|
ÖZET: Başvuru, Sosyal Güvenlik Kurumu Başkanlığı’na yönelik olarak yapılan bir iade talebini içermektedir. Başvuran, 11/01/2023 tarihinde emekli olabileceği bilgisi almış ve 21.149,17 TL tutarında bir ödeme yapmıştır. Ancak, emeklilik işlemleriyle ilgili olarak SGK’nın ilgisizliği nedeniyle emekli olamamış ve yatırdığı paranın yalnızca bir kısmını, 11.110,37 TL olarak geri almıştır. Başvuran, bu durumun kendisine maddi kayıplara yol açtığını belirterek zararının karşılanmasını talep etmiştir.
Sosyal Güvenlik Kurumu, başvuranın talebine ilişkin olarak, ihya bedelinin iadesinin mümkün olmadığını açıklamıştır. Başvuranın, 5510 sayılı Kanun’un Geçici 76. maddesi çerçevesinde durdurulan sürelerinin ihyası için yaptığı başvuru ve ödemenin geçerli olduğu belirtilmiştir. Ancak, başvuranın daha sonra yaptığı iade talebi, ilgili mevzuat gereği kabul edilmemiştir. Kurum, başvuranın yaşlılık toptan ödemesi talebinin de bu çerçevede değerlendirildiğini ve yapılan ödemenin yasal dayanaklara uygun olduğunu ifade etmiştir. Sonuç olarak, Kamu Denetçiliği Kurumu, başvuranın iddiaları ve idarenin açıklamaları doğrultusunda, başvurunun reddedilmesi gerektiği yönünde bir karar almıştır. Bu karar, başvuranın zararının karşılanması talebinin hukuka uygun bulunmaması nedeniyle verilmiştir. |
T.C. TÜRKİYE BÜYÜK MİLLET MECLİSİ KAMU DENETÇİLİĞİ KURUMU
(OMBUDSMANLIK)
SAYI : 2024/7315-S.24.11446
BAŞVURU NO : 2024/1967
KARAR TARİHİ : 11.07.2024
RET KARARI
BAŞVURUYA KONU İDARE : SOSYAL GÜVENLİK KURUMU BAŞKANLIĞI
BAŞVURUNUN KONUSU : İhya tutarının iadesi talebi hakkındadır.
BAŞVURU TARİHİ : 06.02.2024
I. BAŞVURANIN İDDİA VE TALEPLERİ
1. Kurumumuza T.C. Kimlik Numaralı tarafından yapılan başvuruda başvuran özetle; 11/01/2023 tarihinde Edirne Uzunköprü SGK memurları tarafından emekli olabileceği bilgisi verildiğini, 14/03/2023 tarihinde SGK tarafından gönderilen yazıya istinaden Ziraat Bankasına 21.149,17TL yatırdığını, fakat birçok defa SGK Edirne Merkezine gitmesine rağmen ilgilenilmediğini ve emekli edilmediğini, 17/11/2023 tarihinde yatırdığı paranın iadesi için SGK Edirne İl Müdürlüğü’ne iadeli taahhütlü olarak dilekçe gönderdiğini, dilekçenin 23/11/2023 tarihinde Edirne SGK İl Müdürlüğüne ulaştığını fakat yatırdığı paranın iade edilmediğini, daha sonra bir kez daha dilekçe gönderdiğini, bu dilekçenin 25/12/2023 tarihinde Edirne SGK İl Müdürlüğüne ulaştığını fakat yine ilgilenilmediğini, telefonla defalarca aradıktan sonra parasının 11.110,37TL olarak geri verildiğini, neden bu kadar eksik yatırıldığını sorduğunda masraf kesildiğinin söylendiğini, yıllık enflasyonun %65’lerde olduğu ülkemizde yatırdığı paranın %65 değer kaybettiğini ve masraf adı altında yatırdığı paranın yarısının kesildiğini, Devlet kurumu tarafından kandırıldığını, onlara inanarak para yatırdığını fakat emekli edilmediğini, yatırdığı paranın yarısını da nerdeyse bir yıl sonra alabildiğini, maddi olarak ciddi kaybının bulunduğunu iddia ve ifade ederek zararının karşılanmasını Kurumumuzdan talep etmektedir.
1.1. Başvuruya konulan ek evrakların tetkikinden; Edirne Sosyal Güvenlik İl Müdürlüğünün 12/01/2023 tarih ve – – sayılı ve Durdurulan Hizmetlerin İhyası Konulu yazıda; “5510 sayılı Kanuna eklenen madde hükümlerine istinaden durdurulan sigortalılık sürelerinizin yeniden İhya edilmesi hususundaki ilgide kayıtlı talebinize istinaden, durdurulan 294 gün sigortalılık sürelerinizin ihyası, 5510 sayılı Kanunun 80 inci maddesinin İkinci fıkrası hükmüne istinaden prime esas günlük kazanç beyanınız üzerinden hesaplanarak ödemeniz gereken toplam ihya tutarı aşağıda belirtilmiştir. Aşağıda belirtilen borç tutarının tamamını, iş bu tebligatın teslim alındığı tarihten itibaren üç ay içerisinde T.C.
Kimlik numaranız üzerinden anlaşmalı bankalara veya PTT şubelerine (3 ödeme türüne göre ve
“Durdurulan Sigortalılık Sürelerinin İhyası İçin Ödenmiştir” açıklamasıyla) ödemeniz gerekmektedir.
Tarafınıza bildirilen borç tutarının tamamının tebliğ tarihinden itibaren 3 ay içerisinde ödenmemesi yada eksik ödenmesi halinde ihya talebiniz geçersiz sayılacağından süre sonunu beklemeden ödemeniz menfaatinize olacaktır. Toplam İhya Borç Tutarı:21.149,17, Toplam İhya Süresi: 294 Gün” ifade edildiği, tespit edilmiştir.
1.2. Başvuranın 17/11/2023 tarihli Online Banka Tahsilat İzleme isimli evrakında “Durdurulan Sigortalılık
Sürelerinin İhyası İçin Ödenmiştir” açıklamasıyla 21.149,17TL’nin ödendiği tespit edilmiştir.
II. İDARENİN BAŞVURUYA İLİŞKİN AÇIKLAMALARI
2. Kurumumuzun bilgi-belge talebine yönelik Sosyal Güvenlik Kurumu Başkanlığından alınan 16/04/2024 tarihli ve – – sayılı cevabi yazıda; 2.1. 5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanununun Geçici 76 ncı maddesinde: “Köy ve mahalle muhtarları, kendi adına ve hesabına bağımsız çalışanlarla tarımda kendi adına ve hesabına bağımsız çalışanlardan, Kuruma kayıt ve tescilleri yapıldığı hâlde, 31/5/2018 tarihi itibarıyla prim borcu bulunanların, bu tarihten önceki sürelere ilişkin prim borçlarını, bu maddenin yürürlüğe girdiği tarihi takip eden ikinci ayın sonuna kadar ödememeleri veya ilgili Kanunları uyarınca yapılandırmamaları halinde, prim ödemesi bulunan sigortalıların daha önce ödedikleri primlerin tam olarak karşıladığı ayın sonu itibarıyla, prim ödemesi bulunmayan sigortalıların ise tescil tarihi itibarıyla sigortalılığı durdurulur.
Durdurulan süreler sigortalılık süresi olarak değerlendirilmez ve bu sürelere ilişkin Kurum alacakları takip edilmeyerek bunlara Kurum alacakları arasında yer verilmez. Sigortalılıkları durdurulanlardan bu
Kanunun 4 üncü maddesinin birinci fıkrasının (b) bendi kapsamında çalışmaya devam edenlerin sigortalılıkları 1/6/2018 tarihi itibarıyla yeniden başlatılır. Ancak, daha sonra sigortalı ya da hak sahipleri tarafından talep edilmesi hâlinde durdurulan sigortalılık sürelerinin tamamı, talep tarihinde 80 inci maddenin ikinci fıkrasına göre belirlenecek prime esas kazanç tutarı üzerinden borç tutarı hesaplanarak ihya edilir. Hesaplanan borç tutarının tamamını, borcun tebliğ tarihinden itibaren üç ay içinde ödedikleri takdirde, bu süreler sigortalılık süresi olarak değerlendirilir. Tebliğ edilen borç tutarının bu süre içinde tamamen ödenmemesi hâlinde bu süreler sigortalılık süresi olarak değerlendirilmez ve bu madde kapsamında ödenmiş olan tutarlar ilgilinin prim ve prime ilişkin borcunun bulunmaması kaydıyla faizsiz olarak iade edilir. İhya edilerek kazanılan hizmet süreleri borcun ödendiği tarihten itibaren geçerli sayılır.” hükmü ile sigortalılığı durdurulan Kanunun 4/1-(b) kapsamındaki sigortalıların talep etmesi halinde, durdurulan sürelerinin tamamı talep tarihinde 80 inci maddenin ikinci fıkrasına göre belirlenecek prime esas kazanç tutarı üzerinden hesaplanan borç tutarının üç ay içerisinde ödenmesi ile durdurulan süreler ihya edilerek sigortalılık süresinden sayıldığını, 2.2. 2013/11 sayılı Sigortalılık İşlemleri Genelgesinin Üçüncü Kısım Yedinci bölüm “10- İhya Talebinden
Vazgeçilmesi” başlıklı maddesi gereğince Kanunun geçici 63 üncü maddesi uygulamasına göre sigortalılığı durdurulanların, durdurulan sigortalılık sürelerine ilişkin ihya talebinde bulunup Kanunda belirtilen süre içerisinde ihya tutarının tamamını ödeyerek ihyası geçerli olan sigortalıların daha sonradan bu taleplerinden vazgeçmek istemeleri halinde taleplerinin mümkün olmadığının kendilerine bildirileceği düzenlenmiş olup, 5510 sayılı Kanunun ilgili geçici maddeleri kapsamında sigortalılığı durdurulanların ihya yolu ile canlandırdıkları sürelere ait prim tutarını iade almalarına imkân bulunmadığı, 2.3. Diğer taraftan 5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanununun “yaşlılık toptan ödemesi ve ihya” başlıklı 31 inci maddesinde: “4 üncü maddenin birinci fıkrasının; (a) ve (b) bentleri kapsamındaki sigortalılar ile bu Kanuna göre ilk defa (c) bendi kapsamında sigortalı olanlardan, herhangi bir nedenle çalıştığı işten ayrılan veya işyerini kapatan ve yaşlılık aylığı bağlanması için gerekli yaş şartını
doldurduğu halde malullük ve yaşlılık aylığı bağlanmasına hak kazanamayan sigortalıya, 4 üncü maddenin birinci fıkrasının (a) ve (c) bentleri kapsamında ise kendi adına bildirilen, (b) bendi kapsamında ise ödediği malullük, yaşlılık ve ölüm sigortaları primlerinin her yıla ait tutarı, primin ait olduğu yıldan itibaren yazılı istek tarihine kadar geçen yıllar için, her yılın gerçekleşen güncelleme katsayısı ile güncellenerek toptan ödeme şeklinde verilir…” hükmü amir olduğu, 2.4. Yapılan incelemede adı geçenin 31.12.2022 tarihli dilekçesi ile Geçici 76 ncı madde kapsamında durdurulan sürelerinin ihyası talebinde bulunduğu, 14.03.2023 tarihinde tebliğ edilen 21.149,17 TL’lik ihya tutarını ödemesi neticesinde 294 günlük hizmet kazandığı, yer verilen hükümler gereğince başvuru sahibinin 19.12.2023 tarihli dilekçesi ile ihya talebinden vazgeçerek bahse konu tutarı iade almasının mümkün bulunmadığı, 2.5. Diğer taraftan başvuru sahibinin 5510 sayılı Kanunun 31 inci maddesi kapsamında 23.11.2023 tarihli dilekçesi ile yaşlılık toptan ödemesi başvurusunda bulunduğu, Kurumlarınca 09.02.2024 tarihinde
Kanunun 31 inci maddesi hükümleri doğrultusunda hesaplanan 294 güne karşılık gelen 11.110,37 TL toptan ödeme tutarının ilgilinin banka hesabına gönderildiği ve konu ile ilgili kendisine bildirim yapıldığı, 2.6. Başvuru sahibinin 5510 sayılı Kanunun Geçici 76 ncı maddesi kapsamında ödemiş olduğu 21.149,17
TL’lik tutarı iade almasının mümkün bulunmadığı, Kurumlarınca ödemesi yapılan 11.110,37 TL’nin ise talebine istinaden Kanunun 31 inci maddesi hükümleri doğrultusunda hesaplanan yaşlılık toptan ödemesi tutarı olup, 21.149,17 TL’nin iadesi anlamına gelmediği, 2.7. Başvuranın 5510 sayılı Kanunun Geçici 76 kapsamında yapmış olduğu ihya neticesinde edindiği 294 günlük hizmet süresine karşılık gelen prim tutarının, Kanunun 31 inci maddesi kapsamında kendisine yaşlılık toptan ödemesi şeklinde yapıldığı, mevcut durumda başvuranın bütün hizmetleri tasfiye edildiğinden prim ödeme gün sayısı bulunmadığı, Açıklamalarına yer verilmiştir.
III. İLGİLİ MEVZUAT
3. 18/10/1982 tarihli ve 2709 sayılı Türkiye Cumhuriyeti Anayasasının; 3.1. “Cumhuriyetin nitelikleri” başlıklı 2 nci maddesinde; “Türkiye Cumhuriyeti, toplumun huzuru, millî dayanışma ve adalet anlayışı içinde, insan haklarına saygılı, Atatürk milliyetçiliğine bağlı, başlangıçta belirtilen temel ilkelere dayanan, demokratik, lâik ve sosyal bir hukuk Devletidir.”, 3.2. “Devletin temel amaç ve görevleri” başlıklı 5 inci maddesinde; “Devletin temel amaç ve görevleri, Türk milletinin bağımsızlığını ve bütünlüğünü, ülkenin bölünmezliğini, Cumhuriyeti ve demokrasiyi korumak, kişilerin ve toplumun refah, huzur ve mutluluğunu sağlamak; kişinin temel hak ve hürriyetlerini, sosyal hukuk devleti ve adalet ilkeleriyle bağdaşmayacak surette sınırlayan siyasal, ekonomik ve sosyal engelleri kaldırmaya, insanın maddi ve manevi varlığının gelişmesi için gerekli şartları hazırlamaya çalışmaktır.”, 3.3. “Dilekçe, bilgi edinme ve kamu denetçisine başvurma hakkı” başlıklı 74 üncü maddesinin üçüncü ve dördüncü fıkralarında; “Herkes, bilgi edinme ve kamu denetçisine başvurma hakkına sahiptir. Türkiye
Büyük Millet Meclisi Başkanlığına bağlı olarak kurulan Kamu Denetçiliği Kurumu idarenin işleyişiyle ilgili şikâyetleri inceler.”, 4. 14/6/2012 tarihli ve 6328 sayılı Kamu Denetçiliği Kurumu Kanununun; 4.1. “Amaç” başlıklı 1 inci maddesinde; “Bu Kanunun amacı; kamu hizmetlerinin işleyişinde bağımsız ve etkin bir şikâyet mekanizması oluşturmak suretiyle, idarenin her türlü eylem ve işlemleri ile tutum ve
davranışlarını; insan haklarına dayalı adalet anlayışı içinde, hukuka ve hakkaniyete uygunluk yönlerinden incelemek, araştırmak ve önerilerde bulunmak üzere Kamu Denetçiliği Kurumunu oluşturmaktır.”, 4.2. “Kurumun görevi” başlıklı 5 inci maddesinin birinci fıkrasında; “Kurum, idarenin işleyişiyle ilgili şikâyet üzerine, idarenin her türlü eylem ve işlemleri ile tutum ve davranışlarını; insan haklarına dayalı adalet anlayışı içinde, hukuka ve hakkaniyete uygunluk yönlerinden incelemek, araştırmak ve idareye önerilerde bulunmakla görevlidir.”, 5. 31/5/2006 tarihli ve 5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu’nun 5.1. Yaşlılık toptan ödemesi ve ihya başlıklı 31 inci maddesinde; “(Değişik: 17/4/2008-5754/19 md.) 4 üncü maddenin birinci fıkrasının; (a) ve (b) bentleri kapsamındaki sigortalılar ile bu Kanuna göre ilk defa (c) bendi kapsamında sigortalı olanlardan, herhangi bir nedenle çalıştığı işten ayrılan veya işyerini kapatan ve yaşlılık aylığı bağlanması için gerekli yaş şartını doldurduğu halde malûllük ve yaşlılık aylığı bağlanmasına hak kazanamayan sigortalıya, 4 üncü maddenin birinci fıkrasının (a) ve (c) bentleri kapsamında ise kendi adına bildirilen, (b) bendi kapsamında ise ödediği malûllük, yaşlılık ve ölüm sigortaları primlerinin her yıla ait tutarı, primin ait olduğu yıldan itibaren yazılı istek tarihine kadar geçen yıllar için, her yılın gerçekleşen güncelleme katsayısı ile güncellenerek toptan ödeme şeklinde verilir. Bu
Kanuna göre toptan ödeme yapılarak hizmetleri tasfiye edilmiş bulunanlardan, yeniden bu Kanuna tabi olarak malûllük, yaşlılık ve ölüm sigortaları primi bildirilmiş olanlar, yazılı olarak müracaat etmeleri halinde, aldıkları toptan ödemenin ödeme tarihi ile yazılı istek tarihi arasında geçen yıllar için her yılın gerçekleşen güncelleme katsayısı ile güncellenerek bulunan tutarın ilgiliye tebliğ tarihini takip eden ayın sonuna kadar ödemeleri halinde, bu hizmetler ihya edilerek bu Kanunun uygulanmasında dikkate alınır.” 5.2. Prim oranları ve Devlet katkısı başlıklı 81inci maddesinde; “Bu Kanun gereğince alınacak sigorta prim oranları aşağıdaki şekildedir: a) Malûllük, yaşlılık ve ölüm sigortaları prim oranı, sigortalının
prime esas kazancının % 20’sidir. Bunun %9’u sigortalı hissesi, %11’i işveren hissesidir. … c) (Değişik:
10/1/2013-6385/9 md.) Kısa vadeli sigorta kolları prim oranı, sigortalının prime esas kazancının %2’sidir.
Bu primin tamamını işveren öder. Bu oranı %1,5 oranına düşürmeye ya da %2,5 oranına artırmaya
Cumhurbaşkanı yetkilidir. …f) (Değişik: 17/4/2008-5754/48 md.) Genel sağlık sigortası primi, kısa ve uzun vadeli sigorta kollarına tâbi olanlar için 82 nci maddenin birinci fıkrasına göre hesaplanan prime esas kazancın %12,5’idir. Bu primin %5’i sigortalı, %7,5’i ise işveren hissesidir. Yalnızca genel sağlık sigortasına tâbi olanlar ile 60 ıncı maddenin birinci fıkrasının (e) bendi ve bu Kanunun geçici 13 üncü
maddesinde belirtilenlerin genel sağlık sigortası primi, prime esas kazancın %12’sidir. (Ek cümle:
23/2/2017-6824/15 md.) Ancak, 60 ıncı maddenin birinci fıkrasının (g) bendine tabi olanlar için genel sağlık sigortası primi, prime esas kazancın %3’ü olup, bu oranı %12’ye kadar artırmaya Cumhurbaşkanı yetkilidir. …” 5.3. Bazı kısmi süreli çalışanların sigortalılıkları başlıklı EK MADDE 6- (Ek: 13/2/2011-6111/51 md.)
“…Bu madde kapsamındaki sigortalılar hakkında; malûllük, yaşlılık ve ölüm sigortaları ile genel sağlık sigortası ve istekleri halinde işsizlik sigortası hükümleri uygulanır. Bu sigortalılar, 82 nci maddeye göre belirlenen prime esas kazanç alt ve üst sınırı arasında olmak üzere kendileri tarafından belirlenecek günlük kazancın otuz katının %32,5’i oranında prim öderler. Bu prim oranının %20’si malûllük, yaşlılık ve ölüm sigortaları, %12,5’i genel sağlık sigortası primidir. İşsizlik sigortasına tabi olmayı isteyenlerin, sigortalı ve işveren hissesi oranındaki işsizlik sigortası primini ait olduğu ayı takip eden ayın sonuna kadar ödememeleri halinde, o aya ait işsizlik sigortası primini ödeme hakları düşer. …” 5.4. Kendi adına ve hesabına çalışanların sigortalılıklarının durdurulmasına ilişkin hükümler başlıklı GEÇİCİ MADDE 17 “(Ek: 17/4/2008-5754/73 md.) Kendi adına ve hesabına bağımsız çalışanlarla tarımda kendi adına ve hesabına bağımsız çalışanlardan, 1479 ve 2926 sayılı kanunlara göre tescilleri yapıldığı halde, bu maddenin yürürlük tarihi itibarıyla beş yılı aşan süreye ilişkin prim borcu
bulunanların, bu sürelere ilişkin prim borçlarını, prim borçlarının ödenmesine ilişkin Kurumca çıkarılacak genel tebliğin yayımı tarihini takip eden aybaşından itibaren 6 ay içerisinde ödememeleri halinde, prim ödemesi bulunan sigortalıların daha önce ödedikleri primlerin tam olarak karşıladığı ayın sonu itibarıyla, prim ödemesi bulunmayan sigortalıların ise tescil tarihi itibarıyla sigortalılığı durdurulur. Prim borcuna ilişkin süreler sigortalılık süresi olarak değerlendirilmez ve bu sürelere ilişkin Kurum alacakları takip edilmeyerek, Kurum alacakları arasında yer verilmez. Ancak, sigortalı ya da hak sahipleri daha sonra müracaatları tarihindeki 80 inci maddenin ikinci fıkrasına göre belirlenecek prime esas kazanç tutarı üzerinden hesaplanacak borç tutarının tamamını, borcun tebliğ tarihinden itibaren üç ay içinde ödedikleri takdirde, bu süreler sigortalılık süresi olarak değerlendirilir. Sigortalılıkları önceki kanunlara göre durdurulanlar için de bu maddenin ikinci fıkrası hükmü uygulanır.” 5.5. GEÇİCİ MADDE 76 “(Ek: 11/5/2018-7143/24 md.) Köy ve mahalle muhtarları, kendi adına ve hesabına bağımsız çalışanlarla tarımda kendi adına ve hesabına bağımsız çalışanlardan, Kuruma kayıt ve tescilleri yapıldığı hâlde, 31/5/2018 tarihi itibarıyla prim borcu bulunanların, bu tarihten önceki sürelere ilişkin prim borçlarını, bu maddenin yürürlüğe girdiği tarihi takip eden ikinci ayın sonuna kadar ödememeleri veya ilgili Kanunları uyarınca yapılandırmamaları halinde, prim ödemesi bulunan sigortalıların daha önce ödedikleri primlerin tam olarak karşıladığı ayın sonu itibarıyla, prim ödemesi bulunmayan sigortalıların ise tescil tarihi itibarıyla sigortalılığı durdurulur. Durdurulan süreler sigortalılık süresi olarak değerlendirilmez ve bu sürelere ilişkin Kurum alacakları takip edilmeyerek bunlara Kurum alacakları arasında yer verilmez. Sigortalılıkları durdurulanlardan bu Kanunun 4 üncü maddesinin birinci fıkrasının (b) bendi kapsamında çalışmaya devam edenlerin sigortalılıkları 1/6/2018 tarihi itibarıyla yeniden başlatılır. Ancak, daha sonra sigortalı ya da hak sahipleri tarafından talep edilmesi hâlinde durdurulan sigortalılık sürelerinin tamamı, talep tarihinde 80 inci maddenin ikinci fıkrasına göre belirlenecek prime esas kazanç tutarı üzerinden borç tutarı hesaplanarak ihya edilir.
Hesaplanan borç tutarının tamamını, borcun tebliğ tarihinden itibaren üç ay içinde ödedikleri takdirde, bu süreler sigortalılık süresi olarak değerlendirilir. Tebliğ edilen borç tutarının bu süre içinde tamamen ödenmemesi hâlinde bu süreler sigortalılık süresi olarak değerlendirilmez ve bu madde kapsamında ödenmiş olan tutarlar ilgilinin prim ve prime ilişkin borcunun bulunmaması kaydıyla faizsiz olarak iade edilir. İhya edilerek kazanılan hizmet süreleri borcun ödendiği tarihten itibaren geçerli sayılır. Birinci fıkraya göre sigortalılıkları durdurulanlar ile bunların bakmakla yükümlü olduğu kişiler hakkında 1/1/2012 tarihinden bu maddenin yürürlük tarihine kadar durdurulan süreler için genel sağlık sigortası hükümleri uygulanmaz. Sigortalılıkları önceki kanunlara göre durdurulanlar için de bu maddenin ikinci fıkrası hükmü uygulanır. Bu maddenin uygulanmasına ilişkin usul ve esaslar Kurum tarafından belirlenir.” 6. 12.05.2010 tarihli ve 27579 sayılı Resmi Gazete’de yayımlanarak yürürlüğe giren Sosyal Sigorta
İşlemleri Yönetmeliği’nin Yaşlılık toptan ödemesi ve ihyası başlıklı 59uncu maddesinde; “(1) Yaşlılık toptan ödemesi, Kanunun 4 üncü maddesinin birinci fıkrasının; (a) ve (b) bentleri kapsamındaki sigortalılar ile ilk defa (c) bendi kapsamında sigortalı olanlardan, herhangi bir nedenle çalıştığı işten ayrılan, işyerini kapatan veya devredenlerden Kanunun 28 inci maddesinin ikinci fıkrasının (a) bendinde belirtilen yaş şartını doldurduğu hâlde malûllük ve yaşlılık aylığı bağlanmasına hak kazanamayan sigortalıya örneği Kurumca hazırlanan dilekçe ile Kuruma başvurması hâlinde yapılır. (2) (Mülga:RG5/12/2017-30261) (3) Toptan ödeme tutarı, malûllük, yaşlılık ve ölüm sigortaları primleri güncelleme katsayısı ile güncellenerek hesaplanır. Kanunun 4 üncü maddesinin birinci fıkrasının (a) ve (c) bendi kapsamındaki sigortalıların kendisinin ve işverenlerinin, (b) bendi kapsamındaki sigortalının ise kendisinin ödediği malûllük, yaşlılık ve ölüm sigortaları primlerinin her yıla ait tutarı, primin ait olduğu yıldan itibaren yazılı istek tarihine kadar geçen yıllar için, her yılın gerçekleşen güncelleme katsayısı ile güncellenerek toptan ödeme şeklinde verilir. (Ek cümleler:RG-18/8/2021-31572)Ancak, yaşlılık aylığı bağlanması veya toptan ödeme yapılması talebinde bulunan ve talep tarihi itibari ile yaşlılık aylığı için diğer şartları taşımakla birlikte gerekli prim ödeme gün sayısını sonradan tespit edilen hizmet süreleriyle
tamamlayanlardan, toptan ödeme talebinden önce tahsis talebinde bulunanlara ilk tahsis talep tarihi, diğerlerine ise toptan ödeme talep tarihi esas alınarak aylık bağlanır. Toptan ödeme tutarı bağlanacak aylıklardan mahsup edilir. (4) Toptan ödeme yapılarak hizmetleri tasfiye edilmiş bulunanlardan, yeniden
Kanuna tabi olarak veya isteğe bağlı sigortaya devam ederek malûllük, yaşlılık ve ölüm sigortaları primi bildirilmiş olanların, yazılı müracaat ederek, aldıkları toptan ödemenin ödeme tarihi ile yazılı istek tarihi arasında geçen yıllar için güncellenerek bulunan tutarın ilgiliye tebliğ tarihini takip eden ayın sonuna kadar ödenmesi hâlinde, bu hizmetleri ihya edilir.” 7. 2013/11 sayılı Sigortalılık İşlemleri Genelgesinin İhya Talebinden Vazgeçilmesi “İhya talebinden vazgeçilmesi Kanunun geçici 17 nci maddesi uygulamasına göre sigortalılığı durdurulan kişilerin durdurulan sigortalılık sürelerine ilişkin ihya talebinde bulunup Kanunda belirtilen süre içerisinde ihya tutarının tamamını ödeyerek ihya talebi geçerli olan sigortalıların daha sonradan bu taleplerinden vazgeçmek istemeleri halinde taleplerinin mümkün olmadığı kendilerine bildirilecektir.”
8. 2018/38 sayılı Genelge’nin Toptan Ödeme İşlemleri başlıklı Altıncı Bölümde; “Kanunun 31inci, 36 ncı ve geçici 5 inci maddelerinde yaşlılık ve ölüm toptan ödemesi ile bu toptan ödemelere ilişkin ihya işlemleri düzenlenmiştir. 1. Yaşlılık ve Ölüm Toptan Ödemesi, 1.1. Yaşlılık Toptan Ödemesi; Kanunun 31 inci maddesine göre yaşlılık toptan ödemesi, Kanunun 4/1-(a), 4/1-(b) ve bu Kanuna göre ilk defa 4/1-(c)
bentleri kapsamında sigortalı olanlardan, -Çalıştığı işten ayrılan, işyerini kapatan veya devreden,Kanunun 28 inci maddesinin ikinci fıkrasının (a) bendinde belirtilen yaş şartını (kadınlar için 58, erkekler için 60 yaş) doldurduğu halde malullük ve yaşlılık aylığı bağlanmasına hak kazanamayan, sigortalılara yapılacaktır. Sosyal Sigorta İşlemleri Yönetmeliğinin 59 uncu maddesinin ikinci fıkrasında yer alan “Dilekçeye; Kanunun 4 üncü maddesinin birinci fıkrasının (a) ve (c) bendi kapsamındaki sigortalılardan ilgili döneme ait aylık prim ve hizmet belgesi, henüz Kuruma verilmemiş olanlar için sigortalı işten ayrılış bildirgesi, sigortalılığına esas faaliyetine son vereceğini beyan eden Kanunun 4 üncü maddesinin birinci fıkrasının (b) bendi kapsamındaki sigortalılar için de sigortalı işten ayrılış bildirgesi eklenir.” hükmü 5/12/2017 tarihli Sosyal Sigorta İşlemleri Yönetmeliğinde Değişiklik
Yapılmasına İlişkin Yönetmelik ile kaldırılmıştır. 5/12/2017 tarihinden sonra yaşlılık toptan ödemesi talebinde bulunan 4/1-(a) ve 4/1-(b) sigortalılarının 4/1-(a) sigortalılarının çalıştığı işten ayrıldıktan, 4/1(b) sigortalılarının işyerini kapattıktan veya devrettikten sonra kendisinin veya varsa vekilinin veyahut vasisinin ilgili üniteye veya 4/1-(c) sigortalılarının kendisinin veya varsa vekilinin ve yahut vasisinin Kamu
Görevlileri Emeklilik Daire Başkanlığına örneği Kurumca hazırlanan Gelir/Aylık/Ödenek Talep
Belgesi ile başvurması yeterli olacaktır. Yaşlılık toptan ödemesinin tutarı; Sigortalı;-4/1-(a) ve 4/1-(c)
kapsamında ise kendi adına bildirilen,-4/1-(b) kapsamında ise kendisinin ödediği, malullük, yaşlılık ve ölüm sigortaları primlerinin (% 20) her yıla ait tutarının; -Toptan ödemeye esas hizmet sürelerinin
Kanunun yürürlük tarihinden önce (2008/Ekim (hariç)) olması halinde, Kanunun geçici 5 inci maddesi gereğince, bu Kanunla bazı maddeleri yürürlükten kaldırılan ilgili kanun hükümlerine göre bu Kanunun yürürlük tarihi itibarıyla hesaplanarak, bu Kanunun yürürlüğe girdiği tarih ile toptan ödemenin yapılmasına ilişkin yazılı istek tarihine kadar geçen yıllar için her yılın güncelleme katsayısı ile güncellenerek bulunan tutarı, -Kanunun yürürlüğe girdiği tarihten (2008/Ekim (dahil)) sonraki süreler için primin ait olduğu yıldan itibaren yazılı istek tarihine kadar geçen yıllar için, her yılın gerçekleşen güncelleme katsayısı ile güncellenerek tespit edilen tutarı, toptan ödeme şeklinde verilecektir. Kısa vadeli sigorta kolları ile genel sağlık sigortası primleri toptan ödeme yoluyla ödenmeyecek ayrıca, sigortalının hizmet borçlanmaları da yaşlılık toptan ödemesine dâhil edilmeyecektir. Yaşlılık toptan ödemesi talebinde bulunup tarafına yaşlılık toptan ödemesi yapılan sigortalılardan, toptan ödeme tarihinden önce geçen hizmetlerinin toptan ödeme yapıldıktan sonra tespit edilmesi halinde, söz konusu hizmetler dahil edilerek toptan ödeme işlemi düzeltilecektir. Ayrıca, toptan ödeme yapıldıktan sonra yeniden çalışmaya başlayan sigortalıların toptan ödeme tarihinden sonra geçen çalışmaları talepte bulunmaları halinde
toptan ödeme şeklinde verilecektir. Yaşlılık aylığı bağlanması veya toptan ödeme yapılması talebinde bulunan ve talep tarihi itibari ile yaşlılık aylığı için diğer şartları taşımakla birlikte gerekli prim ödeme gün sayısını sonradan tespit edilen hizmet süreleriyle tamamlayanlardan, toptan ödeme talebinden önce tahsis talebinde bulunanlara ilk tahsis talep tarihi, diğerlerine ise toptan ödeme talep tarihi esas alınarak aylık bağlanacak, bunlardan toptan ödeme yapılmış olanlara ödenen tutarlar bağlanacak aylıklardan mahsup edilecektir.”
Düzenlemeleri yer almaktadır.
IV. KAMU DENETÇİSİ C. ÖZLEM TUNÇAK’IN KAMU BAŞDENETÇİSİNE ÖNERİSİ
9. Başvuranın iddiaları, idarenin konu ile ilgili açıklamaları, ilgili mevzuat ve tüm dosya birlikte değerlendirildiğinde; şikâyete konu edilen işlemde hukuka aykırılık tespit edilemediğinden, başvurunun reddi yönünde hazırlanan “Ret Kararı Önerisi” Kamu Başdenetçisi’ne sunulmuştur.
V. DEĞERLENDİRME VE GEREKÇE
A. Hukuka, Hakkaniyete ve İnsan Haklarına Uygunluk Yönünden Değerlendirme
10. Başvuran özetle, 14/03/2023 tarihinde 21.149,17TL ihya bedeli yatırdığını fakat emekli olamadığını, 17/11/2023 tarihinde yatırdığı paranın iadesi için dilekçe gönderdiğini ancak parasının 11.110,37TL olarak geri verildiğini, yatırdığı paranın yarısını nerdeyse bir yıl sonra aldığından maddi olarak ciddi kaybının bulunduğunu ifade ederek zararının karşılanmasını talep etmektedir.
11. İlgili idareden temin edilen bilgi ve belgelerde özetle, adı geçenin 31.12.2022 tarihli dilekçesi ile Geçici
76 ncı madde kapsamında durdurulan sürelerinin ihyası talebinde bulunduğu, 14.03.2023 tarihinde tebliğ
edilen 21.149,17 TL’lik ihya tutarını ödemesi neticesinde 294 günlük hizmet kazandığı, başvuru sahibinin
19.12.2023 tarihli dilekçesi ile ihya talebinden vazgeçerek bahse konu tutarı iade almasının 2013/11 sayılı
Sigortalılık İşlemleri Genelgesi uyarınca mümkün bulunmadığı, başvuru sahibinin 5510 sayılı Kanunun 31 inci maddesi kapsamında 23.11.2023 tarihli dilekçesi ile yaşlılık toptan ödemesi başvurusunda bulunduğu, Kurumlarınca 09.02.2024 tarihinde Kanunun 31 inci maddesi hükümleri doğrultusunda hesaplanan 294 güne karşılık gelen 11.110,37 TL toptan ödeme tutarının ilgilinin banka hesabına gönderildiği ve konu ile ilgili kendisine bildirim yapıldığı, anlaşılmaktadır.
12. İdare tarafından gönderilen ek evrakların tetkikinden; başvuranın 31/12/2022 tarihinde matbu bir form olan ve üzerinde “Durdurulan sigortalılık ….sürelerimi ihya etmek istiyorum” yazan formu imzalayarak ihya talebinde bulunduğu, 17/11/2023 tarihinde Gelir/Aylık/Ödenek Talep Belgesi EK-2 matbu formunda
Ödenek Talep Türü: Toptan Ödeme şeklinde işaretleyip imzalayarak toptan ödeme talebinde bulunduğu, 25/12/2023 tarihli dilekçesinde; “emekli olup olamayacağının incelenmesi, eğer emekli olmak için gereken şartları sağlamıyorsa SGK’ya ödediği tüm tutarların tarafına toptan iadesi” talebinde bulunduğu tespit edilmiştir.
13. 5510 sayılı Kanun’un Kendi adına ve hesabına çalışanların sigortalılıklarının durdurulmasına ilişkin hükümler başlıklı Geçici 17 nci Maddesinde; prime esas kazanç tutarı üzerinden hesaplanacak borç tutarının tamamının, borcun tebliğ tarihinden itibaren üç ay içinde ödenmesi halinde bu sürelerin sigortalılık süresi olarak değerlendirileceği, Geçici 76 ncı Maddesinde ise kendi adına ve hesabına bağımsız çalışanlarla tarımda kendi adına ve hesabına bağımsız çalışanlardan, Kuruma kayıt ve tescilleri yapıldığı hâlde, 31/5/2018 tarihi itibarıyla prim borcu bulunanların, sigortalı ya da hak sahipleri tarafından talep edilmesi hâlinde durdurulan sigortalılık sürelerinin tamamının, talep tarihinde belirlenecek prime esas kazanç tutarı üzerinden borç tutarı hesaplanarak ihya edileceği, hesaplanan borç tutarının tamamının,
borcun tebliğ tarihinden itibaren üç ay içinde ödenmesi halinde bu sürelerin sigortalılık süresi olarak değerlendirileceği, tebliğ edilen borç tutarının bu süre içinde tamamen ödenmemesi hâlinde bu sürelerin sigortalılık süresi olarak değerlendirilmeyeceği ve bu madde kapsamında ödenmiş olan tutarların ilgilinin prim ve prime ilişkin borcunun bulunmaması kaydıyla faizsiz olarak iade edileceği hükmü kural altına alınmıştır.
13.1. Başvuru sahibinin 31/12/2022 tarihinde 5510 sayılı Kanun’un Geçici 76 ncı Maddesi kapsamında
İlgili İdareye başvuruda bulunduğu, bu başvuruya istinaden İlgili İdarenin 12/01/2023 tarihinde başvurana
294 gün sigortalılık süresinin ihyası için 21.149,17TL’nin tebligatın teslim alındığı tarihten itibaren üç ay
içerisinde ödenmesi. (bkz: 1.1. nolu paragraf) gerektiğini bildirdiği, başvuranın ödemeyi yaptığı ve ihyanın geçerli olduğu tespit edilmiştir.
14. Sonrasında başvuran ilgili İdareye verdiği 25/12/2023 tarihli dilekçe ile emekli olup olamayacağının incelenmesini ve eğer emekli olmak için gereken şartları taşımıyorsa SGK’ya ödediği tüm tutarların tarafına toptan iadesini talep ettiğinden burada uyuşmazlığın geçerli olan ihya bedelinin başvurana iade edilip edilemeyeceği noktasında düğümlendiği anlaşılmaktadır.
15. 5510 sayılı Kanun’un Geçici 76 ncı Maddesinde belirtildiği şekliyle “…Hesaplanan borç tutarının tamamını, borcun tebliğ tarihinden itibaren üç ay içinde ödedikleri takdirde, bu süreler sigortalılık süresi olarak değerlendirilir. Tebliğ edilen borç tutarının bu süre içinde tamamen ödenmemesi hâlinde bu süreler sigortalılık süresi olarak değerlendirilmez ve bu madde kapsamında ödenmiş olan tutarlar ilgilinin prim ve prime ilişkin borcunun bulunmaması kaydıyla faizsiz olarak iade edilir…” hükmü ile ihya tutarı iadesinin, sadece ihya bedelinin ödenmesi gereken 3 aylık süre içerisinde tamamen ödenmemesi durumuyla sınırlı olduğu anlaşılmaktadır.
15.1. Bununla birlikte Kanunun uygulamasına ilişkin 2013/11 sayılı Genelgede ise (bkz: 7. no.lu paragraf), sigortalılığı durdurulanların, durdurulan sigortalılık sürelerine ilişkin ihya talebinde bulunup Kanunda belirtilen süre içerisinde ihya tutarının tamamını ödeyerek ihyası geçerli olan sigortalıların daha sonradan bu taleplerinden vazgeçmek istemeleri halinde, taleplerinin mümkün olmadığının kendilerine bildirileceği hususu düzenlendiğinden Genelgenin iş bu hükmünün, aslında sadece 5510 sayılı Kanunun
Geçici 76 ncı maddesine özgü bir durum olmayıp ihyanın bölünememesi prensibi gibi Kanunun geneline hâkim ilkelerin bir sonucu ve Kanun’un sistematiğine ilişkin bir durum olduğu, bu yönüyle geçerli bir ihya tutarının iade edilemeyeceği anlaşılmaktadır.
16. Kaldı ki başvuran her ne kadar 25/12/2023 tarihli dilekçesi ile SGK’ya ödediği tüm tutarların tarafına toptan iadesini talep etmişse de bu tarihten önce 17/11/2023 tarihinde Gelir/Aylık/Ödenek Talep Belgesi
EK-2 matbu formunu doldurup Ödenek Talep Türü: Toptan Ödeme şeklinde işaretleyip imzalayarak toptan ödeme talebinde bulunduğu tespit edilmiştir.
17. 5510 sayılı Kanun’un Yaşlılık toptan ödemesi ve ihya başlıklı 31 inci maddesinde; yaşlılık aylığı bağlanması için gerekli yaş şartını doldurduğu halde malullük ve yaşlılık aylığı bağlanmasına hak kazanamayan sigortalıya, ödediği malullük, yaşlılık ve ölüm sigortaları primlerinin her yıla ait tutarının, primin ait olduğu yıldan itibaren yazılı istek tarihine kadar geçen yıllar için, her yılın gerçekleşen güncelleme katsayısı ile güncellenerek toptan ödeme şeklinde verileceği hükmü kural altına alınmış, aynı husus Sosyal Sigorta İşlemleri Yönetmeliği’nin Yaşlılık toptan ödemesi ve ihyası başlıklı 59 uncu maddesinde de düzenlenmiştir.
18. Ayrıca 5510 sayılı Kanun’un Prim oranları ve Devlet katkısı başlıklı 81inci maddesinde; Malûllük, yaşlılık ve ölüm sigortaları prim oranının, sigortalının prime esas kazancının % 20’si (bunun %9’u sigortalı hissesi, %11’i işveren hissesidir), kısa vadeli sigorta kolları prim oranının, sigortalının prime esas
kazancının %2’si olduğu ve genel sağlık sigortası priminin, kısa ve uzun vadeli sigorta kollarına tâbi olanlar için prime esas kazancın %12,5’i olduğu hükmü kural altına alınmıştır.
18.1. Bununla birlikte Kanunun uygulamasına ilişkin 2018/38 sayılı Genelge’de Yaşlılık Toptan
Ödemesinin; Kanunun yaş şartını (kadınlar için 58, erkekler için 60 yaş) doldurduğu halde malullük ve yaşlılık aylığı bağlanmasına hak kazanamayan, sigortalılara yapılacağı ve bu ödeme için örneği Kurumca hazırlanan Gelir/Aylık/Ödenek Talep Belgesi ile başvurulmasının yeterli olacağı, yaşlılık toptan ödemesinin tutarının; Sigortalı; 4/1-(a) ve 4/1-(c) kapsamında ise kendi adına bildirilen, 4/1-(b)
kapsamında ise kendisinin ödediği, malullük, yaşlılık ve ölüm sigortaları primlerinin (% 20) her yıla ait tutarının; toptan ödemeye esas hizmet sürelerinin Kanunun yürürlüğe girdiği tarihten (2008/Ekim (dahil)) sonraki süreler için primin ait olduğu yıldan itibaren yazılı istek tarihine kadar geçen yıllar için, her yılın gerçekleşen güncelleme katsayısı ile güncellenerek tespit edilen tutarın, toptan ödeme şeklinde verileceği, kısa vadeli sigorta kolları ile genel sağlık sigortası primlerinin toptan ödeme yoluyla ödenmeyeceği ayrıca, sigortalının hizmet borçlanmalarının da yaşlılık toptan ödemesine dahil edilmeyeceği belirtilmektedir.
19. Kurumumuzca yapılan değerlendirme neticesinde; başvuranın ödediği 21.149,17 TL’lik ihya tutarının içinde sigortalının prime esas kazancının % 20’si (bunun %9’u sigortalı hissesi, %11’i işveren hissesi), kısa vadeli sigorta kolları prim oranı ve genel sağlık sigortası primi bulunurken yaşlılık toptan ödemesi; kendisinin ödediği, malullük, yaşlılık ve ölüm sigortaları primlerinin % 20’sini kapsadığından diğer bir deyişle kısa vadeli sigorta kolları ile genel sağlık sigortası primleri toptan ödeme yoluyla ödenmediğinden başvurana 11.110,37 TL toptan ödeme tutarı yatırıldığı, bununla birlikte 2013/11 sayılı Genelge uyarınca geçerli ihyanın iadesinin mümkün olmadığı anlaşıldığından İdarenin başvurana yönelik işlemlerinde herhangi bir maddi hata bulunmadığı, kamu yararı ve hizmeti gereklerine aykırı bir durum tespit edilemediği ve idarenin ilgili mevzuat çerçevesinde işlem yaptığı görülerek başvurana yapılan yaşlılık toptan ödemesinde hukuka aykırı bir durum tespit edilemediğinden başvurunun reddine karar verilmesi gerektiği kanaatine varılmıştır.
B. İyi Yönetim İlkeleri Yönünden Değerlendirme 20. Günümüzde demokratik, modern ve katılımcı yönetim anlayışında idarelerden sadece hukuka uygun olarak hareket etmeleri değil aynı zamanda iyi yönetişim ilkelerine uygun işlem tesis etmeleri de beklenmektedir.
21. İyi yönetim ilkelerine 28/03/2013 tarihli ve 28601 mükerrer sayılı Resmi Gazete’de yayımlanan Kamu
Denetçiliği Kurumu Kanununun Uygulanmasına İlişkin Usul ve Esaslar Hakkında Yönetmeliğin 6 ncı maddesinde yer verilmiş olup, idareden istenilen bilgi ve belgelerin süresi içinde ve gerekçeli olarak
Kurumumuza gönderildiği ayrıca idarenin başvuranla ilgili işlemlerinde kanunlara uygunluk, makul sürede karar verme ve kararın geciktirilmeksizin bildirilmesi ilkelerine uygun davrandığı, ancak idari işleme karşı hangi sürede hangi mercilere başvurulabileceği bildirilmediğinden “karara karşı başvuru yollarının gösterilmesi” ilkesine uygun davranmadığı anlaşılmış olup idarenin bundan böyle bu ilkeye de uyması beklenmektedir.
VI. HAK ARAMA ÖZGÜRLÜĞÜNE İLİŞKİN AÇIKLAMA
22. 6328 sayılı Kamu Denetçiliği Kurumu Kanununun 21 inci maddesinin birinci fıkrası uyarınca, bu Ret
Kararının başvurana tebliğ tarihinden itibaren, ilgili idare işlemine karşı (varsa) dava açma süresinden kalan süre işlemeye devam edecek olup İş Mahkemelerinde yargı yolu açıktır.
VII. KARAR
Açıklanan gerekçelerle, BAŞVURUNUN REDDİNE;
Kararın BAŞVURANA ve SOSYAL GÜVENLİK KURUMU BAŞKANLIĞINA tebliğine,
Türkiye Cumhuriyeti Kamu Başdenetçisince karar verildi.
Şeref MALKOÇ
Kamu Başdenetçisi