|
ÖZET: Başvuran, Türkiye’ye taşındığı 2022 yılı Kasım ayından itibaren genel sağlık sigortalılığına ilişkin prim borcunun iptal edilmesini talep etmiştir. Başvuru, 13 Aralık 2023 tarihinde yapılmış olup, başvuranın sağlık masraflarını kendi imkanlarıyla karşıladığı ve bu durumun haksız olduğunu belirtmiştir. Sosyal Güvenlik Kurumu Başkanlığı, başvuranın 5510 sayılı Kanun’un ilgili maddeleri çerçevesinde genel sağlık sigortalısı olmasının zorunlu olduğunu ve bu nedenle prim borcunun tahakkuk ettirildiğini açıklamıştır.
Kurum, başvuranın genel sağlık sigortalısı olarak tescil edilmesinin yasal bir gereklilik olduğunu ve bu durumun 5510 sayılı Kanun’un 60. maddesi uyarınca gerçekleştiğini vurgulamıştır. Ayrıca, başvuranın sağlık sigortasından yararlanma hakkının sona erdiği tarihten itibaren genel sağlık sigortalısı sayılacağına dair düzenlemeler de mevcuttur. Başvuranın iddiaları ve idarenin açıklamaları dikkate alındığında, prim borcunun iptal edilmesine hukuken olanak bulunmamaktadır. Sonuç olarak, Kamu Denetçiliği Kurumu, başvuranın talebinin reddine karar vermiştir. İlgili karar, başvurana ve Sosyal Güvenlik Kurumu Başkanlığına tebliğ edilmiştir. Başvuran, bu karara karşı yargı yoluna başvurma hakkına sahiptir. |
T.C. TÜRKİYE BÜYÜK MİLLET MECLİSİ KAMU DENETÇİLİĞİ KURUMU
(OMBUDSMANLIK)
SAYI : 2024/4354-S.24.6994
BAŞVURU NO : 2023/20284
KARAR TARİHİ : 30.04.2024
RET KARARI
BAŞVURUYA KONU İDARE : SOSYAL GÜVENLİK KURUMU BAŞKANLIĞI
BAŞVURUNUN KONUSU : Prim borcu hakkındadır.
BAŞVURU TARİHİ : 13.12.2023
I. BAŞVURANIN İDDİA VE TALEPLERİ
1) Başvuran, genel sağlık sigortalılığının ikametini Türkiye’ye taşıdığı 2022 yılı Kasım ayından itibaren
başlatılacağını öğrendiğini, oysa 14/8/2023 tarihine kadar mevcut olmayan sigortalılık nedeniyle sağlık masraflarını kendisinin karşıladığını, bu durumun hayatın olağan akışına aykırı olduğunu belirterek tarafına çıkarılan borç tutarının silinmesini talep etmektedir.
II. İDARENİN BAŞVURUYA İLİŞKİN AÇIKLAMALARI
2) Sosyal Güvenlik Kurumu Başkanlığı Sigorta Primleri Genel Müdürlüğünün başvuru konusuna
ilişkin 30/1/2024 tarihli ve sayılı yazısında özetle;
2.1) Başvuranın 5510 sayılı Kanun’un 60. maddesinin birinci fıkrasının (g) bendi, 61. maddesinin birinci
fıkrasının (f) bendi ile Genel Sağlık Sigortası Tescil, Prim ve Müstahaklık İşlemleri Yönetmeliği’nin 6.
maddesinin birinci ve ikinci fıkraları ve 9. maddesinin üçüncü fıkrası uyarınca 19/3/2013-25/3/2013, 20/11/2019-30/11/2019, 2/10/2020-31/7/2021 tarihleri arasında ve 8/12/2022 tarihinden günümüze kadar herhangi bir kapsamda genel sağlık sigortalısı ya da bakmakla yükümlü olunan kişi kapsamında olmaması ve Türkiye’de ikamet etmesi nedeniyle 5510 sayılı Kanun’un 60. maddesinin birinci fıkrasının (g) bendi kapsamında genel sağlık sigortalısı olmasının zorunlu olduğu,
2.2) Öte yandan 5510 sayılı Kanun’un; 79. maddesinin birinci fıkrası, 80. maddesinin dördüncü fıkrası, 81.
maddesinin birinci fıkrasının (f) bendi, 87. maddesinin birinci fıkrasının (b) bendi, 88. maddesinin üçüncü fıkrası, 89. maddesinin ikinci fıkrası, 92. maddesinin birinci fıkrası uyarınca da başvuran hakkında 5510
sayılı Kanun’un 60. maddesinin birinci fıkrasının (g) bendi kapsamında tahakkuk eden primlerin yasal süresi içinde ödenmesi gerektiği,
2.3) Nitekim 5510 sayılı Kanun’un 92. maddesinde genel sağlık sigortalılığının zorunlu olduğunun hüküm
altına alındığı, buna göre 1/1/2012 tarihi itibarıyla 5510 sayılı Kanun’un 60. maddesinin birinci fıkrasının (g) bendi hariç diğer bentleri ya da fıkraları kapsamında genel sağlık sigortalısı ya da Kanun’un 3.
maddesinin birinci fıkrasının (10) numaralı bendi ile aynı maddenin üçüncü fıkrası uyarınca genel sağlık sigortalısının bakmakla yükümlü olduğu kişisi olarak sağlık yardımlarından yararlanmakta iken bu durumları sona eren ve yabancı bir ülkede sağlık sigortasından yararlanma hakkı bulunmayan, Türkiye’de ikamet eden Türk vatandaşlarının; sağlık yardımlarından yararlanma haklarının sona erdiği tarihten itibaren
Kanun’un 60. maddesinin birinci fıkrasının (g) bendi kapsamında genel sağlık sigortalısı sayılarak
Kurumca resen tescil edildiği açıklamalarına yer verilmiştir.
III. İLGİLİ MEVZUAT
3) Türkiye Cumhuriyeti Anayasası’nın “Dilekçe, bilgi edinme ve kamu denetçisine başvurma hakkı”
başlıklı 74. maddesinin üçüncü ve dördüncü fıkralarında;
“Herkes, bilgi edinme ve kamu denetçisine başvurma hakkına sahiptir. Türkiye Büyük Millet Meclisi
Başkanlığına bağlı olarak kurulan Kamu Denetçiliği Kurumu idarenin işleyişiyle ilgili şikâyetleri inceler.”
4) 6328 sayılı Kamu Denetçiliği Kurumu Kanunu’nun “Kurumun Görevi” başlıklı 5. maddesinin
birinci fıkrasında;
“Kurum, idarenin işleyişiyle ilgili şikâyet üzerine, idarenin her türlü eylem ve işlemleri ile tutum ve davranışlarını; insan haklarına dayalı adalet anlayışı içinde, hukuka ve hakkaniyete uygunluk yönlerinden incelemek, araştırmak ve idareye önerilerde bulunmakla görevlidir.”
5) 5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu’nun;
5.1) “Genel sağlık sigortalısı sayılanlar” başlıklı 60. maddesinin birinci fıkrasında;
“İkametgahı Türkiye’de olan kişilerden;
a) 4 üncü maddenin birinci fıkrasının;
1) (a) ve (c) bentleri gereğince sigortalı sayılan kişiler,
2) (b) bendi gereğince sigortalı sayılan kişiler,
b) İsteğe bağlı sigortalı olan kişiler, c) Yukarıdaki (a) ve (b) bentlerine göre sigortalı sayılmayanlardan;
1) Harcamaları, taşınır ve taşınmazları ile bunlardan doğan hakları da dikkate alınarak, Kurumca
belirlenecek test yöntemleri ve veriler kullanılarak tespit edilecek aile içindeki geliri kişi başına düşen aylık
tutarı asgari ücretin üçte birinden az olan vatandaşlar ile gelir tespiti yapılmaksızın genel sağlık sigortalılığı ya da bakmakla yükümlü olduğu kişi bulunmayan Türk vatandaşlarından 18 yaşını doldurmamış çocuklar,
2) Uluslararası koruma başvurusu veya statüsü sahibi ve vatansız olarak tanınan kişiler,
3) 1/7/1976 tarihli ve 2022 sayılı 65 Yaşını Doldurmuş Muhtaç, Güçsüz ve Kimsesiz Türk Vatandaşlarına
Aylık Bağlanması Hakkında Kanun hükümlerine göre aylık alan kişiler,
4) 24/2/1968 tarihli ve 1005 sayılı İstiklal Madalyası Verilmiş Bulunanlara Vatani Hizmet Tertibinden
Şeref Aylığı Bağlanması Hakkında Kanun hükümlerine göre şeref aylığı alan kişiler,
5) 28/5/1986 tarihli ve 3292 sayılı Vatani Hizmet Tertibi Aylıklarının Bağlanması Hakkında Kanun
hükümlerine göre aylık alan kişiler,
6) 3/11/1980 tarihli ve 2330 sayılı Nakdi Tazminat ve Aylık Bağlanması Hakkında Kanun hükümlerine göre
aylık alan kişiler,
7) 24/5/1983 tarihli ve 2828 sayılı Sosyal Hizmetler ve Çocuk Esirgeme Kurumu Kanunu hükümlerine göre
korunma, bakım ve rehabilitasyon hizmetlerinden ücretsiz faydalanan kişiler ile ana ve babası olmayan
Türk vatandaşlarından 18 yaşını doldurmamış çocuklar,
8) Harp malullüğü aylığı alanlar ile Terörle Mücadele Kanunu kapsamında aylık alanlar,
9) 18/3/1924 tarihli ve 442 sayılı Köy Kanununun (…) ek 16 ncı maddesine göre aylık alan kişiler,
10) 11/10/1983 tarihli ve 2913 sayılı Dünya Olimpiyat ve Avrupa Şampiyonluğu Kazanmış Sporculara ve
Bunların Ailelerine Aylık Bağlanması Hakkında Kanun hükümlerine göre aylık alan kişiler,
d) Mütekabiliyet esası da dikkate alınmak şartıyla, oturma izni almış yabancı ülke vatandaşlarından yabancı bir ülke mevzuatı kapsamında sigortalı olmayan kişiler,
e) 25/8/1999 tarihli ve 4447 sayılı Kanun gereğince işsizlik ödeneği, Esnaf Ahilik Sandığı ödeneği ve ilgili kanunları gereğince kısa çalışma ödeneğinden yararlandırılan kişiler,
f) Bu Kanun veya bu Kanundan önce yürürlükte bulunan sosyal güvenlik kanunlarına göre gelir veya aylık alan kişiler,
g) Yukarıdaki bentlerin dışında kalan ve başka bir ülkede sağlık sigortasından yararlanma hakkı bulunmayan vatandaşlar,
genel sağlık sigortalısı sayılır.”
5.2) “Genel sağlık sigortalılığının başlangıcı, bildirimi ve tescili” başlıklı 61. maddesinin birinci
fıkrasının (f) bendi ile üçüncü fıkrasında;
“Genel sağlık sigortalılığı başlangıcının tespiti ve tescil işlemleri aşağıdaki hükümlere göre yürütülür. 60 ıncı maddenin birinci fıkrasının;
…
(g) bendinde sayılanlar; diğer bentlere göre genel sağlık sigortalısı olmadıkları veya diğer bentlere göre genel sağlık sigortasından yararlanma haklarının sona erdiği tarihten itibaren bu bent kapsamında genel sağlık sigortalısı sayılırlar ve Kurumca resen tescil edilirler.
…
60 ıncı madde gereği genel sağlık sigortalısı iken durumunda değişiklik olan kişilerden, aynı maddenin
birinci fıkrasının (c) bendinin (1) numaralı alt bendine veya (g) bendi kapsamına giren kişiler durumlarında değişiklik olduğu tarihten itibaren en geç bir ay içinde Kuruma başvurmak zorundadır. Bu kişilerin 60 ıncı maddenin birinci fıkrasının (c) bendinin (1) numaralı alt bendi kapsamına girmediğinin tespit edilmesi halinde, durumlarında değişiklik olduğu tarihten başlamak üzere (g) bendi kapsamında genel sağlık sigortalısı sayılırlar.”
5.3) “Prim alınması zorunluluğu” başlıklı 79. maddesinde;
“Kısa ve uzun vadeli sigortalar ile genel sağlık sigortası için, bu Kanunda öngörülen her türlü ödemeler ile yönetim giderlerini karşılamak üzere Kurum prim almak, ilgililer de prim ödemek zorundadır.
Kurumca tahsil edilen genel sağlık sigortası primleri, tahsil edilmesini müteakip doğrudan Kurum bütçesinin genel sağlık sigortası kalemine aktarılır.”
5.4) “Prime esas kazançlar” başlıklı 80. maddesinin dördüncü fıkrasında;
“Yalnızca genel sağlık sigortasına tabi olanlar bakımından prime esas aylık kazancın tespitinde; 60 ıncı maddenin birinci fıkrasının (d) bendinde sayılan kişiler için 82 nci maddeye göre belirlenen prime esas günlük kazanç alt sınırının iki katının otuz günlük tutarı, 60 ıncı maddenin birinci fıkrasının (c) bendi ile onikinci, onüçüncü ve ondördüncü fıkralarında belirtilen kişiler için asgari ücret, 60 ıncı maddenin birinci fıkrasının (e) bendinde belirtilen kişiler için ise prime esas asgari kazanç tutarı esas alınır. 60 ıncı maddenin birinci fıkrasının (g) bendi kapsamında genel sağlık sigortalısı sayılanlar için 82 nci maddeye göre belirlenen prime esas günlük kazanç alt sınırının otuz günlük tutarı, prime esas kazanç tutarı olarak esas alınır. Ancak, tescil tebliğ tarihinden itibaren bir ay içinde gelir testi talebinde bulunanlardan gelir testi sonucuna göre aile içindeki gelirleri brüt asgari ücretin üçte birinin altında tespit edilenlerin bu sürelerde yaptıkları ödemeler herhangi bir faiz uygulanmaksızın iade veya mahsup edilir.”
5.5) “Sigortalılığın zorunlu oluşu, sona ermesi ve sosyal güvenlik sicil numarası” başlıklı 92.
maddesinin birinci ve üçüncü fıkralarında;
“Kısa ve uzun vadeli sigorta kapsamındaki kişilerin sigortalı ve genel sağlık sigortalısı olması, genel sağlık sigortası kapsamındaki kişilerin ise genel sağlık sigortalısı olması zorunludur. Bu Kanunda yer alan sigorta hak ve yükümlülüklerini ortadan kaldırmak, azaltmak, vazgeçmek veya başkasına devretmek için sözleşmelere konulan hükümler geçersizdir.
…
Sigortalılık, bu Kanunda sayılan sigortalı sayılma şartlarının kaybedilmesi veya ölüm halinde sona erer.”
Düzenlemelerine yer verilmiştir.
IV. KAMU DENETÇİSİ CELİLE ÖZLEM TUNÇAK’IN KAMU BAŞDENETÇİSİ’NE ÖNERİSİ
6) Başvuranın iddiaları, idarenin konu ile ilgili açıklamaları, ilgili mevzuat ve tüm dosya kapsamı birlikte
değerlendirilerek hazırlanan “Ret Karar Önerisi” Kamu Başdenetçisi’ne sunulmuştur.
V. DEĞERLENDİRME VE GEREKÇE
A. Hukuka, Hakkaniyete ve İnsan Haklarına Uygunluk Yönünden Değerlendirme
7) Başvuran bir numaralı paragrafta da ifade edildiği üzere, genel sağlık sigortası prim borcu tahakkuk
ettirilmesine yönelik işlemin iptal edilmesini talep etmektedir.
8) Bilindiği üzere 5510 sayılı Kanun’un 92. maddesi uyarınca, genel sağlık sigortası kapsamındaki kişilerin
genel sağlık sigortalısı olması zorunludur. Bu kapsamda Kanun’un 60. maddesinin birinci fıkrasında, aynı maddede yer verilen ve ikametgâhı Türkiye’de olan kişilerin genel sağlık sigortalısı sayılacağının düzenlendiği görülmektedir. Öte yandan Kanun’un 92. maddesinin üçüncü fıkrası uyarınca da, Kanun kapsamındaki sigortalılığın genel olarak, Kanun’da sayılan sigortalı sayılma şartlarının kaybedilmesi veya ölüm halinde sona ereceği anlaşılmaktadır. Şu halde 5510 sayılı Kanun hükümleri uyarınca Türkiye’de ikameti bulunan kişilerin genel sağlık sigortalısı olmasının zorunlu olduğu, bu sigortalılığın ise ancak
Kanun’da yer alan şartların vuku bulması halinde başlatılacağı ve sona ereceği, öte yandan genel sağlık sigortası kapsamında Kurumun prim almak ve ilgililerin de prim ödemek zorunda oldukları anlaşılmaktadır.
9) Bu kapsamda 5510 sayılı Kanun’un 61. maddesinin birinci fıkrasında; Kanun’un 60. maddesinin birinci
fıkrasının (g) bendinde sayılanların, başka bir deyişle mezkûr maddede sayılan diğer bentlerin dışında kalan ve başka bir ülkede sağlık sigortasından yararlanma hakkı bulunmayan kişilerin, diğer bentlere göre genel sağlık sigortalısı olmadıkları veya diğer bentlere göre genel sağlık sigortasından yararlanma haklarının sona erdiği tarihten itibaren anılan bent kapsamında genel sağlık sigortalısı sayılacaklarının ve bu kişilerin
Kurumca resen tescil edileceklerinin düzenlendiği anlaşılmaktadır. Öte yandan aynı Kanun’un 80.
maddesinin dördüncü fıkrasında ise, Kurum tarafından 60. maddenin birinci fıkrasının (g) bendi kapsamında tescil edildikleri tebliğ edilen kişilerin, tebliğ tarihinden itibaren bir ay içinde gelir testi talebinde bulunmaları halinde, gelir testi sonucuna göre aile içindeki gelirlerinin brüt asgari ücretin üçte birinin altında olduğunun tespit edilmesi durumunda, bu sürelerde yaptıkları ödemelerin herhangi bir faiz uygulanmaksızın kendilerine iade edileceği kuralının yer aldığı görülmektedir.
10) Buraya kadar yapılan açıklamalar sonrasında somut olaya gelince başvuranın, herhangi bir kapsamda
genel sağlık sigortalısı ya da bakmakla yükümlü olunan kişi olmadığının tespiti üzerine, Kurumca resen
5510 sayılı Kanun’un 60. maddesinin birinci fıkrasının (g) bendi kapsamında genel sağlık sigortalısı olarak
tescil edilmesinin ve hakkında prim borcu tahakkuk ettirilmesinin, 5510 sayılı Kanun’un yukarıda değinilen
emredici hükümlerinin uygulanmasından ibaret olduğu anlaşılmaktadır. Sonuç olarak dosya kapsamından,
5510 sayılı Kanunu’nun 60. maddesinin birinci fıkrasının (g) bendi kapsamında zorunlu genel sağlık
sigortalısı olduğu anlaşılan başvuran hakkında tahakkuk ettirilen genel sağlık sigortası prim borcunun iptal edilmesine hukuken imkân bulunmamaktadır.
11) Kurumumuzca yapılan değerlendirmeler neticesinde; başvuran hakkında genel sağlık sigortası prim
borcu tahakkuk ettirilmesine yönelik Kurum işleminde hukuka ve hakkaniyete aykırılık tespit edilememiştir.
B. İyi Yönetim İlkeleri Yönünden Değerlendirme
12) İyi yönetim ilkelerine, 28/03/2013 tarihli ve 28601 mükerrer sayılı Resmi Gazetede yayımlanan Kamu
Denetçiliği Kurumu Kanununun Uygulanmasına İlişkin Usul ve Esaslar Hakkında Yönetmeliği’nin “İyi yönetim ilkeleri” başlıklı 6. maddesinde yer verilmiştir. Söz konusu ilkeler yönünden yapılan değerlendirme neticesinde; başvurunun incelenmesi ve araştırılması kapsamında, Kurumumuzca istenilen bilgi ve belgelerin idare tarafından süresi içerisinde ve gerekçeli olarak Kurumumuza gönderildiği, böylece
“kararların gerekçeli olması ve makul sürede karar verme” ilkelerine uygun davranıldığı; ancak idarenin, başvurana verdiği cevaplarda hangi sürede hangi mercilere başvurabileceğini göstermediği, bu nedenle
“karara karşı başvuru yollarının gösterilmesi” ilkesine uymadığı anlaşılmış olup; idareden bahse konu ilkeye de uygun davranması beklenmektedir.
VI. HAK ARAMA ÖZGÜRLÜĞÜNE İLİŞKİN AÇIKLAMA
13) 6328 sayılı Kanun’un 21. maddesinin birinci fıkrası uyarınca, bu Ret Kararının tebliğ tarihinden
itibaren, ilgili idarenin işlemine karşı (varsa) dava açma süresinden kalan süre kaldığı yerden işlemeye devam edecek olup İzmir İş Mahkemelerinde yargı yolu açıktır.
VII. KARAR
Açıklanan gerekçelerle başvuranın talebinin reddine;
Kararın başvurana ve Sosyal Güvenlik Kurumu Başkanlığına tebliğine,
Türkiye Cumhuriyeti Kamu Başdenetçisi’nce karar verildi.
Şeref MALKOÇ
Kamu Başdenetçisi