TÜRKİYE BÜYÜK MİLLET MECLİSİ KAMU DENETÇİLİĞİ KURUMU (OMBUDSMANLIK)
SAYI : 2021/9346-S.21.15110
BAŞVURU NO : 2021/834
KARAR TARİHİ : 23/06/2021
TAVSİYE KARARI
Adres:
BAŞVURUYA KONU İDARE : ORTAHİSAR BELEDİYE BAŞKANLIĞI
TRABZON BÜYÜKŞEHİR BELEDİYE BAŞKANLIĞI
KARAYOLLARI GENEL MÜDÜRLÜĞÜ
BAŞVURUNUN KONUSU : Kamulaştırma işlemlerine ivedilikle başlanılması istemine ilişkindir.
BAŞVURU TARİHİ : 12/01/2021
I. BAŞVURANIN İDDİA VE TALEPLERİ
1. Başvuran özetle, hissedarı olduğu Trabzon İli, İlçesi, no.lu Mahallesi, ada, parsel no.lu, 475,67 m² yüzölçümlü taşınmazının, Trabzon-Kireçhane Yolunun Atapark Farklı Seviyeli
Kavşağı yapım işi nedeniyle kamulaştırma sınırı içinde kaldığını; 2017 yılında ihale edilen ve sözleşmesi imzalanan projede tünel giriş portalında kalan taşınmazının tamamının kamulaştırılması planlanırken, sözleşme imzalandıktan sonra onaylı projede bulunan tünel imalatının revize edilerek tünelin iptal edildiğini, bunun üzerine taşınmazının 73,60 m²’lik kısmı için 08.03.2019 tarih ve sayılı kamulaştırma işlemine başlama kararı alındığını; taşınmazın kamulaştırmadan arta kalan kısmının imar mevzuatına ve yürürlükteki imar planlarına göre yapılaşmaya müsait olmadığını, kamulaştırma kararının alınmasının üzerinden yaklaşık 2 yıl geçmiş olmasına karşın kamulaştırma işlemlerine henüz başlanılmadığını, iddia ve şikâyetle, taşınmazının ivedilikle kamulaştırılması hususunda gereğini talep etmektedir.
II. İDARENİN BAŞVURUYA İLİŞKİN AÇIKLAMALARI
2. Karayolları Genel Müdürlüğü Taşınmazlar Dairesi Başkanlığının 11.03.2021 tarihli ve sayılı cevabi yazısı ve ekinde yer alan belgelerde özetle, 2.1. Başvuru konusu Trabzon İli, İlçesi, No.lu Mahallesi, ada, parsel sayılı 475.67m² yüzölçümlü taşınmazın 73,60 m²’ lik kısmının Trabzon-Kireçhane Yolunun Atapark Farklı
Seviyeli Kavşağı yapımı nedeniyle alınan 08.03.2019 tarihli ve sayılı Kamulaştırma İşlemine
Başlama Kararı uyarınca kamulaştırıldığı; 2.2. Atapark Farklı Seviyeli Kavşağı projesine ait kamulaştırma sınırlarının İdareleri teklifiyle Trabzon
Büyükşehir Belediyesince 1/5000 ölçekli nazım imar planı ve 1/1000 ölçekli uygulama imar planına işlendiği, konu ile ilgili 13.04.2018 tarih ve no.lu Meclis Kararı alındığı; 2.3. Söz konusu taşınmaz için hâlihazırda herhangi bir kamulaştırma süreci başlatılmadığı, kavşak projesine ait iş programı doğrultusunda kamulaştırma işlemlerine başlanılmasının planlandığı; 2.4. Taşınmazların kamulaştırmadan arta kalan kısmındaki yapılaşma durumu hususunun kamulaştırma aşamasında incelendiği; 2.5. Trabzon Kireçhane Yolunun Atapark Farklı Seviyeli Kavşağına ait 08/03/2019 tarih ve sayılı
Kamulaştırma İşlemine Başlama Kararı eki kamulaştırma planı dâhilindeki taşınmazların tapu kaydına
2942 sayılı Kamulaştırma Kanununun 7.maddesine göre belirtme konulduğu;
2.6. Başvuruya konu istemin 3194 sayılı İmar Kanununun 10. maddesi çerçevesinde değerlendirilmesi gerektiği; Açıklamalarına yer verilmiştir.
3. Trabzon Büyükşehir Belediyesi Hukuk Müşavirliğinin 16/3/2021 tarihli ve sayılı cevabi yazısı ve ekinde yer alan belgelerde özetle, 3.1. Bahsi geçen Karayolları 10.Bölge Müdürlüğünün yatırımları arasında yer alan yolun yer aldığı planın, Trabzon İdare Mahkemesinde alınan kararlar doğrultusunda son olarak Trabzon Büyükşehir Belediye
Meclisinin 14.07.2020 tarih ve sayılı kararı ile onaylandığı; 3.2. İlgili parseli kapsayan alana ait Ortahisar 2.Etap Merkez Bölgesi 1/5000 ölçekli Nazım İmar Planında her ne kadar Mekânsal Planlar Yapım Yönetmeliği gereği nazım planlardan ölçü alınamasa da, yaklaşık 2 73m ’lik kısmın imar yolunda ve geri kalanının ise Ticaret+Konut fonksiyonunda kaldığı; Açıklamalarına yer verilmiştir.
4. Ortahisar Belediye Başkanlığı İmar ve Şehircilik Müdürlüğünün 09.02.2021 tarihli ve sayılı cevabi yazısı ve ekinde yer alan belgelerde özetle, 4.1. Başvuruya konu taşınmazın içinde bulunduğu bölgede 3194/18. madde uygulaması yapılmadığı, taşınmazın kadastro parseli olduğu; 4.2. Taşınmazın bulunduğu alana ilişkin Trabzon Büyükşehir Belediyesinin 14.07.2020 tarih ve sayılı kararıyla 1/5000 ölçekli Nazım İmar Planı çalışmalarının tamamlandığı, Ortahisar Belediyesi tarafından 1/1000 ölçekli Uygulama İmar Planı çalışmalarının ise halen devam ettiği; /
4.3. 14.07.2020 tarih ve sayılı Trabzon Büyükşehir Belediye Meclis Kararıyla onaylanan 1/5000 ölçekli Nazım İmar Planına göre İdarelerince 1/1000 ölçekli Uygulama İmar Planı yapıldıktan sonra 3 ay içinde imar programının hazırlanacağı, mevcut imar programının olmadığı; 4.4. Yapılan incelemede, Karayolları Genel Müdürlüğünce yapılması üstlenilen ve projesi yapılan
ErdoğduSoğuksu yolunun, Trabzon Belediye Başkanlığına sunulan Kamulaştırma Planına göre yapılan plan tadilatının, Trabzon Belediye Meclisinin 07.03.2012 tarihli kararıyla uygun görüldüğü; 4.5. 25/12/2002 tasdik tarihli mer’i imar planı ve imar mevzuatına göre tanzim edilen imar durumu belgesi uyarınca, No.lu Mahallesi, ada, parselin kısmen Yol Koruma Kuşağında kaldığı ve yolu terk ettikten sonra geri kalan kısmına nizamında inşaat izni verildiğinin tespit edildiği; 4.6. Başvuranın taşınmazının yolda kalan kısmı için başka yerden imar hakkı kullandırılmasının veya eşdeğer bir arsa ile trampaya konu edilmesine ilişkin değerlendirmenin 1/5000 ölçekli Nazım İmar Planı ve 1/1000 ölçekli Uygulama İmar Planı ile İmar Programı tamamlandıktan sonra değerlendirilebileceği; 4.7. 1/1000 ölçekli Uygulama İmar Planı tamamlandıktan sonra, bahse konu parselin önerilen plan doğrultusunda yeniden değerlendirilerek yapılaşma izni verilebileceğinin uygun olacağının düşünüldüğü; Açıklamalarına yer verilmiştir.
5. Tapu ve Kadastro Genel Müdürlüğü IX. (Trabzon) Bölge Müdürlüğünün 04.02.2021 tarihli ve sayılı cevabi yazısı ve ekinde yer alan belgelerden özetle, 5.1. Başvuruya konu Trabzon ili, Ortahisar ilçesi, mahallesi, ada, parsel sayılı taşınmazın 2 kadastro parseli halinde 475.67 m olarak (1/2) ve (1/2) adına 13/12/1978 tarih ve yevmiye sayılı Ölünceye Kadar Bakma Akdine istinaden tapuya tescil edildiği; 5.2. Karayolları Genel Müdürlüğü 10. Bölge Müdürlüğünün Ortahisar Tapu Müdürlüğüne hitaplı
25.03.2019 tarihli ve sayılı yazısı ile başvuruya konu taşınmaza 2942 sayılı Kanunun 7. madde
belirtmesinin konmasının talep edildiği; Tapu Müdürlüğünün 01.04.2019 tarih ve yevmiye sayılı işlemi ile söz konusu beyanın tesis edildiği; Hususları anlaşılmıştır.
III. İLGİLİ MEVZUAT
6. 18/10/1982 tarihli ve 2709 sayılı T.C. Anayasası’nın 6.1. “Temel hak ve hürriyetlerin sınırlanması başlıklı 13. maddesinde (Değişik: 3/10/2001-4709/2 md.), “Temel hak ve hürriyetler, özlerine dokunulmaksızın yalnızca Anayasanın ilgili maddelerinde belirtilen sebeplere bağlı olarak ve ancak kanunla sınırlanabilir. Bu sınırlamalar, Anayasanın sözüne ve ruhuna, demokratik toplum düzeninin ve lâik Cumhuriyetin gereklerine ve ölçülülük ilkesine aykırı olamaz.”;
6.2. “Mülkiyet hakkı” başlıklı 35. maddesinde, “Herkes, mülkiyet ve miras haklarına sahiptir. Bu haklar, ancak kamu yararı amacıyla, kanunla sınırlanabilir. Mülkiyet hakkının kullanılması toplum yararına aykırı olamaz.”; 6.3. “Kamulaştırma” başlıklı 46. maddesinde, “Devlet ve kamu tüzel kişileri; kamu yararının gerektirdiği hallerde, gerçek karşılıklarını peşin ödemek şartıyla, özel mülkiyette bulunan taşınmaz malların tamamını veya bir kısmını, kanunla gösterilen esas ve usullere göre, kamulaştırmaya ve bunlar üzerinde idarî irtifaklar kurmaya yetkilidir. Kamulaştırma bedeli ile kesin hükme bağlanan artırım bedeli nakden ve peşin olarak ödenir. …” 6.4. “Dilekçe, bilgi edinme ve kamu denetçisine başvurma hakkı” başlıklı 74. maddesinin üçüncü ve dördüncü fıkralarında, “Herkes, bilgi edinme ve kamu denetçisine başvurma hakkına sahiptir. Türkiye
Büyük Millet Meclisi Başkanlığına bağlı olarak kurulan Kamu Denetçiliği Kurumu idarenin işleyişiyle ilgili şikâyetleri inceler.”; 7. 04/11/1983 tarihli ve 2942 sayılı Kamulaştırma Kanunu’nun 7.1. “Kamulaştırma şartları” başlıklı 3. maddesinde, “İdareler, kanunlarla ve Cumhurbaşkanlığı kararnameleriyle yapmak yükümlülüğünde bulundukları kamu hizmetlerinin veya teşebbüslerinin yürütülmesi için gerekli olan taşınmaz malları, kaynakları ve irtifak haklarını; bedellerini nakden ve peşin olarak veya aşağıda belirtilen hallerde eşit taksitlerle ödemek suretiyle kamulaştırma yapabilirler. (…) (Ek fıkra: 24/4/2001 – 4650/1 md.) İdarelerce yeterli ödenek temin edilmeden kamulaştırma işlemlerine başlanılamaz.”; 7.2. “Kamulaştırmada önce yapılacak işlemler ve idari şerh” başlıklı 7. maddesinde, “… İdare kamulaştırma kararı verdikten sonra kamulaştırmanın tapu siciline şerh verilmesini kamulaştırmaya konu taşınmaz malın kayıtlı bulunduğu tapu idaresine bildirir. Bildirim tarihinden itibaren malik değiştiği takdirde, mülkiyette veya mülkiyetten gayri ayni haklarda meydana gelecek değişiklikleri tapu idaresi kamulaştırmayı yapan idareye bildirmek zorundadır. (Değişik cümle: 24/4/2001 – 4650/2 md.) İdare tarafından, şerh tarihinden itibaren altı ay içinde 10 uncu maddeye göre kamulaştırma bedelinin tespitiyle idare adına tescili isteğinde bulunulduğuna dair mahkemeden alınacak belge tapu idaresine ibraz edilmediği takdirde, bu şerh tapu idaresince resen sicilden silinir.”; 7.3. “Satın alma usulü” başlıklı 8. maddesinde (Değişik: 24/4/2001 – 4650/3 md.), “İdarelerin, bu
Kanuna göre, tapuda kayıtlı olan taşınmaz mallar hakkında yapacağı kamulaştırmalarda satın alma usulünü öncelikle uygulamaları esastır. … Anlaşma olmaması veya ferağ verilmemesi halinde bu Kanunun
10 uncu maddesine göre işlem yapılır.”;
7.4.” Kamulaştırma bedelinin mahkemece tespiti ve taşınmaz malın idare adına tescili” başlıklı 10.
maddesinde (Değişik: 24/4/2001 – 4650/5 md.), “Kamulaştırmanın satın alma usulü ile yapılamaması halinde idare, 7 nci maddeye göre topladığı bilgi ve belgelerle 8 inci madde uyarınca yaptırmış olduğu bedel tespiti ve bu husustaki diğer bilgi ve belgeleri bir dilekçeye ekleyerek taşınmaz malın bulunduğu yer asliye hukuk mahkemesine müracaat eder ve taşınmaz malın kamulaştırma bedelinin tespitiyle, bu bedelin, /
peşin veya kamulaştırma 3 üncü maddenin ikinci fıkrasına göre yapılmış ise taksitle ödenmesi karşılığında, idare adına tesciline karar verilmesini ister. …”; 7.5. “Kısmen kamulaştırma” başlıklı 12.maddesinde, “ … Bir kısmı kamulaştırılan taşınmaz maldan artan kısmı yararlanmaya elverişli bir durumda değil ise, kamulaştırma işlemine karşı idari yargıda dava açılmayan hallerde mal sahibinin en geç kamulaştırma kararının tebliğinden itibaren otuz gün içinde yazılı başvurusu üzerine, bu kısmın da kamulaştırılması zorunludur. …”;
7.6. “Hakların sınırlandırılması ve mülkiyetin idareye geçmesi” başlıklı 25. maddesinde (Değişik:
24/4/2001 – 4650/14 md.), “Hakların kullanılması ve borçların yerine getirilmesi bakımından kamulaştırma işlemi, mal sahibi için 10 uncu madde uyarınca mahkemece yapılan tebligatla başlar.
Mülkiyetin idareye geçmesi, mahkemece verilen tescil kararı ile olur. …”; 7.7. Ek 1. maddesinin birinci fıkrasında, “(Ek: 20/8/2016-6745/33 md.) Uygulama imar planlarında umumi hizmetlere ve resmî kurumlara ayrılmak suretiyle mülkiyet hakkının özüne dokunacak şekilde tasarrufu hukuken kısıtlanan taşınmazlar hakkında, uygulama imar planlarının yürürlüğe girmesinden itibaren beş yıllık süre içerisinde imar programları veya imar uygulamaları yapılır ve bütçe imkânları dâhilinde bu taşınmazlar ilgili idarelerce kamulaştırılır veya her hâlde mülkiyet hakkını kullanmasına engel teşkil edecek kısıtlılığı kaldıracak şekilde imar planı değişikliği yapılır/yaptırılır. (İptal: Anayasa
Mahkemesinin 20/12/2018 tarihli ve E.: 2016/181 K.: 2018/111 sayılı Kararı ile); 7.8. Geçici Madde 11- (Ek: 20/8/2016-6745/34 md.) (İptal birinci fıkra: Anayasa Mahkemesinin 28/3/2018 tarihli ve E: 2016/196 ve K: 2018/34 sayılı kararıyla.) (İptal ikinci fıkra: Anayasa
Mahkemesinin 28/3/2018 tarihli ve E: 2016/196 ve K: 2018/34 sayılı kararıyla.)
8. 03/05/1985 tarihli ve 3194 sayılı İmar Kanunu’nun 8.1. “Amaç” başlıklı 1. maddesinde, “Bu Kanun, yerleşme yerleri ile bu yerlerdeki yapılaşmaların; plan, fen, sağlık ve çevre şartlarına uygun teşekkülünü sağlamak amacıyla düzenlenmiştir.”; 8.2. “Mekânsal planlama kademeleri:” başlıklı 6. maddesinde (Başlığı ile Birlikte Değişik: 29/11/20187153/11 md.), “Mekânsal planlar, kapsadıkları alan ve amaçları açısından Mekânsal Strateji Planlarına uygun olarak; “Çevre Düzeni Planları” ve “İmar Planları” kademelerinden oluşur. İmar planları ise nazım imar planı ve uygulama imar planı olarak hazırlanır. Her plan bir üst kademedeki plana uygun olarak hazırlanır. …”; 8.3. “Planların hazırlanması ve yürürlüğe konulması:” başlıklı 8. maddesinde, “Planların hazırlanmasında ve yürürlüğe konulmasında aşağıda belirtilen esaslara uyulur. …d) (Ek: 12/7/20136495/73 md.) Arazi kullanımı ve yapılaşmada sadece mekânsal strateji planları, çevre düzeni planları ve imar planları kararlarına uyulur. (Mülga ikinci cümle: 27/3/2015-6637/23 md.) (…) (Ek cümle: 18/6/20177033/29 md.) … Alt kademe planların, üst kademe planların kesinleştiği tarihten itibaren en geç bir yıl içinde ilgili idarece üst kademe planlara uygun hale getirilmesi zorunludur. Aksi halde, üst kademe planları onaylayan kurum ve kuruluşlar alt kademe planları en geç altı ay içinde uygun hale getirir ve resen onaylar.
/
Bu süre içinde ruhsat işlemleri, yürürlükte olan uygulama imar planına göre gerçekleştirilir. Bu bent uyarınca yapılacak işlemlerde bu maddenin (c) bendi hükümlerine uyulur. …” 8.4. “İmar programları, kamulaştırma ve kısıtlılık hali:” başlıklı 10. maddesinde, “Belediyeler; imar planlarının yürürlüğe girmesinden en geç 3 ay içinde, bu planı tatbik etmek üzere 5 yıllık imar programlarını hazırlarlar… Beş yıllık imar programları sınırları içinde kalan alanlardaki kamu hizmet tesislerine tahsis edilmiş olan yerleri ilgili kamu kuruluşları, bu program süresi içinde kamulaştırırlar. Bu amaçla gerekli ödenek, kamu kuruluşlarının yıllık bütçelerine konulur. İmar programlarında, umumi hizmetlere ayrılan yerler ile özel kanunları gereğince kısıtlama konulan gayrimenkuller kamulaştırılıncaya veya umumi hizmetlerle ilgili projeler gerçekleştirilinceye kadar bu yerlerle ilgili olarak diğer kanunlarla verilen haklar devam eder.”; 9. 14/6/2012 tarihli ve 6328 sayılı Kamu Denetçiliği Kurumu Kanunu’nun 9.1. “Kurumun Görevi” başlıklı 5. maddesinin birinci fıkrasında, “Kurum, idarenin işleyişiyle ilgili şikâyet üzerine, idarenin her türlü eylem ve işlemleri ile tutum ve davranışlarını; insan haklarına dayalı adalet anlayışı içinde, hukuka ve hakkaniyete uygunluk yönlerinden incelemek, araştırmak ve idareye önerilerde bulunmakla görevlidir.”; 10. 28/03/2013 tarihli ve 28601 mükerrer sayılı Resmi Gazetede yayımlanan Kamu Denetçiliği
Kurumu Kanunu’nun Uygulanmasına İlişkin Usul ve Esaslar Hakkında Yönetmelik’in 10.1. “Tavsiye kararı” başlıklı 32.maddesinde, “İnceleme ve araştırma sonucunda şikâyetin yerinde olduğu kanaatine varılması hâlinde tavsiye kararı verilir…”; Düzenlemelerine yer verilmiştir.
IV. KAMU DENETÇİSİ YAHYA AKMAN’IN KAMU BAŞDENETÇİSİ’NE ÖNERİSİ
11. Kamu Denetçisi inceleme ve araştırması neticesinde, başvurunun kabulü ile başvuranın taşınmazının bulunduğu alana yönelik 1/1000 ölçekli uygulama imar planı ile 5 yıllık imar programının ivedilikle yapılarak başvuranın taşınmazının imar programına dâhil edilmesi; başvuranın taşınmazının 2942 sayılı
Kanunda belirtilen usul ve esaslar izlenerek kamulaştırılması, taşınmazın kamulaştırmadan arta kalan kısmının 1/1000 ölçekli uygulama imar planı ve imar mevzuatına göre yapılaşmaya elverişli olmaması halinde taşınmazın tamamının kamulaştırılması; hususlarında Karayolları Genel Müdürlüğü ve Ortahisar
Belediye Başkanlığına tavsiyede bulunulmasını önermiştir.
V. DEĞERLENDİRME VE GEREKÇE
A. Hukuka, Hakkaniyete ve İnsan Haklarına Uygunluk Yönünden Değerlendirme 12. Başvuran özetle, Trabzon-Kireçhane Yolunun Atapark Farklı Seviyeli Kavşağı yapım işi nedeniyle hissedarı olduğu taşınmazın 73,60 m²’lik kısmının kamulaştırma sınırı içinde kaldığını, taşınmazın kamulaştırmadan arta kalan kısmının ise imar mevzuatına ve yürürlükteki imar planlarına göre yapılaşmaya müsait olmadığını, 08.03.2019 tarih ve sayılı kamulaştırma işlemine başlama kararı alınmasının
üzerinden 2 yıl geçmiş olmasına karşın kamulaştırma işlemlerine henüz başlanılmadığını iddia ve şikâyetle, taşınmazının ivedilikle kamulaştırılması hususunda gereğini talep etmektedir.
13. Dosyası kapsamında mevcut bilgi ve belgelerin incelenmesinden; başvuruya konu Trabzon ili, 2 ilçesi, mahallesi, ada, parsel sayılı taşınmazın kadastro parseli halinde 475.67 m olarak (1/2) ve (1/2) adına 13/12/1978 tarih ve yevmiye sayılı işleme istinaden tapuya tescil edildiği; taşınmazın 73,60 m²’ lik kısmının Karayolları 10.Bölge Müdürlüğünün yatırımları arasında yer alan Trabzon-Kireçhane Yolunun Atapark Farklı Seviyeli Kavşağı yapım işi kapsamında kalarak 08.03.2019 tarihli ve sayılı Kamulaştırma İşlemine Başlama Kararı uyarınca kamulaştırılmasına karar verildiği; taşınmaza Tapu Müdürlüğünün 01.04.2019 tarih ve yevmiye sayılı işlemi ile 2942 sayılı Kanunun 7. madde belirtmesinin konduğu; taşınmazın bulunduğu alana ilişkin 1/5000 ölçekli Nazım İmar Planının Trabzon Büyükşehir Belediye Meclisinin 14.07.2020 tarih ve sayılı
Kararıyla onaylandığı, söz konusu plan hükümlerine göre taşınmazın kısmen imar yolunda kısmen de
Ticaret+Konut fonksiyonunda kaldığı; nazım imar plan hükümlerine uygun olarak 1/1000 ölçekli
Uygulama İmar Planının henüz yapılmadığı; söz konusu taşınmaz için hâlihazırda herhangi bir kamulaştırma sürecinin de başlatılmadığı, taşınmaza fiilen el atmanın söz konusu olmadığı; tasdik tarihli plan hükümlerine göre hazırlanan imar durum belgesinde taşınmazın kısmen yol kısmen yapılaşma koşullarında konut alanında kaldığı, ancak karayolları ağında kaldığından belgeye
Karayolları Bölge Müdürlüğünün görüşünün alınacağı notunun düşüldüğü hususları tespit edilmiştir.
2 14. Başvuran, taşınmazının yaklaşık 73 m lik kısmının Karayolları Genel Müdürlüğünün yol yapım işi
kapsamında kamulaştırma sınırı içinde kaldığını, kamulaştırmadan kaynaklı taşınmaz üzerindeki kısıt sebebiyle, taşınmazın kamulaştırmadan geriye kalan kısmı üzerinde kat karşılığı sözleşme hükümlerine göre yatırımcıların anlaşma yapmayı kabul etmediklerini dolayısıyla taşınmazın tamamı üzerindeki mülkiyet hakkının kısıtlandığını iddia ve şikâyet ederek, taşınmazının kamulaştırma işlemlerinin ivedilikle tamamlanması hususunda gereğini talep etmiştir.
15. Bilindiği üzere Anayasanın 35. maddesinde, herkesin mülkiyet hakkına sahip olduğu ve bu hakkın ancak “kamu yararı” amacıyla, “kanunla” sınırlanabileceği hüküm altına alınmıştır. Anayasanın
“Kamulaştırma” başlıklı 46. maddesinde ise, özel mülkiyette bulunan taşınmaz malların tamamının veya bir kısmının kamu yararının gerektirdiği hallerde, kanunla gösterilen esas ve usullere göre kamulaştırılabileceği düzenlemesine yer verilmiştir.
16. Anayasanın 46. maddesinde öngörülen kamulaştırma, 35. maddede güvence altına alınan mülkiyet hakkına getirilmiş anayasal bir sınırlama olup, mülkiyet hakkına müdahalede bulunulurken temel hak ve özgürlüklerin sınırlandırılmasına ilişkin genel ilkeleri düzenleyen Anayasanın 13. maddesinin de göz önünde bulundurulması gerekmektedir. Buna göre, temel hak ve özgürlükler, demokratik toplum düzeninin gereklerine ve ölçülülük ilkesine aykırı olmaksızın Anayasanın ilgili maddelerinde belirtilen sebeplere bağlı olarak ve ancak kanunla sınırlanabilir. Dolayısıyla mülkiyet hakkına yönelik müdahalenin Anayasaya uygun olabilmesi için müdahalenin kanuna dayanması, kamu yararı amacı taşıması ve ayrıca ölçülülük ilkesi gözetilerek yapılması gerekmektedir (AYM, Hüseyin Ünal, B. No: 2017/24715, 20/9/2018).
17. Yukarıda izah edildiği üzere idareler, kamunun ihtiyaçlarını yerine getirme görevleri gereğince, kamu yararının gerektirdiği hallerde Anayasada, uluslararası sözleşmelerde ve yasada belirtilen sınırlamalara uymak kaydıyla, mülkiyet hakkını kısıtlayıcı veya bu hakkı ortadan kaldırıcı nitelikte eylem ve işlemlerde bulunabilirler. Bu sınırlamalara uyularak yapılacak olan kamulaştırma, Anayasaya, uluslararası sözleşmelere ve yasaya uygun olacak, bireylerin mülkiyet hakkına haksız bir müdahale olmayacaktır. Buna karşın, kamulaştırma yapmaya yetkili olan devlet; kamu tüzel kişileri, kamu kurumları veya kamu yararı bulunması hâlinde yararlarına kamulaştırma yapılabilecek gerçek ve özel hukuk kişileri tarafından, Anayasa’nın 46. maddesi ve 2942 sayılı Kanun’a aykırı şekilde, özel mülkiyete konu taşınmazlara kısmen veya tamamen, fiilen veya hukuken bedelsiz olarak el koyulması halinde “kamulaştırmasız el atma” söz konusu olacaktır (AYM, Celalettin Aşçıoğlu, B. No: 2013/1436, 6/3/2014).
18. Öte yandan bilindiği üzere, kamu yararının gerektirdiği hallerde gerçek ve özel hukuk tüzelkişilerinin mülkiyetinde bulunan taşınmaz malların, Devlet ve kamu tüzelkişilerince kamulaştırılmasında yürütülecek iş, işlem, süreçler ile tarafların hak ve yükümlülükleri 2942 sayılı Kamulaştırma Kanunu ile düzenlenmiştir.
19. İlgili yasaya göre idareler, kanunlarla yapmak yükümlülüğünde bulundukları kamu hizmetlerinin yürütülmesi için gerekli olan taşınmaz malları, bedellerini ödemek suretiyle kamulaştırma yetkisine sahiptir. Kamulaştırmayı yapacak olan idare tarafından öncelikle, kamulaştırılacak taşınmaz malların sınırını, yüzölçümünü ve cinsini gösterir ölçekli plan yapılır/yaptırılır, kamulaştırılacak taşınmaz malın sahibi/sahipleri ile kamulaştırmaya konu taşınmaz malın değeri resmi makamlardan sorulmak ve belgelendirilmek suretiyle tespit ettirilir, “kamulaştırma kararı” verildikten sonra da kamulaştırmaya konu taşınmaz malın tapu siciline 2942 sayılı Kanun’un 7. madde belirtmesi şerh düşülür. İdare tarafından, şerh tarihinden itibaren 6 (altı) ay içinde 10. maddeye göre kamulaştırma bedelinin tespitiyle idare adına tescili isteğinde bulunulduğuna dair mahkemeden alınacak belge tapu idaresine ibraz edilmediği takdirde, bu şerh tapu idaresince resen sicilinden silinir.
20. Görüldüğü üzere Kanun koyucu, şerh tarihinden itibaren en geç 6 ay içinde, uzlaşma yoluyla veya anılan
Kanunun 10. maddesine göre dava açmak suretiyle idareye işlem yapma zorunluluğu getirerek, kamulaştırma işlemlerinin kısa süre içerisinde tamamlanmasını, böylelikle idare tarafından kamulaştırmanın sürüncemede bırakılmamasını temin etmeye çalışmıştır.
21. Yukarıda yer verilen ilgili mevzuat hükümleri somut olay çerçevesinde incelendiğinde, başvuruya konu taşınmazın 73,60 m²’ lik kısmının Karayolları 10.Bölge Müdürlüğünün yatırımları arasında yer alan
Trabzon-Kireçhane Yolunun Atapark Farklı Seviyeli Kavşağı yapım işi kapsamında kalarak 08.03.2019 tarihli ve sayılı Kamulaştırma İşlemine Başlama Kararı uyarınca kamulaştırılmasına karar verildiği ve taşınmaza 01.04.2019 tarih ve yevmiye sayılı işlem ile 2942 sayılı Kanun’un 7. madde belirtmesinin konulduğu, buna karşın 2 yılı aşkın süredir kamulaştırma sürecinin başlatılmadığı görülmüş, ilgili idaresince de bu durum “söz konusu taşınmaz için hâlihazırda herhangi bir kamulaştırma süreci başlatılmadığı, kavşak projesine ait iş programı doğrultusunda kamulaştırma işlemlerine başlanılmasının planlandığı” belirtilerek açıkça kabul edilmiştir. Başvuruya konu idare, kamulaştırma sürecinin ne zaman başlayacağına ilişkin Kurumumuza herhangi bir zaman çizelgesi de sunmamış olup taşınmazın ne zaman kamulaştırılacağı yönündeki belirsizliğin bir süre daha devam edeceği değerlendirilmiştir.
22. Başvuranın taşınmazı yönünden ele alınması gereken bir diğer husus ise taşınmazın bulunduğu alana ilişkin Trabzon Büyükşehir Belediyesinin 14.07.2020 tarih ve sayılı kararıyla 1/5000 ölçekli Nazım
İmar Planı çalışmalarının tamamlanmış olmasına karşın, Ortahisar Belediyesi tarafından 1/1000 ölçekli
Uygulama İmar Planı çalışmalarının ise halen devam ediyor olmasıdır.
23. Bilindiği üzere, 3194 sayılı İmar Kanunuyla, yerleşim yerleri ile bu yerlerdeki yapılaşmaların; plan, fen, sağlık ve çevre şartlarına uygun teşekkülünü sağlamak amacıyla aynı Kanunun 7. ve 8. maddesiyle belirli nüfusu aşan belediyelere imar planlarını hazırlama ve yürürlüğe koyma yükümlülüğü getirilmiş olup
Kanunun 6. maddesinde, imar planlarının nazım imar planı ve uygulama imar planı olarak hazırlanacağı ve her planın bir üst kademedeki plana uygun olacağı, hüküm alınmıştır. Nazım imar planları, şehrin ana dokusunu gösteren ve genel ilkeleri belirleyen planlar olup, imar planına konu düzenleme alanındaki
“konut”, “ticaret”, “sosyal altyapı” alanları, “yeşil alanlar”, “teknik donatı alanları” ile “yerleşim dışı alanlar” ve “ulaşım sistemleri” bu plan kapsamında belirlenmekte, planın uygulanması için gerekli tüm teknik ayrıntılar ise (bölgeler itibarıyla yapı adaları, yoğunluk ve düzeni, yollar ve uygulama için gerekli imar programlarına esas olacak uygulama etapları gibi) uygulama imar planları ile ortaya konmaktadır (AYM, Yunis Ağlar, B. No: 2013/1239, 20/3/2014).
24. Planların hazırlanmasında ve yürürlüğe konulmasında hangi esaslara uyulacağı ise Kanunun 8.
maddesinde düzenlenmiş olup alt kademe planların, üst kademe planların kesinleştiği tarihten itibaren en geç bir yıl içinde ilgili idarece üst kademe planlara uygun hale getirilmesi zorunludur. Aksi halde, üst kademe planları onaylayan kurum ve kuruluşlar alt kademe planları en geç altı ay içinde uygun hale getirecek ve resen onaylayacaktır.
25. Yukarıda yer verilen ilgili mevzuat hükümleri çerçevesinde şikâyete konu başvuru incelendiğinde, başvuruya konu taşınmazın bulunduğu alana yönelik 1/5000 ölçekli nazım imar planı çalışmaları Trabzon
Büyükşehir Belediyesinin 14.07.2020 tarih ve sayılı kararıyla onaylanmış olduğundan, planın kesinleştiği tarihten itibaren en geç 1 yıl içinde 3194 sayılı İmar Kanunu ve Mekânsal Planlar Yapım
Yönetmeliğinin ilgili hükümleri çerçevesinde nazım imar planı ile uyumlu 1/1000 ölçekli uygulama imar planının yapılması gerektiği değerlendirilmiştir.
26. İmar programları uygulama imar planlarına istinaden hazırlanmakta olup, 3194 sayılı İmar Kanununun 10. maddesi hükmü uyarınca belediyeler, imar planlarını uygulamak üzere imar planlarının yürürlüğe girmesinden en geç 3 ay içinde 5 yıllık imar programı hazırlamak; ilgili yatırımcı kamu kuruluşları ise imar programlarında kendi görev alanlarındaki kamu hizmetine tahsis edilmiş özel mülkiyete konu taşınmazları bu program süresi içinde kamulaştırmakla yükümlüdürler. Benzer bir düzenlemeye 20/08/2016 tarihli ve
6745 sayılı Kanunun 33. maddesi ile 2942 sayılı Kamulaştırma Kanununa eklenen Ek 1. maddede de yer
verilmiş olup söz konusu düzenlemeye göre, uygulama imar planlarında umumi hizmetlere ve resmî kurumlara ayrılmak suretiyle mülkiyet hakkının özüne dokunacak şekilde tasarrufu hukuken kısıtlanan taşınmazlar için uygulama imar planlarının yürürlüğe girmesinden itibaren beş yıllık süre içerisinde imar programları veya imar uygulamalarının yapılacağı, bütçe imkânları dâhilinde bu taşınmazların ilgili idarelerce kamulaştırılacağı veya her hâlde kişilerin mülkiyet hakkını kullanmasına engel teşkil edecek kısıtlılığı kaldıracak şekilde imar planı değişikliği yapılacağı/yaptırılacağı hüküm altına alınmıştır.
27. Bu doğrultuda taşınmaz, imar planlarında kamu hizmetlerine tahsis edilmiş olan yerlerde kalmış ise kamulaştırma işlemine konu teşkil edebileceğinden malik ancak, idarenin 3194 sayılı İmar Kanunu’nun 10.
maddesi ve 2942 sayılı Kamulaştırma Kanunu’nun Ek 1. maddesi hükümlerinde yer alan yükümlülüklerini yerine getirmesi halinde, makul bir tazmin elde edebilecektir.
28. Yukarıdan bu yana yapılan açıklamalardan özetle, başvuruya konu taşınmazın 73,60 m²’ lik kısmının
Karayolları 10.Bölge Müdürlüğünün yol yapım işi kamulaştırma sınırı içinde kalarak kamulaştırılmasına karar verildiği, taşınmaza 01.04.2019 tarih ve yevmiye sayılı işlem ile 2942 sayılı Kanun’un 7. madde belirtmesinin konulduğu, buna karşın 2 yılı aşkın süredir kamulaştırma sürecinin başlatılmadığı; öte yandan taşınmazın bulunduğu alana yönelik 1/1000 ölçekli Uygulama İmar Planı çalışmalarının henüz tamamlanmadığı, bu sebeple taşınmazın yatırımcı kamu kuruluşu tarafından kamulaştırılması yükümlülüğünü getiren imar programının da henüz hazırlanmadığı; taşınmazın bu aşamada her ne kadar kısmen kamulaştırılması planlanmaktaysa da, sürecin nasıl ilerleyeceğine ilişkin var olan belirsizliğin başvuranın taşınmazının tamamı üzerindeki tasarruf hakkını kısıtlandığı; değerlendirilmekle, başvuranın mülkiyet hakkının korunması için bu yönlerden idarelere tavsiyede bulunulması gerektiği kanaati ve sonucuna varılmıştır.
B. İyi Yönetim İlkelerine Uygunluk Yönünden Değerlendirme 29. İyi yönetim ilkelerine 28/03/2013 tarihli ve 28601 mükerrer sayılı Resmi Gazetede yayımlanan Kamu
Denetçiliği Kurumu Kanununun Uygulanmasına İlişkin Usul ve Esaslar Hakkında Yönetmeliğin “İyi yönetim ilkeleri” başlıklı 6 ncı maddesinde yer verilmiş olup; İdarelerin Kurumumuzun bilgi ve belge talebine ilişkin cevabi yazılarının süresi içinde ve gerekçeli olarak Kurumumuza gönderildiği değerlendirildiğinden idarelerin iyi yönetim ilkelerinden “dürüstlük”, makul “sürede karar verme”
“nezaket”, “şeffaflık”, “hesap verilebilirlik” ilkelerine uygun davrandığı, idarelerin Tavsiye Kararına uygun işlem tesis etmesi halinde “kanunilik” ilkesine de riayet edileceği değerlendirilmiştir.
VI. HAK ARAMA ÖZGÜRLÜĞÜNE İLİŞKİN AÇIKLAMA
30. 6328 sayılı Kanunun 21 inci maddesinin ikinci fıkrası uyarınca, bu Tavsiye Kararının idareye tebliğ tarihinden itibaren 30 gün içinde idare tarafından herhangi bir eylem ya da işlem tesis edilmezse (varsa)
dava açma süresinden kalan süre işlemeye devam edecek olup Trabzon Mahkemelerinde yargı yolu açıktır.
VII. KARAR
Yukarıda açıklanan gerekçelerle BAŞVURUNUN KABULÜNE; 1. Başvuranın taşınmazının bulunduğu alana yönelik 1/1000 ölçekli uygulama imar planı ile 5 yıllık imar programının ivedilikle yapılarak, başvuranın taşınmazının imar programına dâhil edilmesi; 2. Başvuranın taşınmazının 2942 sayılı Kanun’da belirtilen usul ve esaslar izlenerek kamulaştırılması, taşınmazın kamulaştırmadan arta kalan kısmının 1/1000 ölçekli uygulama imar planı ve imar mevzuatına göre yapılaşmaya elverişli olmaması halinde taşınmazın tamamının kamulaştırılması;
Hususlarında KARAYOLLARI GENEL MÜDÜRLÜĞÜNE ve ORTAHİSAR BELEDİYE
BAŞKANLIĞINA TAVSİYEDE BULUNULMASINA;
6328 sayılı Kanunun 20 nci maddesinin üçüncü fıkrası uyarınca, bu karar üzerine tesis edilecek
işlemin veya eylemin 30 (otuz) gün içinde Kurumumuza bildirilmesinin zorunlu olduğuna; Kararın, Başvurana, Karayolları Genel Müdürlüğüne, Ortahisar Belediye Başkanlığına ve Trabzon
Büyükşehir Belediye Başkanlığına tebliğine; Türkiye Cumhuriyeti Kamu Başdenetçisince karar verildi.
Şeref MALKOÇ
Kamu Başdenetçisi