T.C. TÜRKİYE BÜYÜK MİLLET MECLİSİ KAMU DENETÇİLİĞİ KURUMU
(OMBUDSMANLIK)
SAYI : 2022/6337-S.22.9673
BAŞVURU NO : 2021/19883
KARAR TARİHİ : 17/05/2022
TAVSİYE KARARI
BAŞVURAN VEKİLİ / TEMSİLCİSİ :
BAŞVURUYA KONU İDARE : MALATYA SU VE KANALİZASYON İDARESİ GENEL
MÜDÜRLÜĞÜ
DEVLET SU İŞLERİ GENEL MÜDÜRLÜĞÜ
BAŞVURUNUN KONUSU : Kamulaştırılmaksızın kamu hizmetine ayrılan taşınmazın bedelinin ödenmesi istemine ilişkindir.
BAŞVURU TARİHİ : 20/11/2021
I. BAŞVURANIN İDDİA VE TALEPLERİ
1. Başvuran vekili özetle, başvuranın maliki olduğu Malatya ili, Battalgazi ilçesi, Bahçebaşı mahallesi, parsel numaralı taşınmaza yaklaşık 30 yıldır gölet (Orduzu göleti) yapılmak suretiyle kamulaştırmasız olarak el atıldığını iddia ve şikâyetle, başvuranın taşınmazının kamulaştırılması hususunda gereğini talep etmektedir.
2. Başvuran vekili aynı istemle ilk olarak 20/10/2021 tarihinde Kurumumuza şikâyet başvurusunda bulunmuştur. Başvuru ekinde 2577 sayılı İdari Yargılama Usulü Kanunu’nda öngörülen idari başvuru yollarının veya özel kanunlarda yer alan zorunlu idari başvuru yollarının tüketildiğine dair dosyasına resmi evrak sayısı ve tarih kaydı almış dilekçe örneği sunulmadığından, idari başvuru yolu tüketilmeksizin doğrudan Kurumumuza yapıldığı değerlendirilen sayılı başvuru, 6328 sayılı Kanun ve
Uygulama Yönetmeliği hükümleri gereği 1/11/2021 tarihinde Malatya Büyükşehir Belediye Başkanlığına gönderilmiştir.
3. “Gönderme Kararı” sonrasında başvuran vekili tarafından dosyasına sunulan;
3.1. Malatya Büyükşehir Belediye Başkanlığı Malatya Su ve Kanalizasyon İdaresi Genel Müdürlüğü (MASKİ) Yatırım ve İnşaat Dairesi Başkanlığının 02/11/2021 tarihli yazısında, MASKİ Genel
Müdürlüğünün 2560 sayılı İstanbul Su ve Kanalizasyon İdaresi Genel Müdürlüğü (İSKİ) Kuruluş ve
Görevleri Hakkında Kanuna tabi olarak görevlerini yürütmekte olduğu, gölet yeri kamulaştırılmasının ilgili mevzuat gereği Kurumları görevleri arasında yer almadığı; 3.2. Devlet Su İşleri Genel Müdürlüğü, DSİ 9. Bölge Müdürlüğü, 92. Şube Müdürlüğünün 8/11/2021 tarihli yazısında, Malatya ili, Battalgazi ilçesi, Bahçebaşı mahallesi sınırları içerisinde bulunan Orduzu Göletinin
6360 sayılı Kanun’un Geçici l. maddesinin 5. fıkrası gereğince kurulan, Devir, Tasfiye ve Paylaştırma
Komisyonunun 21.03.2014 tarihli 1/5 sayılı kararı ile Gölet alanı olarak kullanılmak üzere Malatya Su ve
Kanalizasyon İdaresi Genel Müdürlüğü adına tahsisinin uygun görüldüğü; DSİ Genel Müdürlüğünce yürütülen İşletme, Bakım ve Yönetim Sorumluluğu Devredilen Sulama Tesislerinde Yenileme Projelerinin
Uygulama ve Denetim Yönergesi ile İşletme, Bakım ve Yönetim Sorumluluğu Devredilen Sulama Tesisleri
Yenileme Projesi Uygulama Protokolüne istinaden, DSİ Genel Müdürlüğüne devredilecek Orduzu Göleti göl alanında bulunan 2 adet şahıs hisselerinin MASKİ Genel Müdürlüğünce kamulaştırılarak, DSİ’ye devrini müteakiben, protokol işleminin gerçekleştirilmesinin kararlaştırıldığı ve henüz taşınmazların
MASKİ Genel Müdürlüğünce kamulaştırılıp DSİ’ye sorunsuz devredilme işlemi gerçekleşmediğinden, devir protokolünün imzalanmadığı; Açıklamalarına yer verildiği görülmüş, kamulaştırma talebine ilişkin sorumluluğun her iki idare tarafından reddedildiği anlaşılmıştır.
II. İDARENİN BAŞVURUYA İLİŞKİN AÇIKLAMALARI
4. Malatya Büyükşehir Belediye Başkanlığı, Malatya Su ve Kanalizasyon İdaresi Genel Müdürlüğü, Yatırım ve İnşaat Dairesi Başkanlığının 20.01.2022 tarihli ve sayılı cevabi
yazısında özetle:
4.1. Göl alanındaki parsellerin 19771978 yılında kamulaştırılıp Maliye Hazinesine devredildiği, ancak 2 başvurulan parseldeki 12.233,33 m lik hissenin kamulaştırılmış olduğu, ’in de
2 2
hissesinin (934,23m ) bulunduğu 6.116,67 m lik hissenin kamulaştırılmasının yapılmadığı; 4.2. Genel Müdürlüklerinin diğer Su ve Kanalizasyon İdareleri gibi 2560 sayılı İSKİ Kanunu’na tabi olduğu, 2560 sayılı İSKİ Kanunu’nun 2. maddesinde Genel Müdürlüklerinin görev ve yetki alanlarının açıkça belirtildiği; 4.3. Devir, Tasfiye ve Paylaştırma Komisyonunun kararının yazıları ekinde sunulduğu, DSİ ile Genel
Müdürlükleri arasında herhangi bir protokol yapılmadığı; Açıklamalarına yer verilmiştir.
5. Malatya Büyükşehir Belediye Başkanlığı, Malatya Su ve Kanalizasyon İdaresi Genel Müdürlüğü, Hukuk
Müşavirliğinin 14.01.2022 tarihli ve sayılı cevabi yazısında özetle, 5.1. 2560 sayılı İstanbul Su ve Kanalizasyon İdaresi Genel Müdürlüğü Kuruluş ve Görevleri Hakkında
Kanun’un “Görev ve yetkiler” başlıklı 2. maddesinde, “İSKİ’nin görev ve yetkileri şunlardır: a) İçme, kullanma ve endüstri suyu ihtiyaçlarının her türlü yeraltı ve yer üstü kaynaklarından sağlanması ve ihtiyaç sahiplerine dağıtılması için; kaynaklardan abonelere ulaşıncaya kadar her türlü tesisin etüt ve projesini
yapmak veya yaptırmak, bu projelere göre tesisleri kurmak veya kurdurmak, kurulu olanları devralıp işletmek ve bunların bakım ve onarımını yapmak, yaptırmak ve gerekli yenilemelere girişmek,”; aynı
Kanunun Ek 5. maddesinde de “Bu Kanun diğer büyükşehir belediyelerinde de uygulanır” hükmünün yer aldığı; 5.2. Kurumlarının tabi olduğu 2560 sayılı Kanun’un görev ve yetkileri belirleyen 2. maddesinde tarımsal sulama ve gölet işlerine ilişkin herhangi bir görev veya yetkinin Kurumlarına verilmediği, bu nedenle tarımsal sulamaya ilişkin borçlarda Kurumlarının sorumluluğunun bulunmadığı; 5.3. Ekli yazıda sulama işi için kullanılan göletin bulunduğu taşınmazdan kaynaklı talebin olduğunun görüldüğü, talep konusu göletin içme suyu kullanımı amaçlı kullanılmadığı; 5.4. Daha önce Malatya Valiliği Devir, Tasfiye ve Paylaştırma Komisyonu kararlarında tarımsal sulamaya ilişkin borçların Kurumlarına devredildiğinin görüldüğü ve tarımsal sulamadan dolayı devredilen alacaklara karşı davaların açıldığı, bu davaların Kurum lehine sonuçlandığı ve kesinleştiği; 5.5. İlk olarak tesisat numaralı Yenice Belediyesinin tarımsal sulama elektrik borçlarından kaynaklanan borçların, Malatya 1. İcra Müdürlüğünün / sayılı icra dosyasıyla Kurumlarından istenmesine ilişkin muhtıraya karşı Malatya 1. İcra Hukuk Mahkemesinin / esaslı dosyası ile dava açıldığı; açılan bu davada çıkan / karar numaralı karar ile tarımsal sulamaya ilişkin Kurumlarının herhangi bir kanuni görevinin olmadığına değinilerek davalarının kabulüne ve gönderilen bakiye borç muhtırasının iptaline karar verildiği, verilen bu karara karşı davalı FEDAŞ tarafından temyiz yoluna gidildiği, Yargıtay 12. Hukuk Dairesinin / esas ve / karar sayılı kararı ile yerel mahkeme kararının doğru bulunarak kesin olarak onandığı; 5.6. Yine, tarımsal sulamadan kaynaklı yapılan ihalelerden dolayı çıkan idari para cezalarının devrine ilişkin Malatya Valiliği Devir, Tasfiye ve Paylaştırma Komisyonu kararının iptali için Malatya İdare
Mahkemesinin / esas sayılı dosyasında açılan davada / karar sayılı ilam ile Kurumlarının tarımsal sulamaya ilişkin bir görevi olmadığı için devir işleminin iptaline karar verildiği ve bu kararın
Malatya Bölge İdare Mahkemesinin / Esas ve / Karar sayılı ilamı ile onandığı, bu onama kararına karşı başvurulan karar düzeltme talebinin Malatya Bölge İdare Mahkemesinin / Esas ve
/ Karar sayılı ilamı ile kesin olarak reddedildiği, dolayısıyla bu mahkeme kararı ile de tarımsal sulamaya ilişkin borçların Kurumlarına devrinin doğru olmadığının açıklığa kavuştuğu; 5.7. Kurumlarının tabi olduğu 2560 sayılı İstanbul Su ve Kanalizasyon İdaresi Genel Müdürlüğü Kuruluş ve Görevleri Hakkında Kanunda, yapılan her işten belli bir oranda bedel alınarak işlerin yapılmasının amaçlandığı, buna göre Su ve Kanalizasyon İdarelerince yapılan işlerin maliyetinin, Tarifeler Yönetmeliği ve Tarifeler Cetveline göre vatandaşlardan tahsil edildiği, örnek olarak, tarifelere dâhil edilemeyen yağmur suyu yapım işlerinin bedellerinin ilgili belediyece karşılanmasının 2560 sayılı İstanbul Su ve Kanalizasyon
İdaresi Genel Müdürlüğü Kuruluş ve Görevleri Hakkında Kanunun 25. maddesinde düzenlendiği, bu maddede “Yağmur sularının uzaklaştırılması ile ilgili tesislerin yapılması veya bu tip tesislerin işletilmesi, gerekli harcamalar ilgili belediyelerce karşılanmak şartıyla İSKİ tarafından yerine getirilir. Bu tesislerin yapılması veya işletilmesine ilişkin harcamalar tarifelere dâhil edilemez” hükmünün yer aldığı, tarımsal sulamaya ilişkin kuruluş kanununda bir görev Kurumlarına verilmediğinden bu masrafların tarifelere
eklenmesinin mümkün olmadığı, bu anlamda sulama amaçlı kullanılan göletten kaynaklanan talebin
Kurumlarından istenmesinin doğru olmadığı; Açıklamalarına yer verilmiştir.
6. Tarım ve Orman Bakanlığı, Devlet Su İşleri Genel Müdürlüğü, Emlak ve Kamulaştırma Dairesi
Başkanlığının 31.01.2022 tarihinde Kurumumuz kayıtlarına giren – – sayılı cevabi yazısında özetle, 6.1. Malatya ili, Battalgazi ilçesi, Bahçebaşı mahallesi sınırları içerisinde yer alan Orduzu Göletinin 6360 sayılı On Dört İlde Büyükşehir Belediyesi ve Yirmi Yedi İlçe Kurulması ile Bazı Kanun ve Kanun
Hükmünde Kararnamelerde Değişiklik Yapılmasına Dair Kanunun Geçici 1. maddesinin 5. fıkrası gereğince kurulan Devir, Tasfiye ve Paylaştırma Komisyonunun 21.03.2014 tarihli 1/5 sayılı Kararı ile
Gölet Alanı olarak kullanılmak üzere Malatya Su ve Kanalizasyon İdaresi Genel Müdürlüğü (MASKİ)
adına tahsis edildiği; 6.2. Genel Müdürlüklerince yürütülen ve 28.01.2015 tarihli Bakanlık Olur’u ile yürürlüğe giren İşletme, Bakım ve Yönetim Sorumluluğu Devredilen Sulama Tesislerinde Yenileme Projelerinin Uygulama ve
Denetim Yönergesi ile İşletme, Bakım ve Yönetim Sorumluluğu Devredilen Sulama Tesisleri Yenileme
Projesi Uygulama Protokolü ile İdarelerine devrinin söz konusu olduğu ancak henüz devir protokolünün imzalanmadığı; 6.3. Orduzu Göletinin İdarelerinin görev ve faaliyet alanında gerçekleştirilmediği, Devir, Tasfiye ve
Paylaştırma Komisyonunun 21.03.2014 tarihli 1/5 sayılı kararı ile Gölet alanı olarak kullanılmak üzere
Malatya Su ve Kanalizasyon İdaresi Genel Müdürlüğü (MASKİ) adına tahsis edildiği, MASKİ tarafından
İdarelerine henüz devri gerçekleştirilmediğinden bahse konu taşınmazın kamulaştırılmasında İdarelerinin herhangi bir yetkisinin bulunmadığı; 6.4. Taşınmazın kamulaştırılmasıyla ilgili, Orduzu Göleti alanında kalan Maliye Hazinesi ile vatandaş hisselerinin bulunduğu bahse konu ve parsel numaralı taşınmazlarla ilgili DSİ 9. Bölge Müdürlüğü ile Malatya Büyükşehir Belediye Başkanlığı arasında (Malatya Su ve Kanalizasyon İdaresi Genel
Müdürlüğü) yapılmış olan tüm yazışmaların ekte sunulduğu; 6.5. Malatya ili, Battalgazi ilçesi, Orduzu Pınarbaşı mevkiinde bulunan göletlerin yenileme projesi kapsamına alınması maksadıyla İdarelerine devrine ilişkin gölet havzasında yer alan toplam alanı (168.725,54m2) olan 27 adet parselin Maliye Hazinesi adına tescilinin yapılarak sonrasında Kurumları adına tahsis işleminin gerçekleştirildiği; ancak 2 parselin mülkiyetinin ise Maliye ve şahıs adına hisseli olduğu, Orduzu Göleti Malatya Büyükşehir Belediyesi sorumluluğunda olduğundan, gölet ve mütemmim cüz’ü durumundaki tüm taşınmazların, mevcut haliyle tahsis ve tescil işlemlerinin (kamulaştırma dâhil)
belediye tarafından yapılmasının gerektiği, tesisin bütün mülkiyet probleminin Malatya Büyükşehir
Belediyesi tarafından tamamlandıktan sonra, Kurumlarına devri için çalışmalar yapılabileceği; Açıklamalarına yer verilmiştir.
III. İLGİLİ MEVZUAT
7. 18/10/1982 tarihli ve 2709 sayılı T.C. Anayasası’nın,
7.1. “Temel hak ve hürriyetlerin sınırlanması” başlıklı 13. (Değişik: 3/10/2001-4709/2 md.)
maddesinde, “Temel hak ve hürriyetler, özlerine dokunulmaksızın yalnızca Anayasanın ilgili maddelerinde belirtilen sebeplere bağlı olarak ve ancak kanunla sınırlanabilir. Bu sınırlamalar, Anayasanın sözüne ve ruhuna, demokratik toplum düzeninin ve lâik Cumhuriyetin gereklerine ve ölçülülük ilkesine aykırı olamaz.”; 7.2. “Mülkiyet hakkı” başlıklı 35. maddesinde, “Herkes, mülkiyet ve miras haklarına sahiptir. Bu haklar, ancak kamu yararı amacıyla, kanunla sınırlanabilir. Mülkiyet hakkının kullanılması toplum yararına aykırı olamaz.”; 7.3. “Kamulaştırma” başlıklı 46. maddesinin birinci fıkrasında, “Devlet ve kamu tüzel kişileri; kamu yararının gerektirdiği hallerde, gerçek karşılıklarını peşin ödemek şartıyla, özel mülkiyette bulunan taşınmaz malların tamamını veya bir kısmını, kanunla gösterilen esas ve usullere göre, kamulaştırmaya ve bunlar üzerinde idarî irtifaklar kurmaya yetkilidir.”; 7.4. “Dilekçe, bilgi edinme ve kamu denetçisine başvurma hakkı” başlıklı 74. maddesinin üçüncü ve dördüncü fıkralarında, “Herkes, bilgi edinme ve kamu denetçisine başvurma hakkına sahiptir. Türkiye
Büyük Millet Meclisi Başkanlığına bağlı olarak kurulan Kamu Denetçiliği Kurumu idarenin işleyişiyle ilgili şikâyetleri inceler.”; 8. 04/11/1983 tarihli ve 2942 sayılı Kamulaştırma Kanunu’nun 8.1. “Amaç ve kapsam” başlıklı 1. maddesinin birinci fıkrasında, “Bu Kanun; kamu yararının gerektirdiği hallerde gerçek ve özel hukuk tüzelkişilerinin mülkiyetinde bulunan taşınmaz malların, Devlet ve kamu tüzelkişilerince kamulaştırılmasında yapılacak işlemleri, …karşılıklı hak ve yükümlülükler ile bunlara dayalı uyuşmazlıkların çözüm usul ve yöntemlerini düzenler.”; 8.2. “Kamulaştırma şartları” başlıklı 3. maddesinde, “İdareler, kanunlarla ve Cumhurbaşkanlığı kararnameleriyle yapmak yükümlülüğünde bulundukları kamu hizmetlerinin veya teşebbüslerinin yürütülmesi için gerekli olan taşınmaz malları, kaynakları ve irtifak haklarını; bedellerini nakden ve peşin olarak veya aşağıda belirtilen hallerde eşit taksitlerle ödemek suretiyle kamulaştırma yapabilirler.
… Kamulaştırılan topraktan, o toprağı doğrudan doğruya işleten küçük çiftçiye ait olanların bedeli, her halde peşin ödenir.”; 8.3. “Kamulaştırılmaksızın kamu hizmetine ayrılan taşınmazların bedel tespiti” başlıklı Geçici Madde 6 (Ek: 18/6/2010-5999/1 md.; Değişik: 24/5/2013-6487/ 21 md.), “ Kamulaştırma işlemleri tamamlanmamış veya kamulaştırması hiç yapılmamış olmasına rağmen 9/10/1956 tarihi ile 4/11/1983 tarihi arasında fiilen kamu hizmetine ayrılan veya kamu yararına ilişkin bir ihtiyaca tahsis edilerek üzerinde tesis yapılan taşınmazlara veya kaynaklara kısmen veya tamamen veyahut irtifak hakkı tesis etmek suretiyle malikin rızası olmaksızın fiili olarak el konulması sebebiyle, mülkiyet hakkından doğan talepler, bedel talep edilmesi hâlinde bedel tespiti ve diğer işlemler bu madde hükümlerine göre yapılır. Bu maddeye göre yapılacak işlemlerde öncelikle uzlaşma usulünün uygulanması dava şartıdır.…” 9. 22/11/2001 tarihli ve 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu’nun 9.1. “A. Mülkiyet hakkının içeriği” başlıklı 683. maddesinde; “Bir şeye malik olan kimse, hukuk düzeninin sınırları içinde, o şey üzerinde dilediği gibi kullanma, yararlanma ve tasarrufta bulunma
yetkisine sahiptir. Malik, malını haksız olarak elinde bulunduran kimseye karşı istihkak davası açabileceği gibi, her türlü haksız elatmanın önlenmesini de dava edebilir.”; 9.2. “A. Taşınmaz mülkiyetinin konusu” başlıklı 704. maddesinde, “Taşınmaz mülkiyetinin konusu şunlardır: 1. Arazi, 2. Tapu kütüğünde ayrı sayfaya kaydedilen bağımsız ve sürekli haklar, 3. Kat mülkiyeti kütüğüne kayıtlı bağımsız bölümler.”; 10. 15/7/2018 tarihli ve 30479 sayılı Resmi Gazete’de yayımlanan 4 sayılı Cumhurbaşkanlığı
Kararnamesi’nin 10.1. “Devlet Su İşleri Genel Müdürlüğünün görev ve yetkileri” başlıklı 121. maddesinde, “(1) Devlet
Su İşleri Genel Müdürlüğünün görev ve yetkileri şunlardır: b) Sulama tesislerini kurmak, … g) Bu maddede belirtilen tesislerin çalıştırma, bakım ve onarım dâhil işletmelerini yürütmek. l) Genel Müdürlüğün vazifesi içinde bulunan işlerin yapılmasına lüzumlu gayrimenkulleri kanunlarına göre geçici olarak işgal etmek veya istimlak etmek veya satın almak. ş) Mevzuatla verilen diğer görevleri yapmak.” 11. 12/11/2012 tarihli ve 6360 sayılı On Dört İlde Büyükşehir Belediyesi ve Yirmi Yedi İlçe
Kurulması ile Bazı Kanun ve Kanun Hükmünde Kararnamelerde Değişiklik Yapılmasına Dair
Kanun’un 11.1. “Büyükşehir belediyesi kurulması ve sınırlarının belirlenmesi” başlıklı 1. maddesinde, “ (1)
Aydın, Balıkesir, Denizli, Hatay, Malatya, Manisa, Kahramanmaraş, Mardin, Muğla, Ordu, Tekirdağ, Trabzon, Şanlıurfa ve Van illerinde, sınırları il mülki sınırları olmak üzere aynı adla büyükşehir belediyesi kurulmuş ve bu illerin il belediyeleri büyükşehir belediyesine dönüştürülmüştür. (5) Birinci, ikinci ve dördüncü fıkrada sayılan illerdeki il özel idarelerinin tüzel kişiliği kaldırılmıştır.”; 11.2. “Çeşitli hükümler” başlıklı 3. maddesinde, “(2) Mevzuatla il özel idarelerine yapılan atıflar bu
Kanun kapsamında tüzel kişiliği kaldırılan il özel idareleri için ilgisine göre bakanlıklara, bakanlıkların bağlı veya ilgili kuruluşları ile bunların taşra teşkilatına, Hazineye, valiliklere, büyükşehir belediyelerine ve bağlı kuruluşlarına veya ilçe belediyelerine yapılmış sayılır. Tüzel kişiliği kaldırılan il özel idarelerine 22/2/2005 tarihli ve 5302 sayılı İl Özel İdaresi Kanunu ve diğer mevzuatla verilmiş olan yetki, görev ve sorumluluklar ilgisine göre bu kurum ve kuruluşlar tarafından kullanılır ve yerine getirilir. Söz konusu il özel idarelerinin mahkemelerde süren davaları ile il özel idaresi olarak faaliyet gösterdikleri dönem ve yapılan işlemlere ilişkin olarak açılacak davalarda muhatap, devir işleminin yapıldığı ilgili kurum ve kuruluştur…”; 11.3. Geçici Madde 1 – (1) Bu Kanundaki devir, tasfiye ve paylaştırma işlemlerini yürütmek üzere vali tarafından, bir vali yardımcısının başkanlığında, valinin uygun göreceği kurum ve kuruluş temsilcilerinin ve ilgili belediye başkanlarının katılımıyla devir, tasfiye ve paylaştırma komisyonu kurulur. Bu komisyona yardımcı olmak üzere valinin görevlendirmesi ile alt komisyonlar da kurulabilir. (5) Bu Kanun ile tüzel kişilikleri kaldırılan il özel idarelerinin her türlü taşınır ve taşınmaz malları, hak, alacak ve borçları, komisyon kararıyla ilgisine göre bakanlıklara, bakanlıkların bağlı veya ilgili kuruluşları ile bunların taşra teşkilatına, valiliklere, yatırım izleme ve koordinasyon başkanlığına, büyükşehir belediyesine ve bağlı kuruluşuna veya ilçe belediyesine devredilmesine karar verilir. Devir işlemi, yapılacak ilk mahalli idareler genel seçimi tarihinde uygulamaya konulur. Maliye Hazinesine devredilen taşınmazlar Kanunun yayımlandığı tarih itibarıyla kullanmakta olan kurumlara tahsis edilmiş sayılır. Hazinenin özel
mülkiyetindeki veya Devletin hüküm ve tasarrufu altındaki taşınmazlardan Maliye Bakanlığınca, bu
Kanunun 1 inci maddesiyle tüzel kişilikleri kaldırılan il özel idarelerine, belediyelere ve köy tüzel kişiliklerine tahsis edilmiş olanlar; kuruluş kanunlarıyla kendilerine verilen kamusal nitelikteki görevleri yerine getirmeleri amacıyla ve komisyon kararıyla; ilgisine göre bakanlıklara, bakanlıkların bağlı veya ilgili kuruluşlarına, yatırım izleme ve koordinasyon başkanlıklarına, büyükşehir belediyelerine, büyükşehir belediyelerinin bağlı kuruluşlarına ve ilçe belediyelerine tahsis edilmiş sayılır. (23) Bu Kanundaki, il özel idaresi, belediye ve köy tüzel kişiliklerinin kaldırılmasına, il belediyesinin büyükşehir belediyesine dönüştürülmesine, büyükşehir belediye sınırının ilin mülki sınırlarına genişletilmesine, mülki sınır değişikliği yapılmasına ve ilçe belediyesi kurulmasına dair hükümler ilk mahalli idareler genel seçimlerinde uygulanır ve seçimler bu yerlerin yeni durumlarına göre yapılır. İlçe kurulmasına ilişkin hükümler bu Kanunun yayımlandığı tarihte yürürlüğe girer.; 12. 20/11/1981 tarihli ve 2560 sayılı İstanbul Su ve Kanalizasyon İdaresi Genel Müdürlüğü Kuruluş ve Görevleri Hakkında Kanun’un 12.1. “Görev ve yetkiler:” başlıklı 2. maddesinde, “İSKİ’nin görev ve yetkileri şunlardır: a) İçme, kullanma ve endüstri suyu ihtiyaçlarının her türlü yeraltı ve yer üstü kaynaklarından sağlanması ve ihtiyaç sahiplerine dağıtılması için; kaynaklardan abonelere ulaşıncaya kadar her türlü tesisin etüt ve projesini yapmak veya yaptırmak, bu projelere göre tesisleri kurmak veya kurdurmak, kurulu olanları devralıp işletmek ve bunların bakım ve onarımını yapmak, yaptırmak ve gerekli yenilemelere girişmek, b)
Kullanılmış sular ile yağış sularının toplanması, yerleşim yerlerinden uzaklaştırılması ve zararsız bir biçimde boşaltma yerine ulaştırılması veya bu sulardan yeniden yararlanılması için abonelerden başlanarak bu suların toplanacakları veya bırakılacakları noktaya kadar her türlü tesisin etüt ve projesini yapmak veya yaptırmak; gerektiğinde bu projelere göre tesisleri kurmak ya da kurdurmak; kurulu olanları devralıp işletmek ve bunların bakım ve onarımını yapmak, yaptırmak ve gerekli yenilemelere girişmek, c)
Bölge içindeki su kaynaklarının, deniz, göl, akarsu kıyılarının ve yeraltı sularının kullanılmış sularla ve endüstri artıkları ile kirletilmesini, bu kaynaklarda suların kaybına veya azalmasına yol açacak tesis kurulmasını ve bu tür faaliyetlerde bulunulmasını önlemek, bu konuda her türlü teknik, idari ve hukuki tedbiri almak, d) Su ve kanalizasyon hizmetleri konusunda hizmet alanı içindeki belediyelere verilen görevleri yürütmek ve bu konulardaki yetkileri kullanmak, e) Her türlü taşınır ve taşınmaz malı satın almak, kiralamak, ekonomik değeri kalmamış araç ve gereçleri satmak, İSKİ’nin hizmetleriyle ilgili tesisleri doğrudan doğruya yahut diğer kamu veya özel kuruluşlarla ortak olarak kurmak ve işletmek, bu maksatla kurulmuş veya kurulmakta olan tesislere iştirak etmek, f) Kuruluş amacına dönük çalışmaların gerekli kılması halinde her türlü taşınmaz malı kamulaştırmak veya üzerinde kullanma hakları tesis etmek.”; 12.2. Ek Madde 5 – (5/6/1986 – 3305/3 md. ile gelen Ek 4 üncü madde hükmü olup madde numarası teselsül ettirilmiştir.), “Bu Kanun diğer büyükşehir belediyelerinde de uygulanır.”; 13. 14/6/2012 tarihli ve 6328 sayılı Kamu Denetçiliği Kurumu Kanunu’nun 13.1. “Kurumun Görevi” başlıklı 5. maddesinin birinci fıkrasında, Kurum, idarenin işleyişiyle ilgili şikâyet üzerine, idarenin her türlü eylem ve işlemleri ile tutum ve davranışlarını; insan haklarına dayalı adalet anlayışı içinde, hukuka ve hakkaniyete uygunluk yönlerinden incelemek, araştırmak ve idareye önerilerde bulunmakla görevlidir.”;
14. 28/03/2013 tarihli ve 28601 mükerrer sayılı Resmi Gazetede yayımlanan Kamu Denetçiliği
Kurumu Kanununun Uygulanmasına İlişkin Usul ve Esaslar Hakkında Yönetmelik’in 14.1. “Tavsiye kararı” başlıklı 32. maddesinde, “İnceleme ve araştırma sonucunda şikâyetin yerinde olduğu kanaatine varılması hâlinde tavsiye kararı verilir…”; Düzenlemelerine yer verilmiştir.
IV. KAMU DENETÇİSİ YAHYA AKMAN’IN KAMU BAŞDENETÇİSİ’NE ÖNERİSİ
15. Kamu Denetçisi inceleme ve araştırması neticesinde, fiilen kamulaştırmasız el atılan başvuruya konu taşınmazın ivedilikle kamulaştırılması yönünde Devlet Su İşleri Genel Müdürlüğüne tavsiyede bulunulmasını önermiştir.
V. DEĞERLENDİRME VE GEREKÇE
A. Hukuka, Hakkaniyete ve İnsan Haklarına Uygunluk Yönünden Değerlendirme 16. Başvuran vekili özetle, başvuranın hissedarları arasında yer aldığı taşınmaza 30 yılı aşkın süredir gölet yapılmak suretiyle kamulaştırmasız olarak fiilen el atıldığını; gerek Devlet Su İşleri Genel Müdürlüğü gerekse de Malatya Su ve Kanalizasyon İşleri Genel Müdürlüğüne taşınmazın kamulaştırılması yönünde yapılan başvurularının husumetin diğer idareye yöneltilmesi gerektiği belirtilerek her iki idare tarafından da reddedildiğini; iddia ve şikâyetle, taşınmazın kamulaştırılarak mağduriyetin giderilmesini talep etmektedir.
17. Dosyası kapsamında mevcut bilgi ve belgelerin incelenmesinden özetle, taşınmazın 1978 yılında
Orduzu-Pınarbaşı Gözelti Göl Aynası içerisinde kalarak Toprak Su Genel Müdürlüğünce istimlakine karar
2 2
verildiği; sulu tarla ve bahçe vasıflı toplam 18350m yüzölçümlü taşınmazdaki 1019,44 m hissenin 2
24.8.1978 tarihinde, 11213,89 m hissenin ise 21.7.1988 tarihinde Maliye Hazinesi adına tescil edildiği;
2 2
başvuranın da hissesinin (934,23m ) yer aldığı toplam 6.116,67 m lik hissenin ise kamulaştırılmasının yapılmadığı, başvuranın talebe konu taşınmazı, tapunun 22/04/1988 tarih ve yevmiye sayılı işlemine istinaden intikalden edindiği hususları anlaşılmıştır.
18. Başvuruya konu taşınmaz hâlihazırda Orduzu gölet alanında su altında kalmakla, kamulaştırma talebine muhatap her iki idare kamulaştırma görev ve yetkisinin kendilerinde olmadığını belirtmektedir.
Tarafların konuya ilişkin getirdikleri açıklama ve iddialarının dayanaklarına aşağıda yer verilmiştir:
18.1. Malatya Su ve Kanalizasyon İdaresi Genel Müdürlüğü, 2560 sayılı İstanbul Su ve Kanalizasyon
İdaresi Genel Müdürlüğü Kuruluş ve Görevleri Hakkında Kanuna tabi olarak görevlerini yürütmekte olduklarını, 2560 sayılı Kanun’un 2. maddesi ile kurumlarının içme, kullanma ve endüstri suyu ihtiyaçlarının sağlanması ve ihtiyaç sahiplerine dağıtılması; kullanılmış sular ile yağış sularının toplanması, yerleşim yerlerinden uzaklaştırılması ve zararsız bir biçimde boşaltma yerine ulaştırılması veya bu sulardan yeniden yararlanılması için her türlü tesisin kurulması, işletilmesi, bakım, onarım ve gerekli yenilemelerinin yapılması; su kaynaklarının, deniz, göl, akarsu kıyılarının ve yeraltı sularının kullanılmış sularla ve endüstri artıkları ile kirletilmesinin önlenmesi; su ve kanalizasyon hizmetleri konusunda hizmet alanı içindeki belediyelere verilen görevlerin yürütülmesi ve söz konusu görevleri yürütürken gerekli görülmesi halinde her türlü taşınmaz malın kamulaştırılması veya üzerine kullanma hakkı tesis edilmesi ile yükümlendirildiklerini; söz konusu göletin tarımsal sulama amacına matuf olduğunu dolayısıyla gölet yeri
kamulaştırılmasının ilgili mevzuat gereği Kurumları görevleri arasında yer almadığını; ayrıca tarımsal sulamadan kaynaklı elektrik borcu ve idari para cezalarına ilişkin Yargıtay 12. Hukuk Dairesinin
E: / ve K: / sayılı ilamı ile Malatya Bölge İdare Mahkemesinin E: / ve K:
/ sayılı ilamının bu hususu teyit eder nitelikte olduğunu belirtmektedir.
18.2. Tarım ve Orman Bakanlığı Devlet Su İşleri Genel Müdürlüğü ise, Malatya ili, Battalgazi ilçesi, Bahçebaşı mahallesi sınırları içerisinde yer alan Orduzu Göletinin idarelerinin görev ve faaliyet alanında gerçekleştirilmediğini; 6360 sayılı Kanun’un Geçici 1. maddesinin 5. fıkrası gereğince kurulan Devir, Tasfiye ve Paylaştırma Komisyonu’nun 21.03.2014 tarihli 1/5 sayılı Kararı ile Gölet Alanı olarak kullanılmak üzere Malatya Su ve Kanalizasyon İdaresi Genel Müdürlüğü (MASKİ) adına tahsis edildiğini; idarelerine devri henüz yapılmadığından kamulaştırma konusunda yetkilerinin olmadığını; gölet ve mütemmim cüzü durumundaki tüm taşınmazların, mevcut haliyle tahsis ve tescil işlemlerinin (kamulaştırma dâhil) belediye tarafından yapılmasının gerektiğini, tesisin mülkiyet probleminin çözüme kavuşturulmasından sonra Kurumlarına devrinin söz konusu olabileceğini; belirtmiştir.
19. Dosyası kapsamına idarelerin sunduğu bilgi ve belgeler incelenmiş ve uyuşmazlığın zaman içinde ilgili mevzuatında meydana gelen değişikliklerden kaynaklandığı değerlendirilmiştir. Söz konusu değişikliklere bakılacak olursa: Orduzu göleti yapımı için gerekli taşınmazlar hakkında 1978 yılında Tarım, Orman ve
Köyişleri Bakanlığı bünyesinde yer alan Toprak Su Genel Müdürlüğü tarafından kamulaştırma çalışmalarının yapıldığı; söz konusu Genel Müdürlük ile Yol, Su Elektrik ve Toprak İskân Genel
Müdürlüklerinin 9.5.1985 tarihli ve 3202 sayılı Köy Hizmetleri Genel Müdürlüğü Teşkilat ve Görevleri
Hakkında Kanun ile tek bir çatı altında birleştirilerek katma bütçeli ve tüzel kişiliği haiz Köy Hizmetleri
Genel Müdürlüğünün kurulduğu; 13.1.2005 tarihli ve 5286 sayılı Köy Hizmetleri Genel Müdürlüğünün
Kaldırılması ve Bazı Kanunlarda Değişiklik Yapılması Hakkında Kanun’un 6. maddesi ile Köy Hizmetleri
Genel Müdürlüğünün kaldırılarak görev ve yetkilerinin İstanbul ve Kocaeli illerinde Büyükşehir
Belediyelerine, diğer illerde il özel idarelerine devredildiği; 12.11.2012 tarihli ve 6360 sayılı On Üç İlde
Büyükşehir Belediyesi ve Yirmi Altı İlçe Kurulması ile Bazı Kanun ve Kanun Hükmünde Kararnamelerde
Değişiklik Yapılmasına Dair Kanun’un 1. maddesinin ikinci fıkrası ile aralarında Malatya ilinin de bulunduğu toplam 14 büyükşehir belediyesinin sınırlarının il mülki sınırları olarak belirlendiği ve aynı maddenin 5. fıkrası ile il özel idaresinin tüzel kişiliğinin kaldırıldığı hususları anlaşılmıştır.
20. Görüldüğü üzere 6360 sayılı Kanun ile büyükşehir statüsünü haiz tüm illerde il özel idarelerinin tüzel kişiliği kaldırılmış, Kanun’un geçici 1. maddesinin (1) ve (5) numaralı fıkralarında, tüzel kişilikleri kaldırılan il özel idarelerinin devir, tasfiye ve paylaştırma işlemlerini yürütmek üzere vali tarafından, bir vali yardımcısının başkanlığında, valinin uygun göreceği kurum ve kuruluş temsilcilerinin ve ilgili belediye başkanlarının katılımıyla devir, tasfiye ve paylaştırma komisyonu kurulacağı ve bu özel idarelerin her türlü taşınır ve taşınmaz malları, hak, alacak ve borçlarının, komisyon kararıyla ilgisine göre bakanlıklara, bakanlıkların bağlı veya ilgili kuruluşları ile bunların taşra teşkilatına, valiliklere, yatırım izleme ve koordinasyon başkanlığına, büyükşehir belediyesine ve bağlı kuruluşuna veya ilçe belediyesine devredilmesine karar verileceği düzenlenmiştir.
21. Başvuruya konu taşınmazın da aralarında yer aldığı 30 adet taşınmaz yukarıda yer verilen ilgili mevzuat çerçevesinde kurulan Devir, Tasfiye ve Paylaştırma Komisyonu’nun 21.03.2014 tarihli 1/5 sayılı
Kararı ile Gölet Alanı olarak kullanılmak üzere Malatya Su ve Kanalizasyon İdaresi Genel Müdürlüğü adına tahsis edilmiştir.
22. MASKİ Genel Müdürlüğü, Devir, Tasfiye ve Paylaştırma Komisyonu kararı ile kurumlarına tahsis edilen göletin tarımsal sulama amacıyla yapıldığını, tabi oldukları 2560 sayılı Kanun ile idarelerine bu yönde bir görev verilmediğini belirterek kamulaştırma talebini reddederken; DSİ Genel Müdürlüğü ise iddiasını göletin idarelerince görev ve faaliyet alanında yapılmadığı gerekçesiyle ve henüz idarelerine devri gerçekleşmediğinden reddetmektedir. Bununla birlikte her iki idare tarafından da taşınmaza kamulaştırmasız olarak fiilen el atıldığı kabul edildiğinden, bu konuda ayrıca bir tespite yer verilmesine gerek görülmemiştir.
23. Bilindiği üzere idareler kanunlarla ve Cumhurbaşkanlığı kararnameleriyle yapmak yükümlülüğünde bulundukları kamu hizmetlerinin veya teşebbüslerinin yürütülmesi için gerekli olan taşınmaz malları, kaynakları ve irtifak haklarını; bedellerini nakden ve peşin olarak veya Kanunda belirtilen hallerde eşit taksitlerle ödemek suretiyle kamulaştırma yapabilirler. Anayasa’nın 46. maddesi hükmü ve 2942 sayılı
Kanun gereği asıl olan, kamulaştırma işlemi yapmak suretiyle idarenin taşınmazı elde etmesi olup
Anayasanın 13., 35. ve 46. maddelerine aykırı biçimde 4/11/1983 tarihli ve 2942 sayılı Kamulaştırma
Kanunu’nda (veya mülga 31/8/1956 tarihli ve 6830 sayılı İstimlâk Kanunu vb.) öngörülen usul izlenmeden kişilerin mülkiyetinde bulunan taşınmazın idarenin eline geçmesi halinde, kamulaştırma yapılmaksızın taşınmaza el atılması yoluyla kişilerin mülkiyet hakları ihlal edilmiş olmaktadır.
24. DSİ Genel Müdürlüğü ülkemizdeki su kaynaklarının planlanması, yönetilmesi, geliştirilmesi ve işletilmesinden sorumlu en etkin kuruluştur. DSİ Genel Müdürlüğü ilk olarak 25.12.1953 tarihli Resmi
Gazete’de yayımlanan ve 28.02.1954’te yürürlüğe giren 6200 sayılı Kanunla Bayındırlık Vekâletine bağlı, katma bütçeli, tüzel kişiliğe sahip “Devlet Su İşleri Umum Müdürlüğü (DSİ)” adıyla kurulmuştur.
15.07.2018 tarihinde Resmi Gazete’de yayımlanan 4 sayılı Cumhurbaşkanlığı Kararnamesi ile Tarım ve
Orman Bakanlığına bağlı olarak kurulan DSİ, yer üstü ve yeraltı sularından faydalanmak amacıyla Yatırım
Programında yayımlanan sektörler bakımından; Tarım-Sulama, Tarım-Bitkisel Üretim, Enerji, DKH
Sosyal İçme suyu ve DKH Sosyal Kırsal alan sektörlerinde yer alan projeler kapsamındaki işlerle ilgili mevzuat hükümleri çerçevesinde yasal yükümlülüklerini yerine getirmekte, bu amaçla sulama tesisleri (baraj, gölet, regülatör, kanal, YÜS, YAS vb.), içmesuyu ve arıtma tesisi, atıksu arıtma tesisi, hidroelektrik santralleri inşa etmektedir (DSİ 2021 Yılı Faaliyet Raporu, Ankara 2022)
25. MASKİ Genel Müdürlüğünün yürütmekle mükellef olduğu kamu hizmetlerine 2560 sayılı Kanun’un 2. maddesinde yer verilmekle, bunlar özetle; içme, kullanma ve endüstri suyu, kullanılmış sular, yağış suları ve kanalizasyon ile ilgili hizmetler olup ilgili idareye tarımsal sulama faaliyetleri ile ilgili bir görevlendirme, yükümlendirme yapılmamıştır.
26. Dosyası kapsamında mevcut bilgi ve belgeler, idarelerin konuya ilişkin getirmiş oldukları açıklamalar ve ilgili mevzuat hükümleri çerçevesinde başvuru konusu incelendiğinde: Orduzu gölet alanı içinde kalan taşınmaza kamulaştırmasız olarak fiilen el atıldığı; Anayasa Mahkemesi kararlarında da vurgulandığı üzere tazminat ödenmeksizin kamulaştırmasız el atmak suretiyle bireylerin mülkiyet haklarından yoksun bırakılmalarının Anayasa’nın 13., 35. ve 46. maddeleriyle, 2942 sayılı Kanun’da belirtilen usule uymayan bir müdahale olduğu; başvuruya konu taşınmazın içerisinde yer aldığı göletin tarımsal sulama amacına
yönelik olarak yapıldığı ve kullanıldığı; DSİ Genel Müdürlüğünün 6200 sayılı Kanun ve 4 sayılı
Cumhurbaşkanlığı Kararnamesi ile Tarım-Sulama alanında ilgili mevzuat hükümleri çerçevesinde yasal yükümlülüklerinin olduğu, bu amaçla sulama tesisleri inşa ettiği, bakım, onarım, yenileme ve denetimlerini yaptığı; öte yandan 2560 sayılı Kanuna tabi olarak faaliyet gösteren MASKİ Genel Müdürlüğünün tarımsal amaçlı sulamayla ilgili bir görevinin bulunmadığı; hususları tespit edilmekle, fiilen kamulaştırmasız el atılan başvuruya konu taşınmazın ivedilikle kamulaştırılması yönünde Devlet Su İşleri Genel Müdürlüğüne tavsiyede bulunulması gerektiği kanaati ve sonucuna varılmıştır.
B. İyi Yönetim İlkelerine Uygunluk Yönünden Değerlendirme 27. İyi yönetim ilkelerine 28/03/2013 tarihli ve 28601 mükerrer sayılı Resmi Gazetede yayımlanan Kamu
Denetçiliği Kurumu Kanununun Uygulanmasına İlişkin Usul ve Esaslar Hakkında Yönetmeliğin “İyi yönetim ilkeleri” başlıklı 6 ncı maddesinde yer verilmiş olup; İdarelerin Kurumumuzun bilgi ve belge talebine ilişkin cevabi yazılarının süresi içinde ve gerekçeli olarak Kurumumuza gönderildiği değerlendirildiğinden iyi yönetim ilkelerinden “dürüstlük”, “makul sürede karar verme” “nezaket”, “şeffaflık”, “hesap verilebilirlik” ilkelerine uygun davranıldığı, tavsiye kararına uygun olarak işlem tesis edilmesi halinde “kanunilik” ilkesine de riayet edileceği değerlendirilmiştir.
VI. HAK ARAMA ÖZGÜRLÜĞÜNE İLİŞKİN AÇIKLAMA
28. 6328 sayılı Kanunun 21. maddesinin ikinci fıkrası uyarınca tavsiye kararı üzerine otuz gün içinde herhangi bir işlem tesis edilmez veya eylemde bulunulmaz ise durmuş olan dava açma süresi kaldığı yerden işlemeye başlayacaktır. Buna göre; ilgili idarenin işlemine karşı (varsa) dava açma süresinden arta kalan sürede Malatya Mahkemelerinde dava yolu açıktır.
VII. KARAR
Yukarıda açıklanan gerekçelerle, BAŞVURUNUN KABULÜNE; Fiilen kamulaştırmasız el atılan başvuruya konu taşınmazın ivedilikle kamulaştırılması yönünde DEVLET
SU İŞLERİ GENEL MÜDÜRLÜĞÜNE TAVSİYEDE BULUNULMASINA;
6328 sayılı Kanunun 20 nci maddesinin üçüncü fıkrası uyarınca, bu karar üzerine tesis edilecek
işlemin veya eylemin 30 (otuz) gün içinde Kurumumuza bildirilmesinin zorunlu olduğuna; Kararın, Başvurana, Devlet Su İşleri Genel Müdürlüğüne ve Malatya Su ve Kanalizasyon İdaresi
Genel Müdürlüğüne tebliğine; Türkiye Cumhuriyeti Kamu Başdenetçisince karar verildi.
Şeref MALKOÇ
Kamu Başdenetçisi