Kıdem zammının işçilerin günlük ücretine dahil edilip edilmediği ve diğer ödemelerde dikkate alınması gereken hukuki değerlendirme (Sayıştay)

KONU: İşçi ücretleri

GEREĞİ GÖRÜŞÜLDÜ:

92 sayılı İlamın 4 üncü maddesiyle, çıplak ücret (yevmiye) üzerinden hesaplanması gereken vardiya zammı, gece çalışma zammı, genel tatil ücreti ve sorumluluk zammı tutarlarının kıdem zammı dahil edilmiş ücret üzerinden hesap edilmesi sonucunda oluşan … TL kamu zararının, ilgili ödeme emri belgelerinde imzaları bulunan harcama yetkilileri ve gerçekleştirme görevlilerinden müştereken ve müteselsilen tazminine ilişkin hüküm tesis edilmiştir.

2018 yılı içerisinde … Belediyesi tarafından işçilere yapılan ödemelerde, Belediye ile sendika arasında akdedilen, 15.02.2016-14.02.2018 arasında yürürlükte bulunan 11.05.2016 imzalanma tarihli toplu iş sözleşmesi ile 15.02.2018-14.02.2020 arasında yürürlükte bulunması öngörülen 18.06.2018 imzalanma tarihli toplu iş sözleşmesi esas alınmıştır.

223 Karar sayılı hükmün gerekçesinde, sözleşme gereği olarak işçilere ödenmesi gereken her türlü zam ve sosyal yardımın sözleşmede tanımı yapılmış olan günlük ücret (yevmiye) üzerinden hesap edilmesi gerektiği; yevmiyenin sözleşmede işçinin her türlü tazminat, prim, ikramiye, sosyal yardım vb. ödemeler hariç olmak üzere esas iş karşılığında 1 gün için aldığı ücrettir şeklinde tanımlandığı; dolayısıyla çıplak ücret (yevmiye) üzerinden hesaplanması gereken vardiya zammı, gece çalışma zammı, genel tatil ücreti ve sorumluluk zammı tutarlarının kıdem zammı dahil edilmiş ücret üzerinden hesap edilmesi sonucunda kamu zararı oluştuğu ifade edilmektedir.

Gerekçede ayrıca, “Toplu İş Sözleşmesinin “İkramiye” başlıklı 48. maddesinde de, “İşçilere, 6772 sayılı Yasa gereğince verilen ilave tediyeden ayrı olarak, yılda 30’ar günlük (kıdem zammı eklenmiş) ücretleri tutarında 2 ikramiye verilir” denilerek, 6772 sayılı Kanun uyarınca ödenecek olan ikramiye tutarlarının çıplak ücret üzerinden değil bu ücrete kıdem zammı eklenerek bulunacak tutar üzerinden hesaplanması gerektiği ayrıca belirtilmiştir. Bunun gibi vardiya zammı, gece zammı, sorumluluk zammı gibi ödemelerin hesaplanmasında da günlük ücrete kıdem zammı eklenecek olsa idi bu hususun ilgili hükümlerde açıkça belirtilmesi gerekirdi” denilmek suretiyle, sözleşmeye göre yevmiyenin kıdem zammı içermeyen tutar olduğu vurgulanmaktadır.

Belediye ile Sendika arasında akdedilen 11.05.2016 imzalanma tarihli toplu iş sözleşmesinin “Günlük Ücretin Tanımı” kenar başlıklı 43 üncü maddesinde (18.06.2018 imzalanma tarihli toplu iş sözleşmesi, md.44):

“Yevmiye, işçinin her türlü tazminat, prim, ikramiye, sosyal yardım vb. ödemeler hariç olmak üzere esas iş karşılığında 1 gün için aldığı ücrettir.”

“Vardiya Usulü Çalışma” kenar başlıklı 38 inci maddesinde (18.06.2018 imzalanma tarihli toplu iş sözleşmesi, md.39):

“… İkili vardiyalı olarak çalıştırılan işçilerin fiilen çalıştıkları günler için yevmiyelerinin %50’si; üçlü vardiyalı olarak çalıştırılan işçilerin fiilen çalıştıkları günler için yevmiyelerinin %50’si oranında vardiya zammı ödenir. … “,

“Gece Çalışması ve Ücreti” kenar başlıklı 39 uncu maddesinde (18.06.2018 imzalanma tarihli toplu iş sözleşmesi, md.40):

“Gece saati 20.00’de başlayarak saat 06.00’ya kadar süren gün dönemidir. Bu saatlerde çalışanların ücretleri çalıştıkları her saat için % 100 zamlı ödenir… “,

“Kıdem Zammı” kenar başlıklı 46 ncı maddesinde (18.06.2018 imzalanma tarihli toplu iş sözleşmesi, md.47):

“İşçilerin … Belediye Başkanlığı’ndan fiilen çalıştıkları her hizmet yılı için, yukarıda belirlenen günlük ücretlerine. 40 kuruş kıdem zammı eklenir.” (18.06.2018 imzalanma tarihli toplu iş sözleşmesi, 45 kuruş),

“Sorumluluk Zammı” kenar başlıklı 47 nci maddesinde (18.06.2018 imzalanma tarihli toplu iş sözleşmesi, md.48):

“Bütün işçilere, fiilen çalıştıkları her gün için günlük çıplak ücretlerine %8’i oranında zammı yapılır.” (18.06.2018 imzalanma tarihli toplu iş sözleşmesi, %10),

“Ulusal Bayram ve Genel Tatil Günleri Çalışma Ücretleri” kenar başlıklı 70 inci maddesinde ise (18.06.2018 imzalanma tarihli toplu iş sözleşmesi, md.71):

“… b-Yukarıdaki tatil günlerinde çalıştırılan işçilere, bir iş karşılığı olmaksızın verilen bir (1) yevmiyeye ek olarak üç (3) yevmiye daha olmak üzere dört (4) yevmiye ödenmek koşulu ile çalışma yaptırılabilir. … “

denilmektedir.

Yukarıda yer verilen toplu iş sözleşmesi hükümlerine göre, sözleşme gereği işçilere ödenmesi gereken her türlü zam ve sosyal yardımın sözleşmede tanımı yapılmış olan günlük ücret (yevmiye) üzerinden hesap edilmesi gerekmektedir.

Bu Karar metni içerisinde bundan sonra belirtilen sözleşme madde numaraları 11.05.2016 imzalanma tarihli sözleşmeye ait olup, 18.06.2018 imzalanma tarihli sözleşmede, belirtilen düzenlemeler bir fazla madde numarasıyla yer almaktadır; 18.06.2018 imzalanma tarihli sözleşmenin ilgili madde numaraları ayrıca belirtilmemektedir.

Sözleşme hükümleri incelendiğinde, yevmiyenin, işçinin her türlü tazminat, prim, ikramiye, sosyal yardım vb. ödemeler hariç olmak üzere esas iş karşılığında 1 gün için aldığı ücret olduğu belirtilmektedir. Bu hüküm doğrultusunda ikramiye (Sözleşme md.48), hizmet özendirme primi (Sözleşme md.50), yemek yardımı (Sözleşme md.54) ve yakacak yardımı (Sözleşme md.57) şeklindeki mutat ödemeler ve sözleşmenin diğer maddelerinde düzenlenmiş olan arızi ödemelerin günlük ücrete dahil edilmemiş olduğu görülmektedir. Belediye tarafından sözleşmenin uygulanmasında da bu hususa uyulduğu görülmektedir.

İlama konu uygulamanın sözleşmeye uygun olup olmadığının ve dolayısıyla kamu zararı oluşup oluşmadığının belirlenmesinde, sözleşmede kıdem zammının günlük ücretin (yevmiye) bir unsuru olarak düzenlenmiş olup olmadığı hususu belirleyicidir.

Sözleşmenin günlük ücretin (yevmiyenin) tanımına ilişkin 43 üncü maddesinde yevmiyeye dahil edilmeyecek ödemeler “her türlü tazminat, prim, ikramiye, sosyal yardım vb ödemeler” lafzıyla belirtilmiş olup, kıdem zammı maddede ismi sayılan ödemelerden biri değildir. Kıdem zammına ilişkin 46 ncı madde hükmünde de işçilerin fiilen çalıştıkları her hizmet yılı için günlük ücretlerine (yevmiyelerine) kıdem zammının ekleneceği belirtilmiştir. Bununla birlikte, kıdem zammının günlük ücretten ayrı bir istihkak olarak ödeneceğine dair sözleşmede açık hüküm yer almamaktadır.

Sözleşme hükümleri incelendiğinde, “ikramiye” kenar başlıklı 48 inci maddede, işçilere yılda otuzar günlük kıdem zammı eklenmiş ücretleri tutarında iki ikramiye verileceği hükme bağlanmıştır. Bu hükümde kıdem zammı eklenmiş olma hususu açıkça belirtilmiştir. Buna karşın, Sözleşmenin vardiya zammı (md.38), gece çalışması ücreti (md.39), hafta tatili çalışma ücreti (md.69), ulusal bayram ve genel tatil günleri çalışma ücreti (md.70) ve sorumluluk zammını (md.47) düzenleyen hükümlerin lafzında “kıdem zammı eklenmiş” olma hususunun belirtilmemiş olduğu görülmektedir.

Sözleşme hükümlerinin kıdem zammının günlük ücret dahilinde olup olmaması bakımından niteliği konusunda yorumlanmasında üç hususun değerlendirilmesi önem arz etmektedir.

Öncelikle ikramiye, fiili çalışmaya bağlı olarak yapılan bir ödeme olmadığı için işçinin kıdemi ve dolayısıyla da kıdem zammı ile doğrudan bir ilişki içerisinde değildir. Bu sebeple ikramiyenin kıdem zammı eklenmemiş ücret üzerinden ödenmesi beklenir. Buna rağmen, sözleşmede işçi lehine düzenleme yapılıp, ikramiye ödemesinin bile kıdem zammı eklenmiş ücret tutarı üzerinden yapılması istenildiği için “kıdem zammı eklenmiş” olma hususunun ayrıca ve açıkça belirtilmesi gereği duyulmuştur. Oysa vardiya zammı, gece çalışma ücreti, ulusal bayram ve genel tatil çalışma günleri çalışma ücreti çalışmaya bağlı olarak yapılan, çalışmanın doğrudan sonucu olan ödemelerdir. Bununla bağlantılı olarak da, işçinin çalışma süresine ve tecrübesine; dolayısıyla “kıdem”ine bağlı ödemelerdir. Bu sebeple, sözleşmede vardiya zammı, gece çalışma ücreti, ulusal bayram ve genel tatil çalışma günleri çalışma ücreti için “kıdem zammı dahildir” şeklinde ilave bir açıklamaya gerek duyulmadığı değerlendirilmektedir.

İkinci husus olarak, kıdem zammının niteliğinden hareketle bir değerlendirme yapıldığında, kıdem zammının, niteliği itibariyle tazminat, prim, ikramiye, sosyal yardım vd. ödemeler kapsamına dahil olmadığı sonucuna varılmaktadır. Kıdem zammının amacı, çalışanlar arasında işverene bağlı işyerlerinde kıdem, yani birikim ve tecrübe, dikkate alınarak yevmiye farklılığı meydana getirmek suretiyle çalışanlar arasında temel ücret adaletini sağlamaktır. Diğer bir ifadeyle, her bir işçi ile bireysel iş sözleşmesi yapılarak yevmiye tutarının her işçi için ayrı ayrı belirlenmesi yerine, toplu iş sözleşmesi ile işçiler için genel ve objektif bir kriter olarak kıdemleri esas alınarak çalıştıkları her yıl için 40 veya 45 kuruş fazla yevmiye ödenmesinin kararlaştırılması suretiyle yevmiyelerin farklılaştırılması, temel ücret adaletinin sağlanmasına objektif bir kriter üzerinden hizmet etmektedir.

Kıdem zammının niteliğine bağlı değerlendirme kapsamında, ayrıca, “kıdem zammı” arızi bir ödeme değildir. Kıdem zammı, işçinin yapması gereken ayrı bir çalışma veya taşıması gereken ayrı bir vasfa bağlı bir ödeme de değildir. Kıdem zammı, işçiye işyerinde geçen hizmet süresine bağlı olarak yapılan, süreklilik arz eden, işçiye ödenmesinde –kıdemin kendisi dışında- herhangi bir koşul aranmayan bir ödemedir. Yapılacak ayrı bir çalışmaya veya sahip olunması gereken ayrı bir vasfa bağlı olmamak, günlük ücretin yani yevmiyenin özelliğidir. Bu sebeple, kıdem zammının işçilerin günlük ücretinin (yevmiyenin) bir parçası olarak kabul edilmesi gerekmektedir.

Bu kapsamda, Belediye ile sendika arasında akdedilen sözleşme hükümleri incelendiğinde, kıdem zammının günlük ücret (yevmiye) dışında ayrı bir ödeme olduğu yönünde açık hüküm bulunmadığı görülmekte ve sözleşmede zımnen kıdem zammının günlük ücretin bir parçası olarak düzenlendiği değerlendirilmektedir.

Üçüncü husus, günlük çıplak ücret ifadesinin yorumlanmasında kıdem zammının yevmiyeye dahil olup olmadığı hususudur. Sözleşmenin 47 nci maddesi hükmünde sorumluluk zammının günlük çıplak ücret üzerinden hesaplanacağı belirtilmiş, ancak “günlük çıplak ücret”in tanımı sözleşmede yapılmamıştır. Sözleşmede günlük çıplak ücretin kıdem zammı eklenmiş veya eklenmemiş yevmiye olduğu yönünde açık bir hüküm bulunmamaktadır. Zaten “günlük çıplak ücret” ifadesi sözleşmede 47 nci madde dışında herhangi bir yerde geçmemektedir. İş hukuku uygulamasında çıplak ücret, temel ücretin (veya asıl ücret) uygulamadaki informal adlandırmasıdır. 4857 sayılı Kanunda çıplak ücret yerine temel ücret (md.8/3) veya asıl ücret (md.37/2) ifadeleri kullanılmaktadır.

Buna göre, sözleşmenin 47 nci maddesinde düzenlenen sorumluluk zammının temel ücretin günlük tutarı üzerinden hesaplanacağı sonucuna varılmaktadır. Kıdem zammının, temel ücret dahilinde olduğu da kıdem zammının niteliği ile ilgili yukarıda yapılan değerlendirme sonucunda anlaşılmaktadır.

Dolayısıyla, sorumluluk zammının kıdem zammı dahil edilmiş yevmiye esas alınarak hesaplanmasının mevzuata ve sözleşmeye uygun olduğu değerlendirilmektedir.

Açıklanması gereken ilave bir husus: mevzuatta kıdem zammı adında veya adı farklı olmakla birlikte bu nitelikte bir istihkakın ayrıca düzenlenmemiş olduğudur.

4857 sayılı İş Kanununun 32 nci maddesinin birinci fıkrasına göre; “Genel anlamda ücret, bir kimseye bir iş karşılığında işveren veya üçüncü kişiler tarafından sağlanan ve para ile ödenen tutardır.” Aynı maddenin ikinci fıkrasına göre, “Ücret, prim, ikramiye ve bu nitelikteki her çeşit istihkak kural olarak, Türk parası ile işyerinde veya özel olarak açılan bir banka hesabına ödenir.”

Aynı Kanunun “ücret hesap pusulası”nı düzenleyen 37’nci maddesine göre;

“İşveren işyerinde veya bankaya yaptığı ödemelerde işçiye ücret hesabını gösterir imzalı veya işyerinin özel işaretini taşıyan bir pusula vermek zorundadır.

Bu pusulada ödemenin günü ve ilişkin olduğu dönem ile fazla çalışma, hafta tatili, bayram ve genel tatil ücretleri gibi asıl ücrete yapılan her çeşit eklemeler tutarının ve vergi, sigorta primi, avans mahsubu, nafaka ve icra gibi her çeşit kesintilerin ayrı ayrı gösterilmesi gerekir. …”

Ayrıca, söz konusu Kanunun 50 nci maddesinde “sosyal yardımlardan söz edilmektedir.

Yukarıda yer alan hükümlerden, İş Kanununda temel ücretin yanı sıra; prim, ikramiye, fazla çalışma, hafta tatili, bayram ve genel tatil ücretleri gibi ücret ekleri ve sosyal yardımların işçiye sağlanan menfaatler olarak belirtildiği anlaşılmaktadır.

Diğer taraftan; İş Kanununda bazı hallerde işçiye sadece temel ücrete göre ödeme yapılacağı öngörülmüştür. Kanunun “tatil ücretine girmeyen kısımlar”ı düzenleyen 50 nci maddesine göre: “Fazla çalışma karşılığı olarak alınan ücretler, primler, işyerinin temelli işçisi olarak normal çalışma saatleri dışında hazırlama, tamamlama, temizleme işlerinde çalışan işçilerin bu işler için aldıkları ücretler ve sosyal yardımlar, ulusal bayram, hafta tatili ve genel tatil günleri için verilen ücretlerin tespitinde hesaba katılmaz. ” denilmektedir.

Buna karşılık, İş Kanununda öngörülen bazı ödemelere, temel ücretin yanı sıra bazı yan menfaatler de dâhildir. Örneğin; işçilere ödenen ihbar ve kıdem tazminatının hesabında genel anlamda ücrete; yani asıl (temel) ücrete ek olarak, işçiye sağlanan para ve parayla ölçülmesi mümkün yasadan veya sözleşmeden doğan (nakdi ve ayni) tüm menfaatler dikkate alınır.

Dolayısıyla 4857 sayılı Kanunun bahsedilen hükümleri birlikte değerlendirildiğinde, Kanunda temel ücrete ek olarak ödenebilecek çeşitli istihkakların adları belirtilerek bunların düzenlendiği görülmekle birlikte, kıdem zammı adıyla yapılabilecek bir ödemeye yer verilmediği görülmektedir. Kanunun tamamına bakıldığında, sözleşmede geçen kıdem zammının özelliklerini gösteren bir istihkakın, farklı bir ad altında bile olsa, düzenlenmemiş olduğu da görülmektedir. Buna göre, İş Kanununa göre, işçilerin günlük ücretinin (yevmiye) kıdeme göre farklılaştırılmasını sağlayan kıdem zammının aslında temel ücret içerisinde yer aldığı sonucuna varılmaktadır.

Konuyla ilgili olarak, 6356 sayılı Sendikalar ve Toplu İş Sözleşmesi Kanununda ücretin tanımı ve kapsamına ilişkin hüküm bulunmamaktadır ve kıdem zammı şeklinde bir istihkak ayrıca düzenlenmemiştir.

Yukarıda yer verilen mevzuat hükümleri ve açıklamalar çerçevesinde, Belediye tarafından işçilere ödenen ulusal bayram ve genel tatil günleri çalışma ücreti, sorumluluk zammı, vardiya zammı ve gece çalışma ücretinin, kıdem zammı ilave edilmiş günlük ücret (yevmiye) üzerinden hesaplanıp ödenmesinin mevzuata uygun olduğu değerlendirilmektedir. Zira sözleşmede düzenlenen kıdem zammının, temel ücretin bir parçası olduğu değerlendirilmektedir.

Özetle: 4857 sayılı Kanun hükümleri, sözleşme hükümleri ve kıdem zammının niteliği değerlendirildiğinde, kıdem zammının işçilerin günlük temel ücreti dahilinde yer alan, işçini kıdemine göre günlük ücretin farklılaştırılması amacına hizmet eden, bu vesileyle de temel ücrette adaletin sağlanmasına hizmet eden bir ödeme olduğu sonucuna varılmaktadır. Yani kıdem zammı günlük ücret (yevmiye) dışında ayrı bir istihkak değildir. Dolayısıyla 92 sayılı İlamın 4 üncü maddesine konu uygulamada Belediyenin kıdem zammını günlük ücret (yevmiye) kapsamında değerlendirerek günlük ücret tutarı üzerinden vardiya zammı, gece çalışma zammı, genel tatil ücreti ve sorumluluk zammı tutarlarının tespit edilmiş olmasının sözleşmeye uygun olduğu değerlendirilmektedir.

BU İTİBARLA, Belediye tarafından işçilere ödenen ulusal bayram ve genel tatil günleri çalışma ücreti, sorumluluk zammı, vardiya zammı ve gece çalışma ücretinin, kıdem zammı ilave edilmiş günlük ücret tutarı üzerinden hesaplanıp ödenmesinin mevzuata uygun olduğu değerlendirildiğinden, bu uygulamanın mevzuata uygun olmadığı ve kamu zararına neden olunduğu yönündeki 92 sayılı İlamın 4 üncü maddesinin KALDIRILMASINA, oy birliğiyle,

Karar verildiği 30.06.2021 tarih ve 49821 sayılı tutanakta yazılı olmakla işbu ilam tanzim kılındı.