Fiyat Farkı — 2026 Tarihli Mevzuat ve Geçiş Hap Bilgi Zinciri
Önce sözleşmeyi tanı: İhale türü (yapım/hizmet/mal), ilan/duyuru veya normun öngördüğü diğer tarih çıpası, sözleşme para birimi, fiyat farkı şartı, ilk ve revize iş programı, hakediş/teslim ayı ve uygulanabilir özel geçici madde belirlenmeden hesap yapılamaz. Aynı takvim yılında düzenlenmiş bir hakediş, tek başına o yıl yürürlüğe giren mevzuata tabi olmaz.
Eski→yeni: 2002/5037, 5038 ve 5039 sayılı önceki fiyat farkı Esaslarının yerini 2013/5215 (hizmet), 2013/5216 (mal), 2013/5217 (yapım) sistemleri almıştır; eski tarihli ihalelerde geçiş hükümleri ayrı korunur. 23.02.2022 tarihli 5202 sayılı değişiklik 24.02.2022 tarihinde yayımlanmış, ilgili sürekli rejim değişiklikleri 26.03.2022 tarihinde yürürlüğe girmiştir. 30.07.2025 tarihli 10132 sayılı değişikliğin 01.09.2025 yürürlüğü de önceki ilanlı ihalelerin koşullarını otomatik değiştirmez.
4735 geçici 5, 6 ve 7 — üç ayrı başvuru ve hesap kapısı
Geçici 5 / 5203: 01.12.2021’den önce ihale edilmiş, 22.01.2022 tarihinde devam eden veya ilgili şartları sağlayan tamamlanmış Türk lirası sözleşmelerin 2021 ikinci altı ayında gerçekleştirilen kısımları için ek fark gündeme gelir. Devir, TOKİ, istisna alımları ve ilgili süreler ayrıca denetlenir; 5202 sürekli fiyat farkı hesabıyla özdeşleştirilmez.
Geçici 6 / 5546: 12.05.2022 tarihli, 13.05.2022 RG 31834’te yayımlanmış kararın uygulama alanı, 01.04.2022’den önce ihale edilen, 15.04.2022 itibarıyla devam eden Türk lirası sözleşmelerin 01.01.2022–31.12.2023 gerçekleşmeleridir. Artırımlı fark ve 2022 ilk çeyrek ek farkı ayrı hesap yollarıdır. Normal fiyat farkı hükmü bulunan ve bulunmayan sözleşmelerde madde 5/6 hesabı, m.8–11 dönemi, başvuru, süre uzatımı, devir ve tasfiye koşulları aynılaştırılmaz; sözleşme durumuna göre ayrılır. 15.04.2022 tarihinde gerçekleşme oranı ilk sözleşme bedelinin %15’ine kadar olanlar için belirli şartlarla fesih/tasfiye seçeneği ayrıca değerlendirilir.
Geçici 7 / 8089: 15.01.2024 tarihli karar 16.01.2024 RG 32431’de yayımlandı. 01.03.2023’ten önce ihale edilen, 28.12.2023 itibarıyla devam eden, Türk lirası yapım işi sözleşmelerinin 2024’te yapılan kısımları hedeflenir; mal ve hizmete otomatik uygulanmaz. Normal fiyat farkı öngörülmüş yapım sözleşmesindeki B=0,90 hesabı özel şartlarla B=1,00 üzerinden artırılır; fiyat farkı öngörülmeyen işler, süre uzatımı ve başvuru şartları için ayrı maddeler incelenir. Başvuru gerekip gerekmediği artırımlı fark ile süre uzatımı açısından ayrı belirlenir.
2025 ve hesap hatası kapısı
10132 paketinde endeks alt kırılımları, belirli hakediş düzeltmeleri ve yapımda yeni birim fiyatın zaman değeri gibi farklı alt unsurlar vardır: yalnız gerçekten değişen alt unsur ve kendi geçiş tarihi uygulanır. Yapım formülü, hizmetin genel formülü ve doğrudan işçilik farkı, mal alımında ürün bazlı fiyat gösterge serileri, ÖTV ve KDV birbirinin yerine konmaz. Her dosyada güncel mevzuata göre yeniden hesaplanan hakediş−ödenen hakediş farkı, teminat ve kamu zararı ayrı başlıklarda gösterilir.
Birincil doğrulama: Kamu İhale Kurumu Mevzuat; KİK’in 24.02.2022 tarihli 5202/5203, 13.05.2022 tarihli 5546 ve 16.01.2024 tarihli 8089 duyuruları. Uzman makalesi hesap örneği sunabilir; norm ve geçiş tarihi yerine geçmez.
Fiyat Farkı: Önce Bu 6 Hukuki Kontrolü Yapın
1. Mevzuat sürümü: İlan/duyuru tarihi ve özel geçiş maddesi esas alınır. 2025’te düzenlenen hakedişe otomatik 2025 rejimi uygulanmaz. 2. Alım türü: Yapım (2013/5217), hizmet (2013/5215) ve mal (2013/5216) ayrı hesaplanır. 3. Doküman ve süre: Sözleşmede fiyat farkı, ağırlık/endeks ve yapım/hizmet 365 gün veya diğer mal 180 gün koşullarının ilgili sürümü kontrol edilir.
4. İfa ve dönem: Aylık imalat/hizmet matrahı ya da kabul edilen mal miktarı; baz ve güncel resmî fiyat/endeks; ilk/revize iş programı ve gecikme sebebi belirlenir. 5. Özel durum: Hizmette m.6 işçilik, malda ürün türüne özgü fiyat kaynağı, yapımda yeni/revize birim fiyat ve ihzarat; ayrıca varsa geçici ek/artırımlı rejim sınanır. 6. Sonuç: Pozitif veya negatif fark, önceki hakediş düzeltmesi, %6 ek kesin teminat, KDV/tevkifat ve ödeme etkisi gösterilir.
Formül anahtarı: Yapım ve genel hizmette F=Aₙ×0,90×(Pₙ−1), fakat Pₙ bileşenleri aynı değildir. Mal alımında uygun oransal formül F=(M×B)×(A₂/A₁−1) olabilir; burada B, 0,90 değil sözleşme birim fiyatıdır. İlaç, enerji ve özel hizmetlerde ilgili maddeye özgü göstergeler önce kontrol edilir. Şematik örnekler, özel kanuni formül yerine kullanılamaz.
Belge eksikse: İlan tarihi, fiyat farkı hükmü, katsayılar, resmi baz/güncel veri veya uygulama dönemi yoksa kesin hesap sonucu üretilmez. Düzenlemelerin eski→yeni içerik, yürürlük, geçiş ve hesap etkileri ayrıntılı açıklamalı kronolojide bulunmaktadır.
Mevzuat değerlendirme tarihi: 14.10.2026. Bu metindeki süreler, oranlar ve formüller yalnız ilgili ihale/sözleşmeye uygulanabilir mevzuat sürümünde kullanılmalıdır. İlan/duyuru, sözleşme, iş programı, hakediş, teslim ve ödeme tarihleri birbirinin yerine geçmez.
1. Hukuki nitelik ve temel kural
Fiyat farkı, yüklenicinin gerçekleşen bütün maliyet artışının tazmini değildir. Mal, hizmet veya yapım sözleşmesinin ödeme bedelini, uygulanabilir Fiyat Farkı Esaslarının seçtiği resmî fiyat/endeksler ve sözleşmedeki katsayılar üzerinden artıran veya azaltan hesap sistemidir. Fiyat farkı negatif çıkabilir. 4735 sayılı Kanun m.8 uyarınca sözleşme imzalandıktan sonra fiyat farkı hükümleri tarafların serbest kararıyla değiştirilemez. İstisnai kanuni düzenlemeler ayrıca incelenir.
2. Önce belirlenmesi gereken hukuki veriler
- 4734/4735 kapsamı, özel istisna veya dış finansman rejimi.
- Yapım, hizmet, mal veya mevzuatça ayrı düzenlenmiş karma alım.
- İhale ilanı/duyurusu veya davet tarihi ve sözleşme tarihi.
- Götürü bedel, birim fiyat veya karma sözleşme ve toplam sözleşme süresi.
- Fiyat farkı öngören ihale dokümanı ile katsayılar/endeksler.
- İlk/revize iş programı, işin yapıldığı dönem ve hakediş/teslim/kabul tarihi.
- Süre uzatımı, kusurlu gecikme, yeni fiyat, ek/artırımlı rejim bulunup bulunmadığı.
3. Tarihsel değişiklik matrisi
| Dönem | Başlıca düzenleme | Sonuç |
|---|---|---|
| 1988–1994 | 88/13181 ve 94/6019 BKK | 2886 dönemi klasik girdi/malzeme fiyat farkı. |
| 2002 | 2002/5037 hizmet, 2002/5038 mal, 2002/5039 yapım | İlk 4734/4735 ayrı fiyat farkı Esasları. |
| 2013 | 2013/5215 hizmet, /5216 mal, /5217 yapım | Güncel formül mimarisinin temeli. |
| 2018 | Geçici 3, 2018/11818 | Belirli enerji/ÖTV bağlantılı özel hesaplar. |
| 2022 | 5202, 5203, 5546; 4735 geçici 5–6 | Uzun süreli işlerde normal rejimin genişlemesi; ayrı olarak tarihsel ek/artırımlı destek. |
| 2023 | 6902 sayılı Karar | Hizmetlerde süre/SUT/enerji ayrımları. |
| 2024 | 7491, 8089, geçici 7 | Belirli yapım sözleşmelerinin 2024 dönemi ek fiyat farkı. |
| 2025 | 10132 sayılı Karar, RG 32971 | 24 yeni alt endeks, geçici endeks/düzeltme ve revize iş programı esasları. |
2025 değişiklikleri ilanı/duyurusu 01.09.2025 ve sonrasında yapılan ihalelere ve sözleşmelerine ilişkindir. 2022 ve 2024 geçici kanunları güncel yeni sözleşmelerin olağan fiyat farkı kuralları değildir.
4. Rejimlere göre temel ayrımlar
| Alım | Esas | Kritik ayrım |
|---|---|---|
| Yapım | 2013/5217 | An, B=0,90, işçilik/malzeme/yakıt/makine sepeti; 365 gün eşiği. |
| Hizmet | 2013/5215 | Genel formül + tam zamanlı işçilik m.6; 365 gün eşiği; SUT/haberleşme özel hükümleri. |
| Mal | 2013/5216 | Resmî fiyat/endeks, teslim dönemi; enerji/ilaç istisnaları; 180 gün eşiği. |
| Doğrudan temin | Özel uygulanabilirlik kontrolü | Normal sözleşmesel fiyat farkı ile geçici 5 ek fiyat farkı aynı değildir. |
| Özel/PPP | Özel kanun ve sözleşme | 4735 formülü otomatik taşınmaz. |
5. Kavramların ayrılması
Normal fiyat farkı maliyet endekslemesidir; revize birim fiyat iş kalemi miktarının %20 ve %1 eşiklerini aşması sonucu farklı birim fiyat bulunmasıdır; yeni birim fiyat sözleşmede bulunmayan imalatın fiyat tespitidir; iş artışı 4735 m.24’te ayrı sınıra tabidir. Ek/artırımlı fiyat farkı ise belirli eski sözleşmelere uygulanabilen geçici kanuni destektir. Her biri aynı hakedişte görülebilir fakat hesap yöntemleri karıştırılmaz.
6. Sözleşme bedeli, teminat ve vergiler
Fiyat farkı pozitifse 4735 m.12 kapsamındaki %6 ek kesin teminat değerlendirilir; nakit kesinti veya teminat türü sözleşme ve mevzuata göre belirlenir. KDV Kanunu m.24/c fiyat farkını matraha dahil eder; asıl işlemde KDV tevkifatı varsa fiyat farkı bakımından da işlem türü ve güncel tevkifat düzenlemesi kontrol edilir. Olumsuz fiyat farkı ödeme matrahını azaltır; müstakil ceza niteliğinde değildir. İdarenin muhasebe hesabı işin yatırım veya cari niteliğine bağlıdır.
7. Sık hatalar ve kontrol
- Yeni mevzuatın eski ilana otomatik uygulanması.
- Normal ve ek fiyat farkının tek formülle hesaplanması.
- Endeks yerine döviz kuru/ENAG/tedarikçi faturası kullanılması.
- Katsayı toplamının 1 olmaması veya sözleşmeden sonra değiştirilmesi.
- Gecikme ve süre uzatımında fiili dönem ile program döneminin karıştırılması.
- Geçici endeksin sonradan düzeltilmemesi, ek kesin teminatın unutulması.
8. Karşılaştırmalı bağlantılar
Ayrıntılı hesaplar için yapım, hizmet ve mal fiyat farkı; süre uzatımı; ek/artırımlı fiyat farkı; 2025 endeks/katsayı değişiklikleri ayrı uzmanlık makalelerinde incelenmelidir. Aynı konudaki farklı dönemli hükümler ancak somut olay tarihiyle birlikte uygulanabilir.
9. Uygulanabilir Mevzuatı Belirleme: Tarih ve Rejim Karar Ağacı
Fiyat farkında doğru sonuca ulaşmanın ilk adımı, bugünkü mevzuatı doğrudan uygulamak değil, somut sözleşmeye hangi tarihteki düzenlemenin uygulanacağını belirlemektir. 4735 sayılı Kanun m.8 ile mal, hizmet ve yapım işleri için çıkarılmış fiyat farkı Esasları birlikte değerlendirilir. İlgili değişikliklerin geçiş maddesi, genel yürürlük tarihinden farklı bir tarih çıpası belirleyebilir.
- Hukuki kaynak: İş 4734/4735 kapsamındaki ihale sözleşmesi midir? İstisna, 2886, özel fon/dış finansman, kamu-özel işbirliği veya özel kurum sözleşmesi mi?
- Alım türü: Yapım, hizmet, mal, danışmanlık veya birden fazla türün doğal bağlantı nedeniyle birlikte ihalesi mi? Adı değil sözleşmenin hukuki niteliği belirleyicidir.
- Tarih çıpaları: İlan/duyuru/davet, ihale, sözleşme, işe başlama, iş programı, imalat/hizmet/teslim, hakediş ve ödeme tarihlerini ayrı kaydet.
- Süre: Toplam sözleşme süresi 365 veya 180 takvim günü eşiğini geçiyor mu? Alım türüne ve düzenleme tarihine göre eşiğin işlevi değişebilir.
- Doküman: Fiyat farkı verileceğine ilişkin idari şartname ve sözleşme hükmü, sabit/ağırlık katsayıları, seçilmiş resmî endeksler ve fiyat farkı öngörülmeyen işler için özel kanuni istisna var mı?
- İfa biçimi: Teklif birim fiyat, götürü bedel, karma, kısmi teslim, işçilik yoğun veya enerji ağırlıklı bir sözleşme mi?
- Özel olay: Kusurlu gecikme, idare kaynaklı gecikme, mücbir sebep, süre uzatımı, revize iş programı, yeni/revize birim fiyat, ek/artırımlı dönem, devir veya tasfiye var mı?
Birden fazla mevzuat değişikliği bulunduğunda somut olaya uygulanabilir en son norm kullanılır. Önceki uygulama kararları, yalnız değişmemiş genel ilke veya eski sözleşme dönemi bakımından geçerlidir. 2025 reformunu 2024 ilanlı bir işe yalnız 2026’da hakediş düzenlendi diye uygulamak tarihsel rejim hatasıdır.
10. Alım Türlerine Göre Fiyat Farkının Şartları ve Formülleri
| Rejim | Ana hukuki metin | Fiyat farkı yöntemi ve kritik koşul |
|---|---|---|
| Yapım | 2013/5217 sayılı Esaslar | Hakediş imalat tutarı Aₙ, Pₙ ağırlıklı endeksi, olağan B=0,90. 2022’den sonra 365 günü aşan uygun sözleşmelerde düzenleme zorunluluğu. |
| Hizmet | 2013/5215 sayılı Esaslar | Genel hizmet Pₙ hesabı; haftalık tüm çalışma saatini idarede geçiren personel için m.6 özel işçilik hesabı; 365 gün ayrımı; sağlık ve haberleşme özel hükümleri. |
| Mal | 2013/5216 sayılı Esaslar | Mal cinsine göre resmî fiyat/endeks, teslim miktarı, baz ve güncel dönem; enerji/ilaç gibi özel mallar ve 180 gün süre sınırı. |
| Danışmanlık | İşin niteliği ve hizmet Esasları kapsamı | Teknik danışmanlık uygun koşullarda hizmet rejimine girebilir; mali/hukuki danışmanlık gibi açıkça kapsam dışı işlere genel formül kendiliğinden uygulanmaz. |
| Doğrudan temin | İlgili mal/hizmet/yapım düzenlemesi ve sözleşme | Normal fiyat farkı imkânı ile 2022 geçici 5 ek fiyat farkının kapsamı farklıdır; Geçici 5 kapsamındaki olağanüstü ek fark doğrudan temine uygulanmaz. |
| 4734 istisnası / dış finansman / KÖİ | Özel mevzuat, anlaşma ve sözleşme | 4735 formülleri veya geçici destek hükümleri otomatik uygulanmaz. |
İhale usulü farklı, alım türü farklıdır. Pazarlık usulü veya açık ihale yapılmış olması, aynı hukuki nitelikteki yapım sözleşmesi için kendiliğinden yeni bir fiyat farkı formülü oluşturmaz. Buna karşılık mal alımını yapım işinin Pₙ formülüyle hesaplamak ciddi hesap hatasıdır.
11. Yapım İşleri: Formül, Endeks Sepeti ve Tam Hesaplama
Yapım işlerinde olağan sürekli fiyat farkı formülü şöyledir:
Fₙ = Aₙ × B × (Pₙ − 1), B=0,90.
Aₙ: ilgili uygulama döneminde fiyat farkına esas imalat tutarıdır. B: fiyat farkı Esaslarında öngörülen sabit katsayıdır. Pₙ: sözleşmede belirlenen ağırlıklar ve ilgili resmî baz/güncel endekslerle hesaplanan katsayıdır.
Pₙ = a×(İₙ/İ₀) + b₁×(Çₙ/Ç₀) + b₂×(Dₙ/D₀) + b₃×(AYₙ/AY₀) + b₄×(Yₙ/Y₀) + b₅×(Kₙ/K₀) + b₆×(Gₙ/G₀) + c×(Mₙ/M₀).
| Değişken | Girdi grubu | Kaynak seçimi |
|---|---|---|
| a, İ | İşçilik | İlgili Esastaki TÜİK işçilik referansı. |
| b₁, Ç | Metalik olmayan mineral ürünleri/çimento | İşe uygun Yİ-ÜFE alt endeksi. |
| b₂, D | Demir ve çelik | İşe uygun Yİ-ÜFE alt endeksi. |
| b₃, AY | Akaryakıt | Esaslarda tanımlanmış akaryakıt fiyatı/endeks serisi. |
| b₄, Y | Diğer katı ve sıvı yakıt | İlgili Yİ-ÜFE grubu/alt endeksi. |
| b₅, K | Ahşap/ağaç ürünleri | İlgili Yİ-ÜFE grubu/alt endeksi. |
| b₆, G | Diğer malzemeler | İlgili işin girdisine uygun seçilmiş alt endeks. |
| c, M | Makine ve ekipman amortismanı | İlgili Yİ-ÜFE makine/endeks serisi. |
Katsayıların toplamı 1’dir; a+b₁+b₂+b₃+b₄+b₅+b₆+c=1. Bütün işlerde sabit bir katsayı dağılımı bulunmaz: proje, yaklaşık maliyet analizleri ve gerçek maliyet bileşenleri esastır. Katsayıların sözleşme imzalandıktan sonra idarece veya taraflarca keyfi değiştirilmesi 4735 m.8 ile bağdaşmaz.
11.1. Sekiz girdili örnek
| Girdi | Ağırlık | Güncel/baz oranı | Pₙ katkısı |
|---|---|---|---|
| İşçilik | 0,20 | 1,10 | 0,2200 |
| Mineral | 0,15 | 1,08 | 0,1620 |
| Demir-çelik | 0,20 | 1,20 | 0,2400 |
| Akaryakıt | 0,10 | 1,15 | 0,1150 |
| Diğer yakıt | 0,05 | 1,05 | 0,0525 |
| Ahşap | 0,05 | 1,12 | 0,0560 |
| Diğer malzeme | 0,15 | 1,09 | 0,1635 |
| Makine | 0,10 | 1,06 | 0,1060 |
| Toplam | 1,00 | 1,1150 |
Aₙ=2.000.000 TL ve Pₙ=1,1150 olduğunda Fₙ=2.000.000×0,90×(1,1150−1)=207.000 TL. Bu tutar, KDV ve diğer mali işlemler öncesinde fiyat farkının kendisidir.
11.2. Birim fiyat ve anahtar teslimi götürü bedel ayrımı
Teklif birim fiyat sözleşmesinde Aₙ, uygulama döneminde gerçekleştirilen kalem miktarlarının sözleşme birim fiyatlarıyla parasal karşılığına göre; anahtar teslimi götürü bedelde ise onaylı fiziki gerçekleşme yüzdesinin sözleşme bedeline yansıması üzerinden belirlenir. Götürü bedeli 25.000.000 TL olan işte o aya ait kabul edilmiş fiziki ilerleme %8 ise Aₙ=2.000.000 TL olur; aynı Pₙ ile hesap yine 207.000 TL’dir. Revize birim fiyat, götürü bedel ve fiyat farkı aynı kavram değildir.
11.3. Negatif fiyat farkı
Aₙ=1.000.000 TL ve Pₙ=0,97 ise Fₙ=1.000.000×0,90×(−0,03)=−27.000 TL. Sonuç yükleniciye 27.000 TL ek ödeme değil, mevzuata göre hakedişten fiyat farkı kesintisi yapılmasıdır. Pozitif fiyat farkı kadar negatif fark da uygulama rejiminin parçasıdır.
12. Hizmet Alımları: Genel Formül, İşçilik ve Özel Hizmetler
Hizmet fiyat farkında 2013/5215 sayılı Esasların sözleşmeye uygulanabilir sürümü önemlidir. Olağan genel formül Fₙ=Aₙ×0,90×(Pₙ−1) olup hizmete özgü ağırlık katsayısı:
Pₙ=a₁+a₂×(İₙ/İ₀)+b₁×(AYₙ/AY₀)+b₂×(Yₙ/Y₀)+b₃×(Gₙ/G₀)+c×(Mₙ/M₀).
| Katsayı | Anlamı |
|---|---|
| a₁ | Esaslar m.6 kapsamında ayrıca doğrudan işçilik fiyat farkı hesaplanan ve bütün çalışma zamanını idarede geçiren personel maliyeti ağırlığı. |
| a₂ | Diğer işçilik maliyetleri. |
| b₁ | Akaryakıt. |
| b₂ | Diğer yakıt. |
| b₃ | Malzeme ve diğer hizmetler. |
| c | Makine-ekipman amortismanı. |
a₁ teriminin endeks oranıyla çarpılmadan sabit yer alması önemlidir. Aynı personele ilişkin doğrudan m.6 işçilik farkı ayrıca hesaplanır; işçilik iki kez endekslenmez. İlgili personelin yalnız brüt ücret farkı değil, uygulanabilir asgari ücret, işveren prim yükü, sözleşmede belirlenmiş ücret fazlası ve mevzuatça hesaba giren diğer maliyet bileşenleri dikkate alınır.
12.1. Genel hizmet hesabı ve doğrudan işçilik farkı örneği
a₁=0,40; a₂=0,10; b₁=0,15; b₂=0,05; b₃=0,20; c=0,10 olsun. İlgili endeks oranları sırasıyla diğer işçilikte 1,10; akaryakıtta 1,25; diğer yakıtta 1,05; malzemede 1,12; makinede 1,08 olsun.
Pₙ=0,40+(0,10×1,10)+(0,15×1,25)+(0,05×1,05)+(0,20×1,12)+(0,10×1,08)=1,082.
Aₙ=1.000.000 TL ise genel fark=1.000.000×0,90×0,082=73.800 TL. Ayrıca m.6 kapsamında karşılaştırılabilir toplam işçilik maliyeti 250.000 TL’den 300.000 TL’ye yükselmişse varsayımsal doğrudan işçilik farkı 50.000 TL, toplam etki 123.800 TL olabilir. Gerçek işte toplamın bu biçimde kurulabilmesi için ilgili m.6 hesap koşulları ve çifte sayım kontrolü zorunludur.
12.2. 365 gün ve hizmet türü ayrımı
2022 ve 2023 değişiklikleriyle 365 takvim gününü aşan hizmet sözleşmelerinde fiyat farkı düzenleme yükümlülüğü genişletilmiş; 365 gün ve altında bulunan işlerde tam zamanlı personel için doğrudan işçilik farkına ilişkin özel yükümlülükler korunmuştur. Yemek, taşıma, temizlik, yazılım/bilgi sistemi ve makine kiralama işlerinin asli girdi ağırlığı farklı olduğundan tek bir standart b₃ veya c oranı kullanılmamalıdır. 18.05.2024 tarihli Tebliğ değişiklikleri katsayıların işin girdi yapısına uygunluğunu vurgular.
12.3. SUT, haberleşme ve danışmanlık
Sağlık Uygulama Tebliği (SUT) kapsamında tanı/tedavi gibi hizmetlerde Fₙ=Aₙ×B×(Sₙ/S₀−1) türündeki özel ilişki uygulanabilir; gerçek SUT fiyatları ve özel koşullar hizmet Esaslarından alınır. Elektronik haberleşmede de özel tarife/fiyat referansları vardır. Mali ve hukuki danışmanlık gibi Esaslarda kapsam dışında tutulan işler ile uygun koşullardaki mühendislik/teknik danışmanlık birbirine karıştırılmamalıdır.
13. Mal Alımları: Teslim Bazlı Hesap ve Özel Ürünler
2013/5216 sayılı Mal Fiyat Farkı Esaslarında işin niteliğine göre elektrik, petrol/akaryakıt/LPG, doğal gaz/CNG/LNG, ilaç ve diğer mallar için ayrı fiyat kaynakları ve özel koşullar bulunmaktadır. Mal fiyat farkında en kritik ayırıcı, teslim edilen miktar veya kısmi kabul ve bunun Esaslarda öngörülen baz-güncel fiyat dönemidir. 2022’de bazı mallarda sözleşme süresi ve 180 gün sınırı önemli hâle gelmiş, 2025 düzenlemesi üç/altı aylık süre terimlerini 90/180 takvim günü olarak netleştirmiştir.
Genel gösterim olarak F=(M×B)×(A₂/A₁−1) kullanılır. M: teslim edilen miktar, B: mal sözleşmesindeki birim fiyat, A₁: ilgili ürün için baz resmi fiyat/endeks, A₂: teslim/uygulama dönemindeki resmi fiyat/endekstir. Buradaki B, yapım/hizmet fiyat farkındaki 0,90 katsayısıyla karıştırılamaz. Mal türüne ait özel Esas hükmü genel gösterime üstün uygulanır.
13.1. Akaryakıt örneği
50.000 litre teslim, sözleşme birim fiyatı 35 TL/litre; baz resmî fiyat 30 ve güncel resmî fiyat 36 kabul edilsin. Hesap: 50.000×35×(36/30−1)=350.000 TL. Gerçek hesapta Esasların tanımladığı EPDK serisi, ürün türü, tarih ve ÖTV/KDV unsurları zorunlu kontrol edilir; serbest piyasadan seçilmiş rastgele bir istasyon fiyatı resmî referans yerine geçmez.
13.2. Kısmi teslim örneği
Sözleşme bedeli 10.000.000 TL, kabul edilmiş teslim oranı %30, güncel/baz oranı 1,15 ise farkın matrahı 3.000.000 TL ve fiyat farkı 450.000 TL‘dir. Bütün sözleşme bedeline %15 uygulanması hâlinde 1.500.000 TL çıkar; bu varsayımda 1.050.000 TL fazla hesap yapılmış olur. Teslimlerin kabul edildiği dönem ve teslim miktarı açık belgelenmelidir.
13.3. Gecikme ve ürün ayrımı
Yüklenici kusuruyla geciken teslimde, teslimin yapılması gereken tarih ile fiili teslim tarihindeki resmi fiyat/endeks karşılaştırmasına ilişkin kısıtlamalar uygulanabilir; yüklenici yüksek geç dönem fiyatından otomatik yararlanamaz. Erken teslimde fiili teslim dönemi ve kabul koşulu, mevzuatın izin verdiği sınırda dikkate alınır. İdare gecikmesi ve mücbir sebep ayrı hukuki sebeplerdir. Enerji, doğal gaz, LPG ve ilaç için ürün bazlı resmi fiyat kaynağı belgelenmelidir.
14. Süre Uzatımı, Gecikme ve İş Programında Fiyat Farkı
14.1. Yüklenicinin kusuruyla gecikme
İş programında planlanan dönem ile fiili ifa dönemi karşılaştırılır. Yapım/hizmet Esaslarında yüklenicinin kendi kusuruyla gecikerek daha yüksek endeks elde etmesini önleyen sınırlamalar vardır. Kullanılacak endeks veya katsayı, somut Esas metnine göre belirlenir; “hangi ayda imalat yapıldıysa o ayın en yüksek endeksi” yaklaşımı doğru değildir. Mal alımlarında da teslim edilmesi gereken dönem ile geç teslimin fiyatı karşılaştırılabilir. Gecikme cezası ve fiyat farkı sınırlaması farklı hesap işlemleridir.
14.2. Mücbir sebep/idareden kaynaklanan gecikme
Sözleşmeye göre süre uzatımı verildiğinde uzatılan dönemin işlerinin dağılımını gösteren revize iş programı esas alınır. 2025 reformu, yapım ve hizmet sözleşmelerinin ilgili hükümlerinde revize programa göre fiyat farkı hesabını açıklaştırmıştır. Olaydan önceki ödenek dağılımının değiştirilmemesi ve yeni işlerin uzatılan döneme doğru kaydedilmesi önemlidir. Başlangıçta fiyat farkı öngörülmemiş yapım işlerinde 2013/5217 sayılı Esasların 9’uncu maddesindeki özel süre uzatımı fiyat farkı ayrıca değerlendirilmelidir; hiçbir fiyat farkı hükmü olmayan işe her durumda otomatik fiyat farkı ödenmez.
14.3. 2025 YİGŞ iş programı değişikliği
01.09.2025 sonrası uygulanabilir rejimde YİGŞ m.17/7’deki “ve idarece gerekli görülmesi kaydıyla” koşulu kaldırılmıştır. Sayılan hâllerden birine ilişkin hususun yükleniciye tebliğinden itibaren 7 gün içinde revize iş programı sunulur. İş programının süresinde verilmemesi veya uygun bulunmamasına ilişkin m.17/1’deki eski günlük gecikme cezasının %10’u ibaresi, yeni düzenlemede günlük gecikme cezası yönünde değiştirilmiştir. Önceki tarihli sözleşmelerde eski m.17 rejimi kontrol edilir; program gecikmesi cezası ile işin tamamlanma gecikmesi cezası aynı işlem olarak kabul edilmez.
14.4. Endeks henüz yayımlanmadan hakediş
01.09.2025 sonrası uygulanabilir Esaslarda ay içinde birden fazla hakediş düzenlenir ve uygulama ayı endeksi henüz açıklanmamışsa önceki güncel endeks geçici alınabilir; uygulama ayının resmi endeksi açıklandığında sonraki hakedişte düzeltme yapılır. Bu, tahmini endeks kullanımı değildir. Düzeltme tutarı kümülatif olarak görünür olmalıdır.
15. Yeni Birim Fiyat, Revize Birim Fiyat ve Fiyat Farkının Etkileşimi
Yeni birim fiyat sözleşmede fiyatı bulunmayan kalemin fiyatının YİGŞ m.22’ye göre tespitidir. Revize birim fiyat ilgili yapım iş kaleminde miktarın %20’yi ve parasal artışın sözleşme bedelinin %1’ini aşması durumunda, artışın %20 üzerindeki bölümüne uygulanan revize fiyattır. Fiyat farkı ise uygulanabilir Esaslarla hesaplanan ayrı dönemsel endeksleme tutarıdır.
2025 değişikliği uyarınca fiyat farkı öngörülen yapım işinde yeni iş kaleminin fiyatı genel olarak ihale tarihi fiyat düzeyine getirilerek belirlenir; sonraki dönemin fiyat farkı ayrıca uygulanır. Fiyat farkı bulunmayan yapım işinde yeni fiyatın proje değişikliği tarihi düzeyinde kurulmasına ilişkin yöntem uygulanır; proje değişikliğinin sözleşme bitiminden sonrasına rastlaması ayrıca dikkat gerektirir. Bu ayrım aynı ekonomik değişimin hem yeni fiyatta hem endeks farkında mükerrer karşılanmasını önler.
Revize birim fiyat uygulanan iş kaleminde ise fiyat farkına esas imalat bedelinin doğru revize tutar üzerinden belirlenip belirlenmediği ilgili sözleşme ve fiyat farkı Esaslarıyla kontrol edilir. Belirli tarihsel ek fiyat farkı hesaplarında nihai revize birim fiyatın matraha etkisi ayrıca incelenir. Bu özel düzenlemenin tarihsel sonucu bütün farklı fiyat farkı türlerine otomatik genişletilmez.
16. Ek ve Artırımlı Fiyat Farkı: Geçici Rejimleri Ayırma
| Düzenleme | Kimler ve hangi dönem? | Özel sonuç |
|---|---|---|
| 4735 geçici 2 / 5794 (2008) | Belirli eski yapım ihaleleri ve 2008 sonrası imalatlar | Olağanüstü fiyat değişikliklerine ilişkin tarihsel ek hesap. |
| 4735 geçici 3 ve 2018/11818 | Özel enerji/ÖTV etkileri bulunan uygun sözleşmeler | Genel endeks farkından ayrı özel şartlar. |
| Geçici 5, 7351 ve 5203 (2022) | 01.12.2021 öncesinde ihale edilmiş; 22.01.2022’de devam eden veya belirli şartla daha önce kabul edilmiş TL sözleşmeler; 2021 ikinci yarı ifaları | Ek fiyat farkı, devir ve belirli işlerde süre uzatımı. |
| Geçici 6, 7394 ve 5546 (2022) | Uygun 01.04.2022 öncesi ihaleler, belirtilen devam ve başvuru koşulları | Belirli 2022 döneminde ek/artırımlı fiyat farkı, süre uzatımı, tasfiye imkânları. |
| Geçici 7, 7491 ve 8089 (2024) | Kanundaki şartları sağlayan belirli yapım sözleşmelerinin 2024 dönemindeki işleri | 01.01–31.12.2024 için ek fiyat farkı ve en fazla altı aya kadar süre uzatımı. |
2022 artırımlı rejimindeki uygun yapım/hizmet işlemlerinde B=0,90 yerine 1,00 uygulanması ve uygun mal işlemlerindeki artırım, o geçici hükümlerin şartlarına bağlıdır. Aₙ=1.000.000 TL ve Pₙ=1,20 varsayımında normal fark 180.000 TL, B=1,00 uygulanan özel dönemde fark 200.000 TL olur. Bu örnek 2026 yılında ilan edilen olağan bir işe artırımlı fark verilmesine dayanak değildir.
16.1. Geçici 5 hakkında temel tarih testi
24.02.2022 tarihli 5203 sayılı Esaslar uyarınca 01.12.2021’den önce ihalesi yapılan uygun Türk lirası sözleşmelerde 2021’in ikinci yarısı için ek fark koşulları aranır. Sözleşmenin 22.01.2022 tarihindeki durumu ayrıca önemlidir. Devir için ise başvuru ve idare onayıyla bağlantılı ayrı süreler vardır. 4734 m.22 doğrudan temin için bu tarihsel geçici ek fiyat farkı uygulanmaz. Normal fiyat farkı ile geçici 5 kapsamı karıştırılamaz.
16.2. Geçici 6 hakkında temel tarih testi
İlgili hüküm bakımından 01.04.2022 öncesi ihale, 15.04.2022 tarihinde sözleşmenin durumu, 2022 başındaki uygulama dönemi, 13.06.2022 yazılı başvuru son günü ve diğer özel şartlar birlikte kontrol edilir. Fiyat farkı talebi, süre uzatımı ve fesih/tasfiye başvurusu farklı sonuç ve koşullara sahiptir.
16.3. 2024 geçici 7
15.01.2024 tarihli 8089 sayılı Esaslarla belirli yapım sözleşmelerinin 01.01.2024–31.12.2024 imalatları için ek fiyat farkı ve belirli koşullarda süre uzatımı uygulanmıştır. 2024’te yapılmış her imalatın kapsamda olduğu, ihale tarihi ve geçiş koşulu test edilmeden söylenemez.
17. 30 Temmuz 2025 Değişiklikleri: Hangi Alt Kural Değişti?
29.07.2025 tarihli ve 10132 sayılı Cumhurbaşkanı Kararı (30.07.2025, RG 32971), yürürlük ve geçiş hükmü uyarınca yeni ilan/duyurulu ihaleler bakımından şu hususları değiştirmiştir:
- Mal, hizmet ve yapım fiyat farkında 24 yeni TÜİK alt endeksi kullanımına imkân getirdi. Uygun CPA 2008 seçilmiş sınıf endeksi, sözleşme girdisine göre seçilir.
- Yeni fiyatla sözleşmeye dahil edilen yapım iş kalemlerinde fiyat farkına esas alınacak fiyat düzeyini açıklığa kavuşturdu.
- Bir ay içinde birden fazla hakedişte endeks henüz açıklanmamışsa önceki güncel değerin geçici kullanılmasını, daha sonra sonraki hakedişte düzeltme yapılmasını düzenledi.
- Yapım ve hizmet sözleşmelerinde süre uzatımıyla hazırlanan revize iş programına göre fiyat farkı hesabını netleştirdi.
- Mal alımlarında belirli süre ifadelerini ay yerine 90/180/365 takvim günü seviyesinde açıklaştırdı.
2025 değişiklikleri tüm geçmiş fiyat farkı hesaplarını sıfırlamaz, tüm katsayıları değiştirmez ve 2022 geçici desteklerini sürekli hâle getirmez. Eski sözleşmenin tarihi ve geçiş maddesi korunur.
17.1. Endeks seçimi ve sözleşme değişmezliği
TÜİK’in yeni alt endeksinin iş maliyetiyle daha yakından ilişkili olması, o endeksin bütün geçmiş sözleşmelerde mevcut endeksin yerine geçebileceği anlamına gelmez. Baz ve güncel serinin tanımının tutarlılığı, fiyat farkı öngörülüp öngörülmediği, katsayı toplamı ve sözleşmenin ilgili tarihli hükümleri kontrol edilir. ENAG, serbest döviz kuru veya yüklenicinin tedarik faturası standart 4734/4735 fiyat farkı hesabında resmî endeksin serbest ikamesi değildir.
18. Çerçeve Anlaşma, Karma Alım, Doğrudan Temin ve Özel Finansman
Çerçeve anlaşma: Çerçeve anlaşma teklif fiyatının münferit sözleşme daveti öncesi güncellenmesi ile münferit sözleşme ifası sırasında fiyat farkı ödenmesi iki ayrı zaman katmanıdır. Aynı endeks hareketi iki kez ödenemez.
Karma yapım+hizmet veya yapım+mal: 2025 sonrasında doğal bağlantı nedeniyle birlikte ihale edilen sözleşmelerde işin ilgili bölümleri bakımından ayrı fiyat farkı Esasları, katsayılar ve gerekiyorsa alt endeksler belirlenebilir. Mal kısmının tamamını yapımın Pₙ sepetine sokmak doğru değildir.
Doğrudan temin: 4734 m.22 kapsamındaki doğrudan temin, kanundaki ihale usullerinden farklıdır. Sözleşmesel normal fiyat farkı imkânı ile geçici ek fiyat farkının kişi ve işlem kapsamı karıştırılmamalıdır. Geçici 5’e özgü ek fiyat farkı sınırlaması, normal fiyat farkına ilişkin sözleşmesel imkânı ortadan kaldırmaz.
2886, istisna, dış finansman ve KÖİ: 4735 m.8 ve ilgili 2013 Esasları sırf sözleşmenin kamu idaresince imzalanması nedeniyle kendiliğinden uygulanmaz. Projenin tabi olduğu kanun, finansman anlaşması, ihale dokümanı, uygulama sözleşmesi ve endeksleme hükmü ayrıca belirlenir.
19. Fiyat Farkının Ek Kesin Teminat, KDV ve Diğer Vergilerle İlişkisi
19.1. %6 ek kesin teminat
4735 sayılı Kanun m.12 kapsamında fiyat farkı olarak ödenecek bedel nedeniyle %6 ek kesin teminat alınması öngörülür; tutarın hakedişlerden kesilmesi veya ilgili mevzuatta kabul edilen teminat türüyle karşılanması mümkündür. Ancak fiyat farkının her pozitif rakamına vergi ve diğer tutarlar eklenerek otomatik teminat matrahı yaratılmamalıdır. Teminatın alınmaması Sayıştay denetimlerinde mali hata oluşturabilir.
19.2. KDV, tevkifat ve matrah düzeltmesi
3065 sayılı KDV Kanunu m.24/c fiyat farkını matraha dahil unsurlar arasında sayar. Fiyat farkı, asıl işlemin hukuki niteliğine bağlı ilave veya azaltıcı bedeldir; esas işlemde KDV tevkifatı varsa ilgili fiyat farkının tevkifat açısından değerlendirilmesi gerekir. Örneğin KDV öncesi 207.000 TL fiyat farkına varsayımsal %20 KDV uygulanıyorsa 41.400 TL KDV, 248.400 TL KDV dahil tutar oluşur. Bu örnek tevkifat, istisna ve kesintileri içermez. Sonradan matrah değişiminde KDV Kanunu m.35 düzeltme hükümleri ayrıca incelenir.
19.3. Stopaj, damga vergisi ve muhasebe
Yıllara sari inşaat ve onarım işinde hakediş ödemesine bağlı stopaj, sözleşme ve belge türüne bağlı damga vergisi, negatif farkın muhasebeleştirilmesi ve ilgili kamu muhasebe hesabı ayrı mevzuat başlıklarıdır. Her fiyat farkı için otomatik aynı stopaj ve muhasebe hesap kodu önerilemez. İlgili kamu idaresinin muhasebe sistemi, ödemenin cari gider veya yatırım niteliği ve işlem tarihi belirleyicidir.
21. Uygulama ve Denetim Kontrol Tablosu
| Risk | Yanlış uygulama | Doğru kontrol |
|---|---|---|
| Mevzuat dönemi | Güncel Esası bütün eski hakedişlere uygulama | İlan/duyuru tarihi ve özel geçiş hükmü. |
| Alım türü | Malı yapım formülüyle hesaplama | Mal, hizmet, yapım için ayrı Esas. |
| Katsayı | Ağırlıklar toplamı 1 değil | İhale öncesi maliyet analizine göre dağılım. |
| Endeks | Yanlış baz/uygulama ayı veya serisi | Resmî endeksin kodu, yayımlanma ve uygulama dönemi. |
| Geçici endeks | Kalıcı kabul edilmesi | Sonraki hakedişte açıklanan endeksle düzeltme. |
| İşçilik | a₁ üzerinden hem endeks hem m.6 farkı | Doğrudan işçilik ve genel farkı ayırma. |
| Teslim | Kısmi mal teslimi yerine sözleşmenin tamamına fark | Kabul edilen teslim miktarını esas alma. |
| Gecikme | Yüklenici kusuruyla geç dönemin yüksek endeksini kullanma | Programlanan dönem, fiili dönem ve ilgili Esas karşılaştırması. |
| Yeni fiyat | Güncel rayici kullanıp ayrıca bütün endeks farkını verme | İhale seviyesi/proje değişikliği seviyesi ve çifte sayımı kontrol. |
| Teminat | Pozitif farktan ek kesin teminat almama | 4735 m.12 uyarınca %6 kontrolü. |
| Geçici destek | 2022–2024 desteğini yeni 2026 ihalesine uygulama | Geçici kanunun ihale, dönem, devam ve başvuru tarihleri. |
22. Hesap İçin Zorunlu Belge ve Veri Seti
- İhale ilanı/duyuru veya davet ve sözleşme tarihleri; sözleşmenin tabi olduğu Esas sürümü.
- İdari şartname ve sözleşmedeki fiyat farkı maddeleri.
- Girdi ağırlık katsayıları ve bunların yaklaşık maliyet analizindeki karşılıkları.
- TÜİK/EPDK/özel resmî fiyat verilerinin baz ve uygulama dönemlerine ait tarihli çıktıları.
- İlk ve revize iş programı, ödenek dilimleri ve süre uzatımının dayanağı.
- Hakediş, teslim-kabul ve gerçekleşme miktarlarının tarihli kayıtları.
- Hizmet personel bordroları, prim maliyetleri ve fiili çalışma belgeleri.
- Yeni/revize birim fiyat tutanakları ve ilgili fiyatların hangi tarih düzeyinde kurulduğu.
- Hesap cetveli: Aₙ, B, Pₙ, baz ve uygulama endeksleri, pozitif/negatif fiyat farkı, önceki düzeltme.
- Geçici ek/artırımlı destek varsa kanuni uygunluk, başvuru, devir, tasfiye ve kabul evrakı.
- %6 ek kesin teminat, fatura, KDV/tevkifat ve ödeme kayıtları.
Her soruda bütün belgeler gerekli olmayabilir; fakat somut fiyat farkı tutarının kesin hesaplanması için uygulanacak sözleşme dönemi, hakediş/teslim tutarı, baz ve güncel resmî veriler, ağırlık katsayıları ve gecikme durumu bilinmelidir. Bunlar eksikken örnek rakam kesin hesap gibi sunulamaz.
23. Sınır Durumları ve Kısa Karar Örnekleri
23.1. Sözleşmede fiyat farkı öngörülmedi
Önce alım türü ve süre itibarıyla sözleşmede fiyat farkı düzenlemesinin zorunlu olup olmadığı belirlenir; ayrıca mevzuatın fiyat farkı öngörülmeyen yapım işleri için özel süre uzatımı hükmü veya belirli tarihsel geçici kanun kapsamı bulunup bulunmadığı incelenir. Yalnız yüksek enflasyon gerçekleşmiş olması, doğrudan genel formülle ödeme yapılması sonucunu doğurmaz.
23.2. Sözleşme 365 gün mü, 366 gün mü?
İlgili düzenlemede 365 günü aşan koşul varsa 365 gün ile 366 gün aynı değildir. Aynı şekilde 180 günü aşan veya özel teslim süresini esas alan mal rejiminde tam sınır gününe hangi sonuç bağlandığı ilgili Esasın lafzından belirlenmelidir. Eski “6 ay” ibaresi yeni sözleşmede 180 günle değiştirilmişse takvim ayı ile sabit takvim günü eşit sayılmaz.
23.3. Dövizde %50 artış var
Standart 4734/4735 Esasları sözleşmedeki resmî endeks/fiyat kaynaklarına dayanır. Döviz kurunun veya ithal girdi faturasının daha çok artması, ilgili Esas veya özel sözleşmede açık dayanak yoksa bağımsız kur farkı hakkı yaratmaz. KÖİ ve dış finansman sözleşmeleri ayrı hukuk rejimidir.
23.4. Aynı dönemde ek ve normal fiyat farkı
Normal hesap ile geçici düzenleme ayrı aşamalarla kurulur; geçici düzenlemenin normal farkı mahsup ettirip ettirmediği, artırımlı katsayı kullanımı ve başvuru şartı kendi metninden alınır. Her ikisini sorgusuz toplamak veya birinin katsayısını ötekine taşımak doğru değildir.
23.5. ÖTV değişti fakat petrol endeksi de arttı
Akaryakıt girdisinin ÖTV değişikliğine dayalı tarihsel özel destek hükümleri, normal endeks formülünün aynısı değildir. Uygulanabilir 2018/11818 ve KİK açıklaması bulunup bulunmadığı; vergi farkının normal fiyat verisine etkisi ve mükerrer hesap riski incelenir.
24. Genel Sonuç ve Hukuki Hesaplama İlkesi
Kamu ihale sözleşmesinde fiyat farkı hesabı; yalnız bir endeks oranı değil, uygulanabilir norm sürümü + alım türü + sözleşme süresi ve hükümleri + ifa/hakediş dönemi + doğru resmî endeks + katsayılar + kusur/süre uzatımı + varsa geçici kanun koşulları bileşimidir. Doğru hesapta önce sözleşmeye uygulanabilir fiyat farkı rejimi seçilir; ardından tutar ve endeks hesabı yapılır; sonuç teminat, vergi ve hakedişe yansıtılır. Bir hükmün sonraki tarihte değişmiş olması eski sözleşmelerdeki tarihsel hesabı kendiliğinden değiştirmez.
25. Somut Soruya Tek Makaleden Cevap: Uygulanabilir Norm ve Veri Matrisi
Fiyat farkında ilk tespit “fiyat artışı ne kadar?” değil, “hangi sözleşmeye hangi Esasın hangi sürümü uygulanır?” sorusudur. Hukuki tarih çıpaları aynı değildir: (i) ilan/duyuru veya davet tarihi geçiş normunu seçer; (ii) sözleşme tarihi ve ilk iş/teslim programı ilişkinin süresini belirler; (iii) imalat/hizmet/teslim ayı güncel endeksi ve matrahı belirler; (iv) süre uzatımı karar ve tebliğ tarihi revize programı etkiler; (v) hakediş ve ödeme tarihi mali/tahakkuk aşamasını belirler; (vi) özel ek fiyat farkındaki başvuru tarihi ayrıca kurucu koşul olabilir. Olayda yalnız bir tarih verilmişse diğer tarihlerin yerine geçirilmez.
| Yöneltilen soru | Önce aranan veriler | Uygulama sonucu |
|---|---|---|
| Yapım işinde fiyat farkı ne kadar? | İlan/sözleşme, 2013/5217 sürümü, Aₙ, B, katsayılar, resmî I₀/Iₙ serileri, fiilî/planlanan imalat dönemi | Aₙ×B×(Pₙ−1) ve tarihsel özel hükümler. |
| Asgari ücret artınca hizmet farkı? | Personel sayısı, tüm haftalık çalışmanın idare için kullanımı, ücretin asgari ücret karşısındaki niteliği, prim işveren yükü ve uygulama dönemi | Hizmet Esasları m.6 doğrudan işçilik hesabı; m.5 genel sepetten ayrılır. |
| Akaryakıt/doğalgaz/ilaç teslimi? | Mal cinsi, miktar, sözleşme birim fiyatı, mevzuatça tanımlı resmî A₁/A₂ fiyatı, teslim ve gecikme dönemi | Mal Esasları m.5’in ilgili özel ürün bendine göre hesap. |
| 180 günlük mal sözleşmesi? | Mal özel beşli grupta mı; toplam sözleşme süresi ve 180 gün sonrasında teslim edilen miktar | Diğer mallarda hem süre hem teslim dilimi koşulu kontrol edilir. |
| Süre uzatımı veya kusurlu gecikme? | İlk/revize iş programı, gecikme sebebi, karar, tebliğ, plan ve fiilî ayların resmî serileri | Program dönemi–fiili dönem ve ilgili Esasın özel gecikme hükmü uygulanır. |
| 2022 ek/artırımlı fark talebi? | Geçici 5 veya 6’nın hangisi; ihale, sözleşmenin devamı, imalat/hizmet/teslim, başvuru tarihleri | Normal formül tek başına yeterli değildir; tarihsel geçici rejimin koşulları ayrıca aranır. |
| Yeni veya revize birim fiyat? | Proje değişikliği, fiyat tespit ve ihale tarihi, resmî rayiç/analiz, sözleşmenin fiyat farkı hükmü | Önce doğru baz fiyat, ardından varsa endeks farkı; aynı hareket mükerrer ödenmez. |
26. Formül ve Notasyon Sözlüğü: Karıştırılmaması Gereken Beş Sistem
| İşlem | Temel hesap gösterimi | Önemli ayrım |
|---|---|---|
| Yapım normal fiyat farkı | F=Aₙ×0,90×(Pₙ−1) | Aₙ aylık hakediş/imalat matrahı; Pₙ işçilik, malzeme, yakıt, makine girdilerinin ağırlıklı resmi endeks oranı. |
| Genel hizmet fiyat farkı | F=Aₙ×0,90×(Pₙ−1) | Hizmet Pₙ sepeti yapımdan farklıdır; a₁ sabit terimi ayrı m.6 işçilik hesabına bağlıdır. |
| SUT kapsamındaki özel hizmet | F=Aₙ×B×(Sₙ/S₀−1) | SUT’taki uygun resmî puan/fiyat göstergesi; genel hizmet malzeme sepetinin yerine otomatik konmaz. |
| Elektronik haberleşme özel hizmeti | F=Aₙ×B×(Eₙ/E₀−1) | İlgili elektronik haberleşme fiyat/endeks göstergesi; Esasların özel koşulları uygulanır. |
| Mal alımı, uygun oransal hesap | F=(M×B)×(A₂/A₁−1) | Burada B sözleşme birim fiyatı/götürü bedel; yapım/hizmetteki 0,90 değildir. Mal grubunun resmî fiyat kaynağı farklı olabilir. |
Ortak not: Aynı sembol farklı mevzuat ailesinde farklı anlama gelebilir. Özellikle yapımda B=0,90 ile mal alımında B=sözleşme fiyatını, yapım fiyat farkındaki F ile revize birim fiyat formülündeki F=iş kalemi teklif birim fiyatını karıştırmak doğrudan yanlış hesap üretir. Şematik formül bütün mal türlerine veya özel hizmetlere, ilgili maddenin özel koşulları incelenmeden otomatik uygulanmaz.
27. Hizmet Alımlarında İşçilik Farkının Tam Karar Mantığı
Hizmet fiyat farkında 5’inci maddeye göre genel girdi sepeti ve 6’ncı maddeye göre belirli işçilik kalemleri bağımsız hesaplanır. a₁ 6’ncı madde kapsamında doğrudan işçilik farkı hesaplanan personel ağırlığıdır ve genel Pₙ’de bir endeks oranıyla çarpılmaz. a₂ ise diğer işçilik girdileridir. Buna karşılık yapım işinin a işçilik ağırlığıyla hizmet işinin a₁/a₂ ayrımı aynı değildir.
Hizmet m.6 kapsamında öncelikle ihale dokümanında personel sayısının belirlenmesi, haftalık çalışma saatlerinin tamamının idare için kullanılması ve ilgili fıkranın işçilik gideri koşulları incelenir. 2025 düzenlemesinin “idarede” ifadesini “idare için” değiştirmiş olması, personelin hangi mekânda çalıştığı kadar kimin işi için bütün zamanını kullandığını da önemli hâle getirir; ancak her uzaktan çalışan veya vardiyalı personel otomatik kapsamda değildir.
İşçilik farkı hesabında yalnız net asgari ücret artışı değil; uygun brüt ücret düzeyi, varsa asgari ücretin yüzde fazlası, ilgili işveren SGK/işsizlik sigortası maliyetleri, personelin çalıştığı günler ve sözleşmedeki diğer işçilik kalemleri karşılaştırılır. Örnek: Sözleşme için karşılaştırılabilir başlangıç işveren maliyeti 250.000 TL, yeni dönem işveren maliyeti 300.000 TL ise ilgili personel için varsayımsal fark 50.000 TL’dir. Genel hesapta 73.800 TL çıkmışsa iki hesabın çifte sayım içermediğinin doğrulanmasından sonra toplam 123.800 TL olabilir. Bu tutarlar belli yıla ait resmî asgari ücret veya prim oranı değildir.
2022–2023 değişiklikleriyle 365 günü aşan hizmet sözleşmelerinde fiyat farkı düzenleme yükümlülüğü, 365 gün ve altındaki işlerde m.6’ya tabi personel için işçilik farkı şartlarından ayrılır. Personel çalıştırılmasına dayalı olmayan yemek, taşıma, araç kiralama, temizlik, bakım ve yazılım hizmetlerinde de işçilik maliyeti bulunabilir; işin adı değil personel ve süre koşulları önemlidir.
28. KİGT m.81.2: Hizmette Asli–Tali Girdi ve b₃ Alt Katsayı
18.05.2024 tarihli Kamu İhale Genel Tebliği değişikliğiyle hizmet fiyat farkında katsayıların hizmetin gerçek girdi bileşimine uygun kurulmasına ilişkin ayrıntılar getirildi. 10.12.2024 tarihli Tebliğ değişikliği asli/tali girdi değerlendirmesini yeniden düzenledi. İlgili ihale tarihine uygulanabilir sürüm belirlenmeden ilk 2024 metnini güncel son metinmiş gibi aktarmak doğru değildir.
| Hizmet | Katsayı seçimine ilişkin somut girdiler | Kontrol edilen hata |
|---|---|---|
| Malzemeli yemek | Gıda ana malzemeleri için b₃ alt katsayıları, hizmet işçiliği, nakliye akaryakıtı, enerji ve ekipman | Birden fazla gıda girdisini kaynağı farklıyken tek gelişigüzel endekse bağlamak. |
| Personel taşıma | Şoför işçiliği, idare karşılamıyorsa akaryakıt, araç amortismanı, bakım ve diğer gider | İdarenin ayrıca karşıladığı yakıta yüklenici fiyat farkı ödemek. |
| Araç/iş makinesi kiralama | Operatör işçiliği, yakıt, araç amortismanı, bakım/onarım, sigorta | Amortismanın sözleşme bitmeden sıfırlandığı varsayımıyla sözleşme katsayısını keyfî değiştirmek. |
| Yazılım/bilgi sistemi | Uzman personel, donanım, bakım ve gerekli başka girdiler | Yazılım işinde her durumda sadece tek TÜFE serisi kullanmak. |
Bir b₃ girdisinin birden fazla asli malzeme içermesi hâlinde, mevzuat ve ihale dokümanı uyarınca b₃,₁; b₃,₂; … alt katsayıları ve bunların resmî serileri kurulabilir. Girdi ağırlık toplamları 1,00 olacak şekilde belirlenir; sonradan piyasa değiştiği için katsayılar tek taraflı yeniden dağıtılamaz.
29. Mal Alımlarında 180 Gün Eşiği: Çifte Koşul Testi
2013/5216 sayılı Mal Fiyat Farkı Esaslarının 2022’de genişletilen kapsamında (a) elektrik, doğal gaz, ilaç, petrol ve LPG ürünleri, (b) bunların dışındaki diğer mallar ayrılmıştır. Diğer mallar için hem sözleşmenin 180 takvim gününü aşması hem de teslimin 180 gün sonrasında yapılan kısmının değerlendirilmesi aranır. Süre koşulu ve teslim dilimi tek şart gibi sunulamaz.
| Sözleşme süresi | Teslim dilimi | Diğer mallarda ilk sonuç |
|---|---|---|
| 180 gün | 180. gün | Sözleşme 180 günü aşmıyor; b grubu süre şartı yok. |
| 240 gün | 120. gün | Uzun sözleşme olsa da teslim ilk 180 günde; ilgili kısım dışarıda olabilir. |
| 240 gün | 200. gün | Süre ve teslim dilimi koşulları sağlanabilir; açık fiyat farkı hükmü ve gecikme şartları ayrıca incelenir. |
| 240 gün | Plan 150, kusurlu fiili teslim 200. gün | Yüklenici gecikmesiyle kapsam veya daha yüksek güncel fiyat kazanımı otomatik kabul edilemez. |
Özel beşli grupta bulunan malların 180 gün beklemesi gerektiği genellemesi yanlıştır. 2025 değişikliğiyle Esasların fiyat farkı öngörülmeyen işlere ilişkin m.7’deki 3 ay, 6 ay ve 3–12 ay ifadelerinin 90, 180 ve 90–365 takvim günü olarak revize edilmesi de m.2’deki bu iki ayrı koşulla karıştırılmaz.
30. Mal Türüne Göre Resmî Fiyat Seçimi ve Hesap Hataları
| Mal türü | Resmî gösterge / özel ayrım | Veri olmadan çıkarılamayacak sonuç |
|---|---|---|
| Elektrik | İlgili enerji fiyat/tarife göstergesi, tüketim/teslim ayı; aktif enerji ve ayrıca tahsil edilen yan bedellerin ayrımı | Her tarife artışının otomatik aynı fiyat farkı tutarı oluşturması. |
| Doğal gaz, LNG, CNG | Esaslarda tanımlanan ilgili EPDK resmî seri, ürün türü ve birim dönüşümü | LNG ve LPG’nin aynı kategori sayılması veya gazın fiyatının gelişigüzel bayi verisinden alınması. |
| Petrol ürünleri ve LPG | Ürüne ve döneme uygun EPDK verisi; ÖTV/KDV bileşenleri | Farklı ürünün pompa fiyatını baz/güncel veri olarak kullanmak. |
| İlaç | Beşeri İlaçların Fiyatlandırılmasına Dair Karar kapsamındaki aynı ürün/ambalaj/doz için resmî fiyat | Her tıbbi cihaz veya sarfı ilaç kabul etmek. |
| Diğer mallar | 180 günü aşan sözleşme, uygun teslim dilimi ve Esaslardaki Yİ-ÜFE/alt endeks hükmü | İlk 180 gün teslimine de otomatik fark ödemek. |
Mal alımı fiyat farkında B genellikle ilgili malın sözleşme birim fiyatı anlamındadır; yapım/hizmette 0,90 sabit katsayısı anlamına gelmez. Doğru oransal hesabın gösterimi F=(M×B)×(A₂/A₁−1) olabilir; fakat 2013/5216 m.5’te özel mallar için hangi fiyat kaynağı ve hesap tekniği öngörülüyorsa o hüküm uygulanır.
Örnek 1: 50.000 litre mal, 35 TL/litre sözleşme fiyatı, uygun resmî baz fiyat 30 ve güncel fiyat 36 ise fark 50.000×35×(36/30−1)=350.000 TL. Örnek 2: 10 milyon TL götürü bedelli mal alımının yalnız %30’u teslim edilmiş, uygun resmî fiyat oranı 1,15 ise fark 3 milyon×0,15=450.000 TL; bütün sözleşme üzerinden 1,5 milyon TL hesaplamak 1,05 milyon TL fazla sonuç doğurur. Bu tutarlar yalnız ilgili mal türü, teslim dönemi ve oransal yöntemin uygulanabilir olduğu varsayımına dayanır.
34. Vergi, Ek Kesin Teminat ve Denetim İçin Sayısal Kontrol
4735 m.12 gereği fiyat farkı nedeniyle artan bedel üzerinden %6 ek kesin teminat değerlendirilir. Örneğin teminata esas 207.000 TL fiyat farkının %6’sı 12.420 TL’dir; bu tutar KDV değildir. KDV Kanunu m.24/c gereği pozitif fiyat farkı asıl işlemin KDV matrahına dahil unsurdur. Varsayımsal %20 KDV oranında 207.000 TL fark için KDV 41.400 TL olur; tevkifat varsa nakden ödenecek tutar ayrıca belirlenir. Vergi ve teminatın matrahları kavramsal olarak aynı değildir.
Denetim izi için ilan/duyuru → Esas sürümü → sözleşme hükmü → dönemsel Aₙ/M → resmi baz/güncel endeks → katsayı/ürün → Pₙ veya özel oran → doğru fark → önceki ödemeler → düzeltme → teminat → fatura/ödeme zinciri tutulmalıdır. Yanlış endeks, matrahın mükerrer kullanılması, negatif farkın silinmesi veya geçici endeksin düzeltilmemesi hesapta fazla ödeme yaratabilir. Bunun kamu zararı ve şahsi sorumluluk sonucuna dönüşmesi ayrıca 5018 m.71, 6085 sayılı Kanun ve somut görev/illiyet bağlantısıyla değerlendirilir.
36. Sık Sorulan Somut Durumlar ve Koşullu Cevaplar
“Döviz kuru %60 arttı; fiyat farkı da %60 mı?” Hayır. Standart Esaslarda tanımlanan resmî endeks/fiyat ve sözleşme katsayıları belirleyicidir; özel dış finansman sözleşmesi ayrıca olabilir.
“Sözleşmede fiyat farkı yok ama 400 gün sürdü?” Önce fiyat farkı düzenleme zorunluluğu ve hangi alım türü/ilan tarihi; yapımda m.9 süre uzatımı; hizmette m.6 özel işçilik; varsa tarihsel geçici kanun araştırılır. Süre uzaması tek başına otomatik ödeme kuralı değildir.
“Malın tamamına fiyat farkı hesaplanır mı?” Yalnız ilgili Esas kapsamında olan kabul edilmiş teslim miktarına; diğer mallarda 180 gün sonrasındaki teslim koşulu ayrıca belirleyicidir.
“Hakediş endeksi açıklanmadı; sonraki ayın tahmini oranını kullanır mıyız?” Hayır. 2025 sonrası uygun koşullardaki bir ayda birden fazla hakedişte bir önceki ayın güncel endeksi geçici alınabilir, gerçek veri açıklanınca sonraki hakedişte düzeltme yapılır.
“Yüklenicinin hatasıyla imalat gecikti; son ayın yüksek endeksi ödenir mi?” Kusurlu gecikmeye ilişkin özel sınırlamalar ve programlanan dönem karşılaştırılmadan ödenemez.
“2022’de B=1,00 olmuş; hâlâ öyle mi?” Bu belirli geçici artırımlı rejim uygulamasıdır; normal yapım ve genel hizmet fiyat farkında B=0,90 kuralı ile karıştırılmaz.
“Fiyat farkı negatifse nasıl işlem yapılır?” Uygun formül negatif sonuç üretirse hakedişte kesinti ve bağlı vergi/ödeme düzeltmesi değerlendirilir; negatif sonuç gerekçesiz sıfırlanmaz.
37. Birincil Mevzuat ve Karar Kaynakları
Temel metinler: 4735 sayılı Kanun m.8, m.12, geçici 2–7; 2013/5215 Hizmet, 2013/5216 Mal ve 2013/5217 Yapım Fiyat Farkı Esasları (RG 31.08.2013/28751); 5202 sayılı Cumhurbaşkanı Kararı (RG 24.02.2022/31760); 5546 sayılı Cumhurbaşkanı Kararı (RG 13.05.2022/31834); 6902 sayılı Cumhurbaşkanı Kararı (RG 07.03.2023/32125); 8089 sayılı Cumhurbaşkanı Kararı (RG 16.01.2024/32431); 10132 sayılı Cumhurbaşkanı Kararı (RG 30.07.2025/32971). Somut uyuşmazlıkta kararın kendi yürürlük ve geçiş hükümleri önceliklidir.
Resmî kurum açıklaması: Kamu İhale Kurumu — 30.07.2025 tarihli fiyat farkı ve diğer mevzuat değişiklikleri duyurusu. Bu açıklama üç Esasta 24 yeni alt endeks, yeni fiyat tabanı, çoklu hakediş düzeltmesi ve süre uzatımı sonrası revize programı açıkça saymaktadır. İdari şartname ve tip sözleşme hükümleri de ilgili ihale tarihinin sürümüyle birlikte okunmalıdır.
38. MEVZUAT DEĞİŞİKLİKLERİNİN AÇIKLAMALI KRONOLOJİSİ: HANGİ DÜZENLEME NE GETİRDİ?
Bu bölüm kronoloji tablosunun açıklamalı karşılığıdır. Tablo yalnız mevzuatın kimliğini gösterir; aşağıda değişikliğin önceki sistemden farkı, etkilenen mal/hizmet/yapım türü, yürürlük ve geçişi, hesap üzerindeki sonucu açıklanır. Fiyat farkı analizinde “en son düzenleme” tek başına uygulanmaz; somut ihale ve sözleşmeye uygulanabilir en son düzenleme seçilir. Bir mevzuat değişikliğinin yalnız yayımlanmış olması, eski ilanlı sözleşmelerin fiyat farkı hükümlerini geriye dönük değiştirmez.
38.1. 1988–1994: 88/13181 ve 94/6019 — 2886 dönemi fiyat farkı
Eski sistem: 4734 ve 4735 sayılı kanunlar henüz mevcut değilken 2886 sayılı Devlet İhale Kanunu dönemindeki belirli yapım işlerinin fiyat farkı, 28.07.1988 tarihli 88/13181 sayılı Bakanlar Kurulu Kararı ve onu değiştiren 94/6019 sayılı Karar gibi düzenlemelerden kaynaklanıyordu. Malzeme ve girdi türleri, başlangıç ayı ve fiyat farkına giren veya girmeyen imalatlar bu sistemin kendine özgü hesap konularıydı.
Ne değişti? Bu düzenlemeler 2002 ve 2013 sonrasındaki Pₙ ağırlıklı formül sisteminden farklı bir tarihsel çerçevedir. 94/6019, 88/13181 düzenine bağlı bazı fiyat farkı ve başlangıç dönemi uygulamalarını değiştirmiştir. Hangi sözleşmeye? Eski 2886 sözleşmelerine veya sözleşmede bu kararların uygulanacağına ilişkin geçerli atıf bulunan ve tarihsel koşulları sağlayan işlere. Hesaba etkisi: Güncel yapım F=Aₙ×0,90×(Pₙ−1) formülü, 88/13181 kapsamındaki işin hesabına sırf bugünkü formül olduğu için konulamaz. Başlangıç ayı ve hangi imalatın fark alacağı önce eski karar/sözleşmeden seçilir.
38.2. 2002–2003: 4734/4735 ve 2002/5037–5039 — Üç alım türünün ayrılması
Yeni kanuni çerçeve: 22.01.2002 tarihli ve 24648 sayılı Resmî Gazete’de yayımlanan 4734 sayılı Kamu İhale Kanunu ihale usullerini, 4735 sayılı Kamu İhale Sözleşmeleri Kanunu ise kamu ihale sözleşmelerinin temel hükümlerini düzenledi. Fiyat farkının kanuni dayanağı 4735 m.8’dir. 24.12.2002 tarihli 2002/5037 (hizmet), 2002/5038 (mal), 2002/5039 (yapım) sayılı Bakanlar Kurulu Kararları 31.12.2002 tarihli 24980 sayılı Resmî Gazete’nin üçüncü mükerrer sayısında yayımlandı.
Getirilen sistem: Mal, hizmet ve yapım artık tek bir fiyat farkı başlığı altında aynı yöntemle hesaplanmaz; her alım türü kendisine ait Esaslar, kapsam, formül, fiyat kaynağı ve süre kurallarıyla değerlendirilir. Uygulama zamanı: Kanunların ve ilgili Esasların kendi yürürlük/geçiş maddeleri belirleyicidir; 2886 kapsamında kurulmuş eski sözleşmeye otomatik geçiş yapılmaz. Hesaba etkisi: Bir hizmet alımında yapım işi malzeme formülünün, mal alımında hizmetin doğrudan işçilik farkının uygulanması yanlıştır. 2003–2005 yıllarındaki 2003/5210, 2004/7221, 2005/8771 sayılı değişiklikler ilk 2002 Esaslarının bazı teknik kurallarını revize etmiştir; 2002–2013 arasında yapılmış işlerin hesabı için yalnız ilk yayımlanan 2002 metni değil, ihale tarihindeki değişiklikli sürüm gereklidir.
38.3. 2008: 5794 sayılı Kanun ve 4735 geçici 2 — Belirli eski yapım işleri
Olağan sistemden farkı: 4735’e 5794 sayılı Kanunla eklenen geçici 2’nci madde, 31.05.2008 tarihinden önce ihalesi yapılan belirli yapım sözleşmelerinde 01.01.2008 sonrası imalatlar için olağanüstü fiyat farkı olanağı oluşturdu. Bu geçmiş dönemde girdi fiyatlarındaki olağanüstü değişim için getirilmiş özel kanuni müdahaledir; 4735 m.8’e dayanan bütün yeni sözleşmelerde süresiz uygulanan genel formül değişikliği değildir.
Uygulama testi: Yapım sözleşmesinin ihale tarihi, kanundaki sözleşme ve uygulama dönemi koşulları, fark istenen imalatın tarihi, eski ve özel hesap hükümleri ayrı incelenir. Hesaba etkisi: Genel fiyat farkı öngörülmüş olmasına veya olmamasına dair koşullar da ilgili geçici Esasların uygulanabilir hükümleri üzerinden belirlenir; bugünkü 2025 katsayı ve endeksleri geriye uygulanmaz.
38.4. 2013: 2013/5215, 5216 ve 5217 — Modern ağırlıklı endeks mimarisi
Resmî düzenleme: 27.06.2013 tarihli 2013/5215 (hizmet), 2013/5216 (mal), 2013/5217 (yapım) sayılı Bakanlar Kurulu Kararları; RG 31.08.2013/28751. Önceki sistem: 2002/5037–5039 sayılı ayrı fiyat farkı Esasları. Getirilen kural: Özellikle yapım ve genel hizmet alımlarında sözleşmenin maliyet bileşenlerine göre ağırlıklandırılmış resmî endekslerden bir Pₙ katsayısı kurulur; olağan hesapta F=Aₙ×B×(Pₙ−1), B=0,90 biçimi kullanılır. Yapım Pₙ’sinde işçilik, mineral malzeme, demir-çelik, akaryakıt, diğer yakıt, ahşap, diğer malzeme ve makine amortismanı ayrı gruplardır. Hizmette ise a₁ olarak gösterilen belirli personel doğrudan işçilik farkına tabi olduğundan genel Pₙ’de sabit kalır; a₂ ve diğer girdiler uygun endekslerle hesaplanır. Mal alımlarında ürün türüne göre resmî fiyat/endeks ve teslim bazlı hesap kuralları ayrıca düzenlenir.
Yürürlük ve geçiş: 2013 Esasları 29.11.2013’te yürürlüğe girmiştir. Eski ilan/ihale ve sözleşmelere uygulanma sorunu kendi geçiş hükümlerine göre çözülür. Hesaba etkisi: Yapımda sekiz ağırlığın toplamı 1, hizmette a₁+a₂+b₁+b₂+b₃+c toplamı 1 olmalıdır. a₁ için ayrıca m.6 işçilik farkı hesaplanırken aynı tutarın genel sepetten de endekslenmesi mükerrer fark yaratır. Mal alımındaki B=sözleşme fiyatı, yapım/hizmetteki B=0,90 ile karıştırılmaz. Sözleşme değişmezliği: 4735 m.8 nedeniyle sözleşme imzalandıktan sonra taraflar normal fiyat farkı koşullarını keyfî değiştiremez.
38.5. 2018: Geçici 3 ve 2018/11818 — ÖTV kaynaklı özel fiyat farkı
Dayanak: 7144 sayılı Kanunla 4735’e eklenen geçici 3 ile 2018/11818 sayılı Bakanlar Kurulu Kararı, belirli tarihsel enerji ve ÖTV fiyat değişikliklerinin ihale sözleşmelerine etkisini ayrı bir hukuki yöntemle ele aldı. Önceki durum: Sözleşmedeki normal fiyat farkı düzenlemesi üzerinden resmî girdi endeksleri/fiyatları dikkate alınıyor; özel ÖTV değişimlerinin telafisi doğrudan her sözleşmede otomatik bir kur farkı hakkı oluşturmuyordu. Yeni mekanizma: ÖTV’den kaynaklanan farkın hesaplanması veya fiyat farkına etkisinin ayıklanması özel karar ve ilgili KİK açıklamalarıyla değerlendirildi.
Uygulanacak tarihler: Düzenlemenin özel ihale ve vergi değişimi dönemleri belirleyicidir; 2018 tarihli özel hesap bugünkü bütün enerji maliyet değişikliklerine sınırsız uygulanmaz. Hesap riski: ÖTV oranındaki artışı hem genel akaryakıt fiyatına hem ayrıca özel ÖTV farkına sebepsiz eklemek mükerrer ödeme yaratabilir. Normal fiyat farkındaki akaryakıt endeks artışı ile özel ÖTV kaynaklı ödeme mekanizması ayrı hesabı gerektirir.
38.6. 2019: 7161 sayılı Kanun — Devir/tasfiye imkânı ile fiyat farkını ayırma
2019 tarihli 7161 sayılı Kanunun ilgili hükmü belirli devam eden sözleşmelerde olağanüstü koşullar nedeniyle sözleşmenin devri veya tasfiyesi bakımından özel imkân sağladı. Getirilen sonuç: Yüklenicinin geçmiş maliyet artışından doğan sözleşme güçlüğünü çözmek için parasal fiyat farkı dışında farklı bir hukuki yol tanındı. Önemli sınır: Devir/tasfiye, normal fiyat farkı katsayısının artırılması değildir. Sözleşmenin ihale, devam, başvuru ve idare kararı şartları kanuni metinden tespit edilir. Başvuru veya idare onayı gerekli olan devir rejimi, hakedişte kendiliğinden ilave ödeme oluşturmaz.
38.7. 2022/5202 — Sürekli fiyat farkı rejiminde 365/180 gün kırılması
Resmî künye: 23.02.2022 tarihli 5202 sayılı Cumhurbaşkanı Kararı, RG 24.02.2022/31760. Düzenleme 2013/5215 hizmet, 5216 mal ve 5217 yapım Esaslarını değiştirmiştir. Önceki durum: İhale dokümanında fiyat farkı öngörülmesi bakımından uzun süreli işlerde bugünkü düzeyde zorunluluk ve ayrıntılı girdi ayrımı aynı kapsamda değildi. Yeni kural: Sözleşme süresi 365 takvim gününü aşan yapım işlerinde fiyat farkı öngörülmesi ve ilgili girdi ağırlıklarına yer verilmesi zorunlu sisteme bağlandı. Hizmetlerde 365 gün eşiği ve ayrıca doğrudan işçilik farkına tabi personel özel düzenleme alanıdır. Mal alımlarında elektrik, doğal gaz, ilaç, petrol ve LPG ürünleri ile diğer mallar ayrıldı; diğer mallarda sözleşmenin 180 takvim gününden fazla sürmesi ve 180 günden sonra teslim edilen kısmın değerlendirilmesi esası öne çıktı.
Yürürlük/geçiş: İlgili Esaslardaki değişikliklerin özel yürürlük ve geçiş maddeleri, somut ilanın/duyurunun hangi sürüme tabi olduğunu belirler. Mal kapsam değişikliği bakımından 26.03.2022 tarihi ayrıca önemlidir; tüm alt hükümler için tek tarih varsayılmaz. Hesap etkisi: Bir 366 günlük yapım işi ile 365 günlük işin fiyat farkı düzenleme zorunluluğu aynı olmayabilir. 240 günlük diğer mal sözleşmesinin 120. günde teslim edilen kısmı ile 200. günde teslim edilen kısmı aynı değildir. Elektrik ve petrol ürünlerine diğer malların 180 gün sınırını otomatik uygulamak yanlış olur. Uzun süreli işte fiyat farkı katsayılarının ve endekslerin ihale dokümanında baştan doğru seçilmesi gereklidir.
38.8. 2022 geçici 5, 7351 ve 5203 — 2021 ikinci yarısına ilişkin ek fiyat farkı
Dayanak: 7351 sayılı Kanunla 4735’e eklenen geçici 5 ve 23.02.2022 tarihli 5203 sayılı Cumhurbaşkanı Kararı. Önceki normal rejimden farkı: Sözleşmede normal fiyat farkı bulunmasından bağımsız olarak, 01.12.2021’den önce ihalesi yapılmış ve kanundaki ilgili tarihte devam etme/kabul koşullarını sağlayan Türk lirası sözleşmelerde 2021 yılının ikinci yarısındaki uygun ifalar için ek fiyat farkı veya bazı işlerde devir mekanizması getirildi. Sözleşmenin 22.01.2022 tarihindeki hukuki durumu ve özel istisnalar kontrol edilir.
Ne getirir? Ek fiyat farkı normal dönemsel fiyat farkından ayrı geçici ödeme mekanizmasıdır; devir ise sözleşmenin başka yükleniciye geçmesiyle ilgili idare onayı ve usul şartları olan farklı sonuçtur. Doğrudan temin sınırı: 4735 geçici 5’e özgü olağanüstü ek fiyat farkı, 4734 m.22 doğrudan temin alımlarına genel olarak uygulanamaz.Bu karar, 2013 Esaslarında açık fiyat farkı hükmü bulunan uygun doğrudan temin sözleşmesinde normal fiyat farkını genel olarak yasaklamaz. Başvuru ve hesap: Geçici 5’in ve 5203 sayılı Esasların kendi süreleri, hangi imalat/teslim/hizmet tutarının hesap matrahı olduğu ve hakediş düzeltmeleri ayrı uygulanır; 2022 geçici 6’nın tarihleri buraya kopyalanmaz.
38.9. 2022 geçici 6, 7394 ve 5546 — Artırımlı fark, ek fark ve seçenekler
Dayanak: 7394 sayılı Kanunla getirilen 4735 geçici 6 ve 12.05.2022 tarihli 5546 sayılı Cumhurbaşkanı Kararı (RG 13.05.2022/31834). Önceki rejimden farkı: Geçici 5’ten farklı ihale ve ifa zaman sınırlarıyla, belirli devam eden sözleşmeler için ek ve artırımlı fiyat farkı, bazı yapım işlerinde süre uzatımı ve şartları sağlayan sözleşmelerde fesih/tasfiye gibi seçenekler düzenlendi. İhale tarihi için 01.04.2022 öncesi, sözleşmenin durumu için 15.04.2022 tarihleri ve ilgili destek türünde başvuru/ifa dönemi önemlidir.
Artırımlı hesap: Şartları sağlayan belirli yapım ve hizmet sözleşmelerinde normal B=0,90 yerine B=1,00 uygulanması söz konusu oldu; uygun mal alımlarında özel artırımlı fark hükümleri bulundu. Örneğin Aₙ=1.000.000 TL ve Pₙ=1,20 iken normal genel fark 180.000 TL, B=1,00 olan özel dönemde 200.000 TL’dir. Ek fiyat farkı: Artırımlı farkla aynı kurum değildir; özel mevzuattaki kapsanan iş ve dönem için ayrıca hesaplanır. Başvuru: Belirli geçici 6 ek fiyat farkı başvurularında 13.06.2022 son günü önemlidir; fesih veya süre uzatımı için aynı başvuru/gerçekleşme şartlarının otomatik geçerli olduğu varsayılmaz. 2022 geçici 6 hükümleri bugünkü yeni ihalelerde normal B katsayısını kalıcı değiştirmiş değildir.
38.10. 2023/6902 — Hizmette süre, SUT ve enerji göstergeleri
Resmî künye: 06.03.2023 tarihli 6902 sayılı Cumhurbaşkanı Kararı, RG 07.03.2023/32125. Hangi rejimi etkiler? 2013/5215 sayılı Hizmet Fiyat Farkı Esasları başta olmak üzere belirli özel hizmet/enerji hükümleri. Getirilen ayrımlar: Hizmetlerde sözleşme süresinin 365 günü aşması ile 365 gün ve altında olması; haftalık çalışma saatinin tamamını idare için kullanan personele ilişkin m.6 işçilik farkı ile genel m.5 endeks farkının birlikte değerlendirileceği koşullar; Sağlık Uygulama Tebliği’ne (SUT) bağlı hizmetlerin özel fiyat/puan değişiklikleri ve doğal gaz/CNG benzeri enerji girdileri güncellendi.
Hesap etkisi: “Bütün hizmetler genel Pₙ formülüyle ve aynı girdilerle hesaplanır” sonucu doğru değildir. Tam zamanlı personel m.6’ya girebilir; SUT tanı/tedavi hizmetlerinde Sₙ/S₀ gibi özel gösterge kullanılabilir. İşin kapsamı, fiyat kaynağı ve 365 gün eşiği ilgili tarihli Esas sürümünden alınır. Geçiş: Kararın yayımlanma tarihi, bütün önceki ilanlı hizmet sözleşmelerini kendiliğinden değiştirmez; özel yürürlük ve geçiş hükümleri esas alınır.
38.11. 2024 KİGT değişiklikleri — Hizmette maliyet girdisi ve katsayı seçimi
18.05.2024 tarihli ve 32550 sayılı RG ile Kamu İhale Genel Tebliğinde hizmet alımlarında fiyat farkı katsayılarının işin gerçek maliyet yapısıyla uyumlu belirlenmesine ilişkin yeni açıklamalar getirildi. Özellikle yemek, personel taşıma, araç/iş makinesi kiralama ve yazılım/bilgi yönetim sistemi alımlarında asli unsur ile tali girdinin nasıl ele alınacağı önemli hâle geldi. 10.12.2024 tarihli ve 32748 sayılı RG değişikliği Tebliğ m.81.2’de asli/tali ayrımına ilişkin ifadeleri yeniden düzenledi.
Hesaba etkisi: Yemek işinin gıda girdisini, personel taşımanın akaryakıtını, yazılım hizmetinin uzman personelini ve kiralamanın amortismanını aynı standart endeks üzerinden değerlendirmek zorunlu bir genel kural değildir. Girdiler yaklaşık maliyetteki gerçek ağırlıklarına göre ayrılır; uygunsa b₃ alt katsayıları ve resmî alt endeksler seçilir. Yürürlük: 18.05.2024 düzenlemesinin farklı hükümleri farklı yürürlük tarihlerine bağlanmıştır. Bu nedenle her konu için yalnız “18 Mayıs’tan sonraki ihale” denemez; m.81.2’nin ilgili ilk ve 10.12.2024 sonrası sürümü, somut ilan/duyuru tarihinde geçerli metne göre seçilir.
38.12. 2024 geçici 7, 7491 ve 8089 — Yapımın 2024 dönemi ek fiyat farkı
Kanuni dayanak: 7491 sayılı Kanunla 4735’e eklenen geçici 7’nci madde (RG 28.12.2023/32413). Uygulama: 15.01.2024 tarihli 8089 sayılı Cumhurbaşkanı Kararı (RG 16.01.2024/32431). Ne getirildi? Kanundaki ihale, devam ve sözleşme koşullarını sağlayan belirli yapım sözleşmelerinde 01.01.2024–31.12.2024 dönemindeki uygun imalatlar için ek fiyat farkı ve belirli şartlarla en fazla altı ay süre uzatımı imkânı.
Eski kuraldan ayrım: Bu özel destek, 2022 geçici 5 ve 6’nın bütün şartlarını devralmaz ve normal 2013/5217 formülünün genel katsayısını kalıcı değiştirmez. Kimlere uygulanır? Kanundaki uygun eski yapım ihalelerine; her 2024 hizmet veya mal alımına değil. Hesaba etkisi: Ek farkın matrahı, imalatın 2024’e ilişkin olması, varsa önceki fiyat farkı/mahsubun durumu, başvuru koşulları ve süre uzatımının revize programa etkisi ayrı tespit edilir. 2026’da yapılmış yeni ihale için “2024’te ek fark vardı” gerekçesi ödeme doğurmaz.
38.13. 2025/10132 — Üç Esasta yeni alt endeks, geçici endeks, yeni fiyat ve revize program
Resmî künye: 29.07.2025 tarihli 10132 sayılı Cumhurbaşkanı Kararı, RG 30.07.2025/32971; yürürlük 01.09.2025. KİK’in resmî duyurusuna göre bu değişiklikler ilanı veya duyurusu 01.09.2025’ten sonra yapılan ihaleler ve bunların sözleşmeleri içindir; Esasların geçici maddelerindeki tarihler ve somut ilan gününün sınır etkisi ayrıca kontrol edilir. Önceki durum: TÜİK alt endeks seçenekleri daha sınırlıydı, aynı ay çoklu hakedişin açıklanmamış endeksi için sonraki düzeltme yöntemi ve bazı yeni fiyat/süre uzatımı ilişkileri güncel metindeki gibi açık düzenlenmemişti.
38.13.1. 24 yeni TÜİK alt endeksi
Mal, hizmet ve yapım fiyat farkı Esaslarının ilgili endeks tanımları değiştirilerek Yİ-ÜFE CPA 2008 seçilmiş sınıflar alt endeksleri dahil toplam 24 yeni TÜİK alt endeksinden yararlanma imkânı sağlandı. Pratik sonuç: İşin gerçek çimento, demir-çelik, makine, malzeme veya özel hizmet girdisiyle daha yakından ilişkili bir alt seri seçilebilir. Sınır: Yeni alt endekslerin varlığı, 2024 ilanlı ve sözleşmesinde farklı seri bulunan işin katsayısının sonradan keyfî değiştirilmesi anlamına gelmez. Yeni ihale dokümanında uygun seri ve girdi ağırlığı doğru kurulmalıdır.
38.13.2. Aynı ay birden fazla hakediş ve endeksin açıklanmaması
Bir ay içinde birden çok hakediş düzenlenir ve o uygulama ayının endeksi/fiyatı henüz açıklanmamışsa, Esaslardaki yeni hüküm uyarınca önceki aya ait güncel veri geçici kullanılabilir. Gerçek uygulama ayı değeri yayımlandığında sonraki hakedişte düzeltme yapılır. Bu bir tahmin yöntemi değil, geçici tahakkuk ve zorunlu düzeltme sistemidir. Örnek: Aₙ=1.000.000 TL, B=0,90, geçici Pₙ=1,10 ise fark 90.000 TL; gerçek Pₙ=1,12 açıklanırsa doğru fark 108.000 TL ve 18.000 TL olumlu düzeltme gerekir. Gerçek Pₙ daha düşükse ters düzeltme yapılır.
38.13.3. Yapımda yeni birim fiyatın tarihsel baz seviyesi
Sözleşmede bulunmayan yeni yapım iş kalemi YİGŞ m.22’ye göre fiyatlandırılır. Fiyat farkı öngörülmüş işte yeni fiyatın ihale tarihindeki fiyat düzeyine getirilmesi ve sonrasında fiyat farkı hesaplanması; fiyat farkı öngörülmeyen işte ise proje değişikliği tarihi fiyat düzeyinin esas alınması ayrı iki durumdur. Sözleşme bitiminden sonra proje değişikliği varsa özel indirgeme kuralları incelenir. Hesap sonucu: Güncel rayiçle yeni fiyatı tam artırıp aynı artışı ayrıca Pₙ ile yeniden ödemek çifte ödeme yaratabilir. Resmî analiz ve rayiçlerin endeksle taşındığı tarih açıkça kaydedilir.
38.13.4. Süre uzatımı ve revize iş programı
Yapım ve hizmette idare kaynaklı gecikme veya mücbir sebeple süre uzatımı verilmişse revize iş programına uygun dönemin fiyat farkı hesaplanması açıklaştırıldı. Süre uzatımına yol açan olaydan önceki ödenek dağılımı geriye dönük değiştirilmez; uzatılan dönemin işleri revize programa dağıtılır. Bu, yüklenici kusuruyla geciken ve daha yüksek fiilî dönem endeksi talep edilen imalatla aynı değildir.
38.13.5. Malda 90/180/365 takvim günü ve ayrı madde etkisi
Mal Fiyat Farkı Esaslarının 7’nci maddesindeki fiyat farkı öngörülmeyen işler bölümünde “3 ay”, “6 ay”, “3–12 ay” gibi süre ibareleri sırasıyla 90, 180 ve 90–365 takvim günü biçiminde güncellendi. Bu değişiklik, mal Esasları 2’nci maddesindeki diğer mallar için sözleşmenin 180 günden fazla olması ve 180 günden sonra teslim edilen kısım şartını ortadan kaldırmaz. “Süreler gün olarak yazıldı” diye iki ayrı madde tek şart olarak birleştirilmez.
38.13.6. Hizmette “idarede” yerine “idare için” ve yapım iş programı cezası
Hizmet fiyat farkındaki belirli personel bakımından eski “haftalık çalışma saatlerinin tamamını idarede kullanma” ifadesi 2025 değişikliğinde “idare için kullanma” olarak değiştirildi. Bu, sadece işin fiilen yapıldığı binaya değil, idare için ayrılan çalışma süresine odaklanan değerlendirmedir; personel sayısı ve diğer m.6 koşulları yine gerekir. Yapım İşleri Genel Şartnamesi m.17/7’de revize iş programı için “idarece gerekli görülmesi” koşulu kaldırıldı ve tebliğden itibaren 7 günlük sunma sistemi önemini korudu. m.17/1’de iş programı gecikme cezasına ilişkin eski günlük gecikme cezasının %10’u çarpanı kaldırıldı; yeni uygulamada sözleşmedeki günlük gecikme cezası temel alınır. Fiyat farkı etkisi: İş programının güncel hukuka göre kurulması fiyat farkının ay dağılımını etkiler; program teslim cezasının hesaplanması fiyat farkı formülünden farklıdır.
38.14. Eski ve Yeni Normun Aynı Olayda Çatışması: Üç İşlemli Uygulama Örneği
Örnek A — Eski ilan, yeni hakediş: İlanı 20.08.2025 olan yapım işinin 2026’da fiyat farkı hesabı yapılacaktır. 01.09.2025 sonrası yeni 24 alt endeks kuralı, sırf hakediş daha sonra diye otomatik uygulanmaz. İlan tarihine uygun Esasların katsayı ve seri seçimiyle hesap yürür.
Örnek B — Yeni ilan, eski içtihat: İlanı 15.09.2025 olan hizmet alımında belirli personelin haftalık tüm çalışması idare için yapılmaktadır. Eski bir kararın yalnız “idare binasında bulunma” ölçütüne dayalı sonucu, güncel m.6 ve değişen ifade kontrol edilmeden kullanılmaz. Uygulanabilir yeni norm asli kaynaktır.
Örnek C — Tarihsel ek fark: 2022 geçici 6 kapsamına uygun geçmiş sözleşme için 2026’da uyuşmazlık çıkmıştır. Uyuşmazlığın 2026’da incelenmesi, hak doğumunu 2026 normal fiyat farkı rejimine taşımaz. Geçici 6’nın 2022 ihale, devam, imalat ve başvuru koşullarıyla karar verilir; sonradan yürürlüğe giren 10132 sayılı Karar geçmiş başvuru şartını değiştirmez.
38.15. Gerekli Veri Eksikse Hukuki Sonucu Uydurmama Kuralı
Bu açıklamalı kronoloji fiyat farkının hukuki sistemini ve uygulanabilir norm seçim mantığını tek başına ortaya koyar; fakat gerçek bir sözleşmede kesin fiyat farkı tutarı için sözleşmenin tarih ve fiyat farkı maddesi, Aₙ veya M×B tutarı, katsayılar, resmî baz/güncel endeks-fiyat, planlanan/fiilî dönem ve kusur/süre uzatımı gibi somut veriler gerekir. Bu veriler yokken tek bir sonuca gidilmez; gerekirse eski ve yeni normun olasılıklı sonuçları ayrı gösterilir. Hiçbir mevzuatın sırf kronoloji tablosunda anılması, o mevzuatın somut sözleşmede uygulanabilir olduğu anlamına gelmez.
39. Mevzuat ve resmî kaynaklar
- 4735 sayılı Kamu İhale Sözleşmeleri Kanunu m.8, m.12 ve ilgili geçici maddeler.
- 2013/5215, 2013/5216, 2013/5217 sayılı fiyat farkı Esasları ve uygulanabilir değişiklikleri.
- KİK: 2022 fiyat farkı değişiklikleri.
- KİK: 30.07.2025 / RG 32971 değişiklikleri.
- Kamu İhale Kurumu güncel mevzuat arşivi.