|
ÖZET: Başvuru, Trabzon İli Araklı İlçesi Taşönü Mahallesi’nde kurulması planlanan Katı Atık Bertaraf Tesisi’nin engellenmesi talebine ilişkindir. Başvuran, tesisin yerleşim yerine yakın olması, bölgedeki heyelan riski ve çevresel etkileri gibi gerekçelerle itirazda bulunmuştur. İlgili idare, tesisin 243 dönümlük alanda kurulmasının planlandığını, bu alanın heyelan riski taşımadığını ve çevresel etkilerin minimize edileceğini belirtmiştir. Ayrıca, tesisin çevresel etki değerlendirme sürecinin tamamlandığı ve gerekli izinlerin alındığı vurgulanmıştır.
İdarenin açıklamalarına göre, tesisin kurulumu için yapılan çalışmalar, çevresel ve jeolojik analizler ile desteklenmiştir. Başvuranların iddialarının teknik açıdan değerlendirildiği bilirkişi raporunda, bölgenin jeolojik yapısının risk taşıdığı ancak gerekli önlemler alındığında olumsuz etkilerin azaltılabileceği ifade edilmiştir. Nihayetinde, Kamu Denetçiliği Kurumu, başvurunun reddine karar vermiştir. Bu karar, tesisin kurulumu ile ilgili hukuka ve hakkaniyete aykırılık bulunmadığı sonucuna dayanmaktadır. |
TÜRKİYE BÜYÜK MİLLET MECLİSİ KAMU DENETÇİLİĞİ KURUMU (OMBUDSMANLIK)
SAYI : 20353-20353 |sayi|36311982-101.07.05.99-E.36311982-101.07.05.99-E.
BAŞVURU NO : 2017/11491 2017/ 11491
KARAR TARİHİ : 05/12/2018 |tarih|
RET KARARI
BAŞVURAN VEKİLİ / TEMSİLCİSİ :
BAŞVURUYA KONU İDARE : Trabzon ve Rize İlleri Yerel Yönetimleri
Katı Atık Tesisleri Yapma ve İşletme Birliği
(TRAB-Rİ-KAB)
BAŞVURUNUN KONUSU : Başvuranın Katı Atık Bertaraf Tesisinin kurulmasının engellenmesi talebi hakkındadır .
BAŞVURU TARİHİ : 13/09/2017 13.9.2017
I. BAŞVURANIN İDDİA VE TALEPLERİ
1) Şikâyetçiler tarafından; Trabzon İli Araklı İlçesi Taşönü Mahallesi sınırları içerisinde 240
dönümlük arazinin Trabzon ve Rize Belediyelerinin ortak çalışması ile kurulan TRAB-Rİ KAB’a
“Katı Atık Bertaraf Tesisi” kurulmak amacıyla devredildiği, – Söz konusu durum için 02/ 04/ 2015 tarihli Resmi Gazete ’de yayınlanan “Atık Yönetim
Yönetmeliği’nin” ilgili maddelerinin göz ardı edildiği ayrıca katı atık bertaraf tesisinin yerleşim yerine 250 metreden daha yakın olduğu ve bu durumun uydu görüntüleri ile sabit olduğu, – Jeolojik Etüt Raporlarında belirtildiği üzere bölgede yoğun heyelan riskinin bulunması hususunun göz ardı edildiği, – Bölgede bulunan yer altı mağaralarının turizm amaçlı olarak kullanabileceği, – Tesis nedeniyle yeraltı ve yer üstü kaynaklarına zarar gelebileceği, – Tesisin bölge fauna ve florasını olumsuz etkileyeceği,
1 / 10- İlgili sahayı kuşatan tüm arazilerin 1. Sınıf tarım arazisi olduğu,
– Trabzon ve Rize Belediye arasındaki protokole istinaden atık tesisinin Rize’de yapılmasının gerektiği, – Ayrıca 2006 yılında Bayındırlık İskan Müdürlüğü ve Araklı Kaymakamlığı arasında yapılan yazışmalarda Trabzon İlli Araklı İlçesi Taşönü Köyünde heyelan meydana geldiği hususların yer aldığı iddia ve ifade edilmekte olup; bölgede Atık Bertaraf Tesisinin kurulmasının engellenmesi talep edilmektedir .
II. İDARENİN BAŞVURUYA İLİŞKİN AÇIKLAMALARI
2) Şikâyet başvurusunun çözüme kavuşturulması amacıyla Trabzon Büyükşehir Belediye
Başkanlığından bilgi ve belge talebinde bulunulmuştur . Trabzon ve Rize İlleri Yerel Yönetimleri
Katı Atık Tesisleri Yapma ve İşletme Birliğinin 28/ 11/ 2017 tarih ve sayılı cevabi yazı ve eklerinde özetle;
2.1) Trabzon ili Araklı İlçesi Taşönü Mevkiinde mülkiyeti Trabzon Büyükşehir Belediyesinden
kendilerine tahsisli 243 dönümlük arazi içinde Birlik sınırları dahilide oluşan katı atıkların termal yöntemle bertaraf edilmesi için “Entegre Katı Atık Bertaraf Tesisi” kurulmasının planlandığı, 2.2.) Yapılacak yeni gazifikasyon yakma sistemi ile birlikte Birlik sınırları dahilindeki bütün ilçelerden atıkların toplanması, taşınması ve bertarafını Birlik tarafından tek elden yürütüleceği, Birlik sınırları dahilinde toplanan katı atıkların transfer istasyonları vasıtasıyla gazlaştırma tesisine gönderileceği, gazlaştırma tesis bünyesinde bütün çöplerin ayrıştırılabileceği bir ayrıştırma tesisinin kurulacağı , ayrıştırılan katı atıklardan ekonomiye kazandırılabilen atıkların geri kazandırılacağı, yakılmaya müsait atıkların yakma tesisine gönderileceği, organik atıkların ise kurutma işlemine tabi tutulduktan sonra yakılacağı, yakma işlemi sonucunda oluşan kül, cüruf ve diğer yanmayan atıkların ise düzenli depolama sahasında depolanacağı, bu tesisten 10- 12 MW/h elektrik enerji elde edilmesinin yanında dünya standartlarında kapalı alanlarda geri dönüşüm yapılarak arazi kullanım ihtiyacının minimum olduğu bir çevre hizmetinin sunulacağı, 2.3.) Trabzon Büyükşehir Belediyesinden tahsisli 243 dönümlük arazi içinde herhangi bir heyelanlı saha bulunmadığını, söz konusu alanın Trabzon Büyükşehir Belediyesi mülkiyetine geçmeden önce
Aşkale Çimento A.Ş. adına kayıtlı arazi olduğunu, Aşkale Çimento A.Ş. adına kayıtlı toplam alanını ise yaklaşık 343 dönüm olmakla birlikte bu alanın tamamının Trabzon Büyükşehir Belediyesinin mülkiyetine geçtiğini, söz konusu 343 dönüm arazi içinde yaklaşık 100 dönüm heyelanlı saha bulunması neticesinde Birlikçe bu alanının mevcut saha içinden çıkarılarak geriye kalan 243 dönümlük arazi için imar planı yaptırıldığını ve Büyükşehir Belediyesince onaylandığını, böylelikle yalnızca imar planı yaptırılan 243 dönümlük arazinin Birliğe tahsisi edildiğini heyelanlı sahanın plan dışı bırakıldığı, proje alanında yerleşimin olmadığı, bölgenin en sakin birkaç alanından biri olduğu, en uygun ve elverişli alan olduğu,
2.4) Tesisin yeraltı ve yer üstü sularına karşı oluşturacağı etkilerinin belirlenmesi için Hidrojeolojik
Rapor hazırlanarak DSİ Bölge Müdürlüğüne onaylatıldığı , ayrıca söz konusu tesisi kurulacağı alanını flora ve fauna etkilerini belirlemek amaçlı Karadeniz Teknik Üniversitesi öğretim
2 / 10elemanlarına Flora ve Fauna Değerlendirme Raporunun hazırlatıldığı,
2.5.) Tesisin Rize iline kurulması gerektiğine yönelik iddialarının asılsız olduğunu, bu durum hakkında imzalanmış herhangi bir protokolün söz konusu olmadığı, 2.6.) Çevre ve Şehircilik Bakanlığı tarafından yürütülen ÇED sürecinde “Atık Yönetimi
Yönetmeliğinin” yanı sıra mevzuatta belirtilen bütün yönetmeliklere göre değerlendirme yapıldığını, ilgili kurum ve kuruluşlardan uygunluk yazılarının alındığı, 2.7.) TRAB-Rİ KAB tarafından Katı Atık Projesi kapsamında yürütülen çalışmalarda alınmış ÇED raporuna dayalı olarak 20 yıllık katı atık düzenli depolama yönetim projesinin hazırlandığını, hazırlanan projenin 7 yıllık bölümünü uygulama alanı olan Sürmene İlçesi Çamburnu Kutlular
Düzenli Depolama Sahasında 2007 yılından itibaren katı atık depolama başladığını, projenin ikinci etabı olan Araklı Turp Mevkiinin birliğe tahsisi yapıldıktan sonra bu alanı da içine alan bölgenin turizm alanı olarak Bakanlar Kurulu tarafından ilan edildiği ve kararın Resmi Gazetede yayınlandığı, 2.8.) Kutlular Düzenli Depo Sahasının dolmak üzere olması, yeni sahanın hazırlanma süresi, Trup
Mevkiinin turizm alanı ilan edilmesi ve üye Araklı Belediyesinin başka bir depolama sahası bulunması yönündeki 27/ 11/ 2012 tarih ve 2 nolu Birlik Meclisinin toplantısındaki yöre halkının taleplerini dile getirmesi isteği neticesinde Birlik Encümeninin 19/ 02/ 2016 tarih ve 2 sayılı ve Birlik
Meclisinin 29/ 12/ 2016 tarih ve 2 sayılı toplantılarında da bu yönde irade oluşması üzerine “hiçbir hukuki engel olmamasına rağmen” Trup mevkiindeki düzenli depolama sahasından vazgeçilerek yeni bir alan araştırılmasına karar verildiği, 2.9.) Bulunacak yeni alanın yeterliliği, tesisleşme maliyeti, yerleşim bölgelerine uzaklığı, katı atık naklinin maliyeti, ÇED süreci ve proje uygunluğu noktasında yapılan araştırma sonucunda en uygun alanın Araklı ilçesinde Aşkale Çimento A.Ş. den Trabzon Büyükşehir Belediyesine bedelsiz devri 2 yapılan 243.000 m lik boş eski maden ocağı alanı olması yönünde mutabakata varıldığı, Birlik
Meclisinin 29/ 12/ 2016 tarih ve 2 sayılı kararı ile alanın kiralanmasına karar verildiği ve bahse konu alanını Birliğin talebi üzerine Trabzon Büyükşehir Belediye Meclisi tarafından Birliğe 25 yıllığına
“Katı Atık Değerlendirme ve Bertaraf Alanı” olarak kiralandığı, 2.10.) Araklı Taşönü Mevkiindeki alanın katı atık bertaraf tesisi alanı olarak belirlenmesine yalnızca
Trabzon Büyükşehir Belediyesi ve Birlik tarafından karar verilmeyip, söz konusu alan için başka kurumlarında yapmış olduğu çalışmaların söz konusu olduğunu, belirlenen alan için Kalkınma
Bakanlığı Doğu Karadeniz Projesi Bölge Kalkınma İdaresi Başkanlığı (DOKAP) tarafından 2015 yılında Karadeniz Teknik Üniversitesine “Düzenli Depolama Alanları İçin Yer Tespiti Çalışması ve
Alternatif Katı Atık Bertaraf Sistemleri Araştırma Projesi” adı altında Doğu Karadeniz Bölgesindeki illerde katı atık bertarafı için en uygun alanların bulunması için proje başlatıldığı, 2.11.) Söz konusu projeye KTÜ öğretim elemanlarının yanı sıra Samsun Ondokuz Mayıs
Üniversitesi Çevre Mühendisliği Bölümü öğretim elemanları tarafından da katkı sağlandığını, yürütülen proje kapsamında bulunan alanlar için jeolojik, depremsellik, sismik, çevresel, ulaşım, erişim, maliyet vb. analizlerin ayrıntılı olarak gerçekleştirildiğini ve diğer illerin yanı sıra Trabzon ilinde bulunan alanlar içinde 1. Derece en uygun alanın Araklı Taşönü
Mevkiindeki saha olarak belirlendiği,
3 / 102.12.) Katı atık değerlendirme ve bertaraf tesislerinin her yerde yapılmasının imkansız alanlar
olduğunu, alan tespiti yapılırken alan büyüklüğü, yerleşim yerlerine mümkün mertebe uzaklığı, çöp transfer alanlarına mesafesi, nakliye uzunluğu ve maliyeti dahil pek çok unsurun göz önüne alındığını, Karadeniz bölgesi gibi alan darlığının ve yerleşim dağınıklığının yaşandığı bir bölgede alan bulmakta ne denli zorluk yaşandığı hususunun açık olduğu, yeni bir katı atık değerlendirme ve bertaraf tesisi yapılacak alanın bulunmaması durumunda bölgede yaşanabilecek olumsuzlukları düşünmenin dahi ürkütücü olduğunu, katı atık sorununun en önemli çevre sorunu olduğunu, birliğin bu sorunu çözmek ve yaşanabilir çevre oluşturmak için faaliyet gösterdiği açıklamalarına yer verilmiştir .
III. İLGİLİ MEVZUAT
3) 18/ 10/ 1982 tarihli ve 2709 sayılı T.C. Anayasasının “Dilekçe, bilgi edinme ve kamu
denetçisine başvurma hakkı” başlıklı 74 üncü maddesinde; “… Herkes, bilgi edinme ve kamu denetçisine başvurma hakkına sahiptir . Türkiye Büyük Millet Meclisi Başkanlığına bağlı olarak kurulan Kamu Denetçiliği Kurumu idarenin işleyişiyle ilgili şikâyetleri inceler . … ” ,
4) 14/ 06/ 2012 tarihli ve 6328 sayılı Kamu Denetçiliği Kurumu Kanununun “Kurumun Görevi”
başlıklı 5 inci maddesinin birinci fıkrasında ; “Kurum, idarenin işleyişiyle ilgili şikayet üzerine, idarenin her türlü eylem ve işlemleri ile tutum ve davranışlarını; insan haklarına dayalı adalet anlayışı içinde, hukuka ve hakkaniyete uygunluk yönlerinden incelemek, araştırmak ve idareye önerilerde bulunmakla görevlidir .”,
5) 03/ 07/ 2005 tarihli ve 5393 sayılı Belediye Kanunun “Belediyenin görev ve sorumlulukları”
Başlıklı 14 üncü maddesinde “Belediye, mahallî müşterek nitelikte olmak şartıyla; a) İmar, su ve kanalizasyon, ulaşım gibi kentsel alt yapı; coğrafî ve kent bilgi sistemleri; çevre ve çevre sağlığı, temizlik ve katı atık;… hizmetlerini yapar veya yaptırır .”
5.1) “Belediyenin yetkileri ve imtiyazları” 15 inci maddesinin g fıkrasında “Katı atıkların
toplanması, taşınması, ayrıştırılması, geri kazanımı, ortadan kaldırılması ve depolanması ile ilgili bütün hizmetleri yapmak ve yaptırmak .” 5.2.) “Gelecek yıllara yaygın hizmet yüklenmeleri” 67 inci maddesinde “Belediyede belediye meclisinin, belediyeye bağlı kuruluşlarda yetkili organın kararı ile park, bahçe, sera, refüj, kaldırım ve havuz bakımı ve tamiri; araç kiralama, kontrollük, temizlik, güvenlik ve yemek hizmetleri; makine-teçhizat bakım ve onarım işleri; bilgisayar sistem ve santralleri ile elektronik bilgi erişim hizmetleri; sağlıkla ilgili destek hizmetleri; fuar, panayır ve sergi hizmetleri; baraj, arıtma ve katı atık tesislerine ilişkin hizmetler ; kanal bakım ve temizleme, alt yapı ve asfalt yapım ve onarımı, trafik sinyalizasyon ve aydınlatma bakımı, sayaç okuma ve sayaç sökme-takma işleri ile ilgili hizmetler; toplu ulaşım ve taşıma hizmetleri; sosyal tesislerin işletilmesi ile ilgili işler, süresi ilk mahallî idareler genel seçimlerini izleyen altıncı ayın sonunu geçmemek üzere ihale yoluyla üçüncü şahıslara gördürülebilir .”
6) 02/ 04/ 2015 tarihli Atık Yönetimi Yönetmeliğinin 5 inci maddesinin birinci fıkrasının b
bendinde “Atık üretiminin kaçınılmaz olduğu durumlarda atıkların; yeniden kullanımı, geri dönüşümü ve ikincil hammadde elde etme amaçlı diğer işlemler ile geri kazanılması, enerji kaynağı
4 / 10olarak kullanılması veya bertaraf edilmesi esastır . Atıkların alternatif hammadde ve ek yakıt olarak
kullanılmasına ilişkin esaslar Bakanlıkça belirlenir .” ç bendinde “Atıkların kaynağında ayrı toplanması, geçici depolanması, taşınması ve işlenmesi sırasında su, hava, toprak, bitki, hayvan ve insanlar için risk yaratmayacak, gürültü, titreşim ve koku yoluyla rahatsızlığa neden olmayacak, doğal çevrenin olumsuz etkilenmesini önleyecek ve böylece çevre ve insan sağlığına zarar vermeyecek yöntem ve işlemlerin kullanılması esastır .” ı bendinde “Atıkların toplanması, taşınması, geri kazanılması ve/veya bertaraf edilmesi işlemleri, Bakanlık ve/veya il müdürlüğünden gerekli izin ve/veya çevre lisansı almış tesisler, üretici/yetkilendirilmiş kuruluşlar, atık taşımaya yetkili/lisanslı taşıyıcılar tarafından izinleri/lisansları kapsamında gerçekleştirilir . Atıkların bu firmalar/tesisler dışında üçüncü kişiler tarafından toplama, taşıma, geri kazanım ve/veya bertaraf faaliyetlerinin gerçekleştirilmesi, diğer maddelerle ve yakıtlara karıştırılarak yakılması yasaktır .”
7) 26/ 03/ 2010 tarihli Atıkların Düzenli Depolanmasına Dair Yönetmeliğin “Yer Seçimi”
Başlıklı 15 inci maddesinin birinci fıkrasında “Düzenli depolama tesis sınırlarının yerleşim birimlerine uzaklığı I . sınıf düzenli depolama tesisleri için en az bir kilometre, II . sınıf ve III . sınıf düzenli depolama tesisleri için ise en az iki yüz elli metre olmak zorundadır .” ikinci fıkrasında
“Ayrıca, düzenli depolama tesisinin yer seçiminde; a) Düzenli depolama tesisinin hava ulaşım güvenliğini etkileyip etkilemediği, b) Orman alanları, ağaçlandırma alanları, yaban hayatı ve bitki örtüsünün korunması gibi özel amaçlarla koruma altına alınmış alanlara uzaklığı, c) Bölgede bulunan yeraltı ve yüzeysel su kaynakları ve koruma havzalarının durumu, yeraltı su seviyesi ve yeraltı suyu akış yönleri, ç) Sahanın topografik, jeolojik, jeomorfolojik, jeoteknik ve hidrojeolojik durumu, d) Taşkın, heyelan, çığ, erozyon ve yüksek deprem riski, e) Hakim rüzgar yönü ve yağış durumu, f) Doğal veya kültürel miras durumu dikkate alınır .” üçüncü fıkrasında “Sahada akaryakıt, gaz ve içme-kullanma suyu naklinde kullanılan boru hatları, yüksek gerilim hatları bulunmaz .” düzenlemelerine yer verilmiştir .
IV. KAMU DENETÇİSİ AV. HÜSEYİN YÜRÜK’ÜN KAMU BAŞDENETÇİSİNE ÖNERİSİ
8) Başvuranların iddiaları, idarenin konu ile ilgili açıklamaları, ÇED Raporu ile “Bilirkişi Raporu”
nda yer verilen tespit ve değerlendirmeler, ilgili mevzuat ve dosya kapsamındaki bilgi ve belgeler birlikte değerlendirildiğinde; şikayete konu edilen işlemde hukuka ve hakkaniyete aykırılık tespit edilemediğinden, başvurunun reddi yönünde hazırlanan “Ret Karar Önerisi” Kamu Başdenetçisi’ ne sunulmuştur .
V. DEĞERLENDİRME VE GEREKÇE
A. Hukuka ve Hakkaniyete Uygunluk Yönünden Değerlendirme
9) Başvuranlar 1 numaralı paragrafta açıklandığı üzere, Trabzon İli Araklı İlçesi Taşönü Mahallesi
5 / 10sınırları içerisinde Katı Atık Bertaraf Tesisinin kurulmasının engellenmesini talep etmektedirler .
10) Nüfus yoğunluğunun artması ve yaşam seviyesinin yükselmesi ile birlikte hem atık hacmi
artmakta hem de atık kompozisyonu çeşitlenmektedir . Katı atık miktarının gün geçtikçe artmasına bağlı olarak katı atıkların oluşturduğu kirliliğin potansiyel risklerinin de artması atıkların çevreye en az zarar verecek şekilde bertaraf edilmesinin önemini artırmaktadır . Katı atık bertaraf yöntemleri; düzensiz (vahşi) depolama, düzenli depolama, termal yöntemler olarak sınıflandırılabilmektedir .
Sürdürülebilir kalkınma yaklaşımı kapsamında; atıkların gerek çevreye gerek insan sağlığına zarar vermeden ekonomiye yeniden kazandırılmasını amaçlayan atık yönetim stratejileri tercih edilmekte olup gelişmiş ülkelerde uzunca bir süredir katı atıkların bertarafı amacıyla kullanılmakta olan termal yöntemleri yakma, piroliz ve gazifikasyon olmak üzere üç ana başlık altında gruplandırmak mümkündür .
11) Katı atıklar geçmişte sadece vahşi depolama ile bertaraf edilirken, nüfusun ve tüketimin
artması, çevre kirliliği gibi değişen dünya koşulları sonucu daha etkin bertaraf yöntemleri geliştirilmiş ve uygulanmaya başlanmıştır . Ülkemizde de katı atıkların bertaraf edilmesi için, çevreye verilecek olan zararların minimize edilmesi ve atık bertarafına ekonomik bir anlam kazandırılması maksadıyla modern çözümler uygulanmaya çalışılmaktadır . Bu kapsamda günümüzde entegre atık yönetiminde sırasıyla atık azaltma (önleme-azaltım), geri dönüşüm (ambalaj atıkları, kompostlaştırma), termal dönüşüm (yakma, gazlaştırma) ve düzenli depolama yöntemlerinin uygulanması öngörülmektedir . ( Katı Atık Geri Dönüşüm ve Arıtma Teknolojileri, Türkiye Belediyeler
Birliği, Ankara, 2005, s.25. )
12) Atık yönetiminde uygulanan yöntemler birbirinden bağımsız olmayıp etkileşim içerisindedir .
Örneğin atık oluştuktan sonra bertaraf etme yerine atığın kaynağında azaltımını yapmak doğal kaynakları korumak için oldukça önemlidir . Geri Dönüşüm ve kompostlaştırma sistemde ikinci sırada yer almakta ve atığın tamamen önlenemediğinden hareketle olumsuz çevresel etkileri azaltarak atığın başka formlara sokulması esasına dayanmaktadır . Yakma teknolojileri ise sistemin üçüncü basamağında yer almakta olup atık hacminin azaltılması için yapılmaktadır . Düzenli depolama da atık hiyerarşisinde son basamakta yer almaktadır . Diğer bertaraf yöntemleriyle bertaraf edilemeyen veya yakma gibi teknolojiler sonucu oluşan son ürünler düzenli depolama alanlarına gönderilmek zorundadır . Bu sebepten dolayı diğer yöntemlerin etkili bir şekilde kullanımı düzenli depolama alanlarının büyük arazi ihtiyacının azaltılmasına sebep olur .
13) Düzenli depolama teknolojisinde atıklar mühendislik çalışmaları yapılmış sahalarda biriktirilir,
sahada atıkların biyolojik bozulmaları sonucu enerji değeri olan depo gazı elde edilir . Yakma teknolojisinde ise atıklar herhangi bir ön süreç uygulanmadan fırınlarda yakılarak veya katı atıklar islenerek bertaraf edilirler ve üretilen enerji elektrik ve ısı üretiminde kullanılır . Bir başka termal dönüşüm teknolojisi olan gazlaştırmada ise atıklardan sentez gazı denilen bir yakıt elde edilir ve enerji üretiminde kullanılır . Piroliz ise oksijensiz bir yakma çeşidi olup organik katı atıkların fiziksel ve kimyasal işlemlerle üç üründen arınmasına neden olan oksijenin reaktörden dışlandığı bir süreçtir .
14) Bertaraf etme; katı atıkların üretildikleri yerlerde geçici olarak biriktirilmesi, bu yerlerden
toplanması, taşınması, geri kazanılması gibi işlemlerden sonra çevre ve insan sağlığı açısından
6 / 10zararsız hâle getirilmesi ve ekonomiye katkı sağlanması amacıyla gerçekleştirilen yakma ve/veya
düzenli depolama işlemlerinin tümüne denilmektedir . Geri kazanım ve yakma tesisi gibi katı atıklardan tekrar madde elde etmek, atıkların hacmini küçültmek ya da çevreye zararını azaltmak maksadı ile kurulan, inşa edilen tesis ve yapılar da bertaraf tesisleri olarak adlandırılmaktadır .
15) Ancak günümüzde katı atık bertaraf tesisi için yer seçimi önemli bir sorun durumundadır . Katı
atık bertaraf tesislerinin yer seçiminde; yerleşim yerlerine uzaklığı, hava ulaşım güvenliğini etkileyip etkilemediği, yer altı ve yüzeysel su kaynakları ve koruma havzalarının durumu, bölgenin topoğrafik, jeolojik, jeomorfolojik ve hidrojeolojik durumu, taşkın, heyelan, çığ, erozyon ve yüksek deprem riskinin bulunup bulunmadığı, hâkim rüzgâr yönü, orman alanları, ağaçlandırma alanları, yaban hayatı ve bitki örtüsünün korunması gibi özel amaçlarla koruma altına alınmış alanlara uzaklığı, doğal veya kültürel miras durumu, atık taşıma mesafesi ve ulaşım durumu gibi unsurların göz önünde bulundurulması gerekmektedir . Ayrıca mali ve teknik açıdan etkinliğin sağlanması amacıyla katı atık hizmetlerinde yerel yönetim birimlerinin işbirliği ve eşgüdümü kabul edilebilir bir çözüm olarak görülmektedir .
16) Şikâyet konusu olayda olduğu gibi katı atıklardan kaynaklanan problemler ülkemizin çevre
sorunlarının başında geldiğinden katı atıkların sağlıklı ve en ekonomik şekilde uzaklaştırılması ve bertarafı konusu büyük önem taşımaktadır . Ancak özellikle Karadeniz Bölgesinde mevzuata uygun katı atık bertaraf tesisleri için uygun alanların bulunması çok zordur . Bu sebeple bazı
Karadeniz illerinde hala düzensiz depolama yapılmakta olup bu yöntem dolayısıyla katı atıkların açık alanlara ve deniz kenarlarına dökülerek insan sağlığına ve çevreye olumsuz etkilerin meydana gelmesine sebep olunmaktadır .
17) Trabzon ve Rize illerinin içinde bulunduğu coğrafi yapı nedeniyle bu bölgelerde katı atık
bertaraf tesislerine yönelik uygun alanlarının bulunması ve bu tesislerin kurulması oldukça zor şartlarda olabilmektedir . Bilindiği üzere Doğu Karadeniz Bölgesi genellikle, düz alanların nadiren bulunduğu dağlık alanlardır ve yerleşimler de bir arada bulunmayıp dağınık yerleşme söz konusudur .
Bu sebeple yakınında hiçbir konutun bulunmadığı katı atık bertaraf tesisi alanı bulmak oldukça güçtür . Dolayısıyla söz konusu alanda geniş sahalara ihtiyaç duyulmayan bertaraf metotların kullanılması gerekmektedir . Diğer bir deyişle düzenli depolamaya gönderilecek atığın çok az olduğu bir Entegre Katı Atık Değerlendirme ve Bertaraf Tesisleri kurulması çok önemlidir . Nitekim Trabzon İli, Sürmene İlçesi, Kutlular Mevkiinde düzenli depolama için uygun yer bulunmuş (eski maden ocağı) ve 2007 yılında mevzuata uygun düzenli depolama tesisleri inşaatı tamamlanarak işletmeye alınmıştır . Ancak kullanılmakta olan düzenli depolama sahası dolmak üzere olup uygun genişletme sahaları bulunmamaktadır .
18) Trabzon ve Rize illerine ait katı atıkların bertarafı için gerekli kurumsal yapı, 27/ 10/ 1997 tarih
ve 97/ 10183 Sayılı Bakanlar Kurulu kararı ile Trabzon ve Rize İlleri Yerel Yönetimleri Katı Atık
Tesisleri Yapma ve İşletme Birliği (TRAB-Rİ-KAB) olarak kurulmuş olup Rize İl Özel İdaresi ve
Trabzon İli Büyükşehir Belediyesi dahil 19 belediye ile birlikte 29 üyesi bulunmaktadır . Birliğin amacı da; Birliği oluşturan yerel idarelerin yapmakla görevli ve yükümlü oldukları fakat maddi imkânlarının yetersizliği nedeniyle tek başlarına yerine getiremedikleri veya yerine getirmelerinde güçlük çektikleri; her türlü çevre kirliliği oluşturan atıkların toplanması, taşınması
7 / 10değerlendirilmesi ve bertarafı ile belirlenecek öncelik sırasına göre diğer çevre alt yapı
çalışmalarını ve hizmetlerini, bu çalışmaları destekleyen ölçme izleme ve bunlarla ilgili gerekli tesislerin yapımını, onarımını ve işletilmesini yapmak veya yaptırmak ve devamlı işletilmesini sağlamaktır .
19) Şikayete konu entegre tesisin; Trabzon İli, Araklı İlçesi, Taşönü Mevkiinde bulunan terk edilmiş
çimento malzemesi (kalker) temini ocağında kurulması planlanmaktadır . 243.563,54 m² büyüklüğündeki bu alan Trabzon Büyükşehir Belediyesine ait olup 26/ 05/ 2016 yılında 25 yıllığına
TRAB-Rİ-KAB’a tahsis yapılmıştır . Ayrıca Cumhurbaşkanlığının 10/ 10/ 2018 tarihli ve 161 sayılı kararı doğrultusunda Trabzon ve Rize İlleri Yerel Yönetimleri Katı Atık Tesisleri Yapma ve İşletme
Birliği, Trabzon ve Rize illerinin katı atıklarının değerlendirilmesi amacıyla planlanan “Entegre Katı
Atık Değerlendirme ve Bertaraf Tesisi Projesi’nin Yap-İşlet-Devret modeli ile yapılabilmesi amacıyla yetkilendirilmiştir .
20) Kurulacak olan katı atık bertaraf tesisinin katı atık üretilen yerleşim alanlarına çok uzak
noktalarda bulunmaması tesisin işletilmesi açısından önemli bir unsurdur . Bu kapsamda
TRAB-Rİ-KAB tarafından düzenli depolama ihtiyacını azaltan bir Entegre Katı Atık Değerlendirme ve Bertaraf Tesisinin kurularak Trabzon ve Rize illerinde oluşan katı atıkların bertaraf edilmesinde termal sistemlerden birisi olan gazlaştırma sistemi seçilmiştir . Kurulacak entegre tesise getirilen karışık belediye atıkları öncelikle gazlaştırma tesis bünyesinde bütün çöplerin ayrıştırılabileceği bir ayrıştırma tesisinin kurularak ayrıştırılan katı atıklardan ekonomiye kazandırılabilen atıkların geri kazandırılacak, yakılmaya müsait atıkların yakma tesisine gönderilecek, organik atıkların ise kurutma işlemine tabi tutulduktan sonra yakılacak, yakma işlemi sonucunda oluşan kül, cüruf ve diğer yanmayan atıkların ise düzenli depolama sahasında depolanma suretiyle bertaraf edilecektir . Yapılması planlanan proje kapsamında geri dönüşümü mümkün olan atıkların geri dönüştürülerek ekonomiye katkısının sağlanması, gazlaştırma (yakma)
tesisi ve mekanik ayrıştırma tesisi ile toplanan atıklar sınıfına göre ayrıştırılarak yakma işlemine tabi tutularak enerji üretimi için kullanılması, atıkların hacim olarak azalması sağlanarak geriye kalanların ise düzenli depolama sahasında depolanması sağlanacaktır .
21) Ayrıca yapılması planlanan Katı Atık Değerlendirme ve Bertaraf Tesisi projesi ile ilgili olarak
Çevre ve Şehircilik Bakanlığına sunulan ÇED Raporu İnceleme Değerlendirme Komisyonu tarafından incelenerek proje ile ilgili olarak Bakanlık tarafından “Çevresel Etki Değerlendirmesi
Olumlu” Kararı verilmiştir .
22) Diğer taraftan şikâyetçilerin iddialarının teknik açıdan değerlendirilmesi amacıyla
Kurumumuz tarafından da Karadeniz Teknik Üniversitesinden bilirkişi tayin edilmiştir . Söz konusu raporun sonuç bölümünde “Doğu Karadeniz Bölümünde katı atık bertarafına yönelik uygulama ve/veya tesis yapılması durumunda yukarıda belirtilen sakıncalar ile karşılaşılması her zaman mümkündür . Bölge gerek jeolojik gerek iklimsel gerekse sosyolojik yapısı gereği heyelan ve taşkın olaylarının sıkça yaşandığı bir topografya içerisinde yer almaktadır . Bu nedenle hemen hemen tüm mühendislik projelerinde heyelan ve/veya yeraltı/yerüstü su sorunu ile karşılaşılmaktadır . Özellikle dağınık yerleşim yapısı mühendislik projelerinin uygulanmasında olumsuz etkiler teşkil etmektedir . Bu nedenle proje uygulama çalışmalarına geçilmeden önce;
8 / 10- Mevcut heyelanın iyileştirilmesine yönelik detaylı jeolojik-jeoteknik çalışmanın yapılması, güvenli
kazı tasarımı oluşturulması ve uygulanması, – Yeraltı ve yerüstü sularının kirlenmesini engelleyecek her türlü önlemin ilgili yönetmelikler gereği alınması, – Proje sahasına yönetmelik gereği yakın olan yapıların istimlak edilmesi ve/veya inşa edilecek yapıların gerekli mesafede tutulması, – Yapılacak bütün faaliyetlerin üniversite ve/veya ilgili kamu kuruluşları tarafından sistematik olarak denetlenmesi, Durumunda bu proje ile TRAB-Rİ KAP sınırları dahilinde bulunan yerleşimlerin atıklarından kaynaklanacak olumsuz etkilerin minimuma ineceği …” değerlendirilmiştir .
23) Diğer taraftan hem ÇED Raporunda hem de bilirkişi raporunda bazı konutların Alanın
çevresinde 250 m mesafeden daha yakın mesafelerde tekil konutların bulunduğu belirtilmiştir .
TRAB-Rİ KAB ile yapılan görüşmelerde de proje ile ilgili ihaleye çıkıldığı, ihale sonrasında projenin yürütülme safhasında konutların planlanan tesislerden etkilenmemesi için gerekli tedbirlerin alınarak kamulaştırma yapılabileceği belirtilmiştir .
24) Bu kapsamda başvuranların iddiaları, idarenin konu ile ilgili açıklamaları, ÇED Raporu
ile “Bilirkişi Raporu” nda yer verilen tespit ve değerlendirmeler, ilgili mevzuat ve dosya kapsamındaki bilgi ve belgeler birlikte değerlendirildiğinde; Trabzon İli Araklı İlçesi Taşönü
Mahallesi sınırları içerisinde Katı Atık Bertaraf Tesisinin kurulmasında hukuka ve hakkaniyete aykırılık tespit edilememiştir .
B. İyi Yönetim İlkeleri Yönünden Değerlendirme
25) İyi yönetim ilkelerine 28/ 03/ 2013 tarihli ve 28601 mükerrer sayılı Resmi Gazetede yayımlanan
Kamu Denetçiliği Kurumu Kanununun Uygulanmasına İlişkin Usul ve Esaslar Hakkında
Yönetmeliğin “İyi yönetim ilkeleri” başlıklı 6 ncı maddesinde yer verilmiş olup; Kurumumuzun bilgi ve belge talebine süresi içinde cevap verildiği, İdarenin başvuranla ilgili işlemlerinde
‘kanunlara uygunluk’, ‘makul sürede karar verme’, ‘hesap verilebilirlik’, ‘şeffaflık’, ‘kararın geciktirilmeksizin bildirilmesi’ ilkelerine uygun davrandığı, ancak idarenin, şikâyetçiye verdiği cevapta hangi sürede hangi mercilere başvurabileceğini göstermediği bu nedenle ‘karara karşı başvuru yollarının gösterilmesi’ ilkesine uymadığı tespit edildiğinden, İdarenin bahse konu ilkelere uygun davranması önerilmektedir .
VI. HAK ARAMA ÖZGÜRLÜĞÜNE İLİŞKİN AÇIKLAMA
26) 6328 sayılı Kanunun “Dava açma süresinin yeniden işlemeye başlaması” başlıklı 21 inci
maddesinde, Kamu Denetçiliği Kurumunun inceleme ve araştırmasını, başvuru tarihinden itibaren altı ay içinde sonuçlandırmaması halinde durmuş olan dava açma süresinin kaldığı yerden işlemeye başlayacağı belirtilmiştir . Bu kapsamda incelemenin altı ayda bitirilememe gerekçesi ve dava açma süresinin kaldığı yerden yeniden işlemeye başlayacağı hususu 13/ 03/ 2018 tarihli ve E . E .4154 sayılı yazı ile bildirilmiştir .
9 / 10VII. KARAR
Yukarıda açıklanan gerekçe ve dosya kapsamına göre BAŞVURUNUN REDDİNE;
Kararın BAŞVURANLARA ve TRABZON VE RİZE İLLERİ YEREL YÖNETİMLERİ KATI
ATIK TESİSLERİ YAPMA VE İŞLETME BİRLİĞİNE (TRAB-Rİ-KAB) tebliğine;
Türkiye Cumhuriyeti Kamu Başdenetçisince karar verildi .
Şeref MALKOÇ
Kamu Başdenetçisi