olabileceği, bu durumunda kamu düzeninin sağlanmasına sorun teşkil edebileceği değerlendirildiğinden mevcut teknolojik gelişmeler kapsamında fahri trafik müfettişliği müessesinin daha etkili ve verimli bir şekilde işletilebilmesi ve trafik güvenliğinin sağlanması ve gerçekleşmesi muhtemel mağduriyetlerin en az indirgenmesi açısından gerekli hassasiyetlerin gösterilerek fahri trafik müfettişliği uygulamasına ilişkin yeni çerçeve kurallar belirlenmesi ve fahri trafik müfettişleri tarafından düzenlenen tutanaklara ilişkin yapılacak olan denetimin sadece şekil olarak değil esastan da bir incelemeyi kapsaması hususunda İÇİŞLERİ BAKANLIĞI’NA TAVSİYEDE
BULUNULMASINA;
6328 sayılı Kanun’un 20 nci maddesinin üçüncü fıkrası uyarınca, bu karar üzerine tesis edilecek
işlemin veya eylemin 30 (otuz) gün içinde Kurumumuza bildirilmesinin zorunlu olduğuna; Kararın, BAŞVURANA ve İÇİŞLERİ BAKANLIĞI’na tebliğine; Türkiye Cumhuriyeti Kamu Başdenetçisi’nce karar verildi.
Şeref MALKOÇ
Kamu Başdenetçisi