|
ÖZET: Başvuran, KYK yurtlarında %40 ve üzeri engelli öğrencilerin ücretsiz kalmasını talep etmektedir. Engelli bireylerin karşılaştığı ek mali yükler ve sosyal hayata katılım zorlukları göz önüne alındığında, bu talep hukuki bir gereklilik olarak değerlendirilmektedir. Anayasa’nın 10. maddesi ve 5378 sayılı Engeliler Hakkında Kanun’un 4. maddesi, engelli bireylerin haklarının korunmasını ve pozitif ayrımcılık uygulanmasını öngörmektedir.
Engelli bireylerin eğitim ve sosyal yaşamda karşılaştıkları dezavantajların ortadan kaldırılması amacıyla, devletin bu bireylere yönelik özel tedbirler alması gerektiği vurgulanmaktadır. KYK yurtlarında barınma ücretlerinin belirlenmesinde engelli öğrencilerin muhtaçlık durumlarının dikkate alınması, sosyal devlet anlayışının bir gereği olarak kabul edilmektedir. Bu bağlamda, Gençlik ve Spor Bakanlığı ile Hazine ve Maliye Bakanlığı’nın, engelli öğrenciler için barınma yardımı yapılmasına yönelik düzenlemeler yapması gerektiği sonucuna varılmıştır. |
TÜRKİYE BÜYÜK MİLLET MECLİSİ KAMU DENETÇİLİĞİ KURUMU (OMBUDSMANLIK)
SAYI : 2019/6882-S.10486
BAŞVURU NO : 2019/3267
KARAR TARİHİ : 06/08/2019
TAVSİYE KARARI
BAŞVURUYA KONU İDARE : GENÇLİK VE SPOR BAKANLIĞI
HAZİNE VE MALİYE BAKANLIĞI
BAŞVURUNUN KONUSU : : Başvuran, engelli olduğunu ve maddi güçlük içinde bulunduğunu ifadeyle KYK yurtlarında kalan engelli öğrencilerden barınma ücreti alınmamasını talep etmektedir.
BAŞVURU TARİHİ : 11/02/2019
I. BAŞVURANIN İDDİA VE TALEPLERİ
1) Başvuran, Çanakkale Onsekiz Mart Üniversitesinde öğrenci olduğunu, Yükseköğrenim
Kredi Ve Yurtlar Kurumu’na (KYK) bağlı Öğrenci Yurdunda kaldığını, 31/07/2018-31/07/2019 tarihleri arasında geçerli “depresyon” tanılı %40 oranında Engelli Sağlık Kurulu Raporu bulunduğunu, 2022 Sayılı 65 Yaşını Doldurmuş Muhtaç, Güçsüz ve Kimsesiz Türk
Vatandaşlarına Aylık Bağlanması Hakkında Kanun kapsamında almış olduğu 433,68 TL engelli aylığıyla geçindiğini, bunun dışında gelirinin bulunmadığını, yurt ücretinin 285 TL olduğunu ve kalan parasıyla geçimini sağlayamadığını ifadeyle KYK’ya bağlı yurtlarda %40 ve üzeri engelli öğrencilerin ücretsiz kalmasını talep etmektedir.
II. İDARENİN BAŞVURUYA İLİŞKİN AÇIKLAMALARI
2) Kamu Denetçiliği Kurumu’nun 13/06/2019 tarih ve … sayılı bilgi-belge talepli yazısına
KYK’dan alınan 26/06/2019 tarih ve … sayılı cevabi yazıda özetle;
2.1) Kamu kurum ve kuruluşlarından alacakları belgelerle durumlarım belgelendiren % 40 ve
üzerinde engelli olduğu tespit edilen yükseköğrenim öğrencilerinin, öncelikli olarak KYK yurtlarında barındırıldığı; ancak engelli öğrencilerin yurtlarda ücretsiz barınmaları ile ilgili herhangi bir düzenleme bulunmadığı,
2.2) Yurt İdare ve İşletme Yönetmeliği gereğince, yurt ücreti ve/veya güvence bedeli
alınmayacak öğrencilerin şehit ve gazi çocukları, lise ve dengi öğrenimlerini Aile, Çalışma ve
Sosyal Hizmetler Bakanlığına (AÇSHB) bağlı yetiştirme yurtlarında tamamlayan öğrenciler, Devlet koruması altında olan öğrenciler ve anne ve babası vefat etmiş olanlar şeklinde düzenlendiği,
2.3) Sosyal Devlet anlayışı ile 2018-2019 eğitim-öğretim döneminde tüm öğrencilere günlük
12,5 TL, aylık 375 TL yemek yardımı yapıldığı,
2.4) KYK’ya bağlı yurtlarda aylık barınma ücretinin 168-285 TL arasında değiştiği, %40 ve
üzerinde engel durumu olan öğrenciler için yurtlarda engelli odalarının bulunduğu,
2.5) KYK yurtlarına başvuruların e-devlet üzerinden alındığı, başvurular esnasında öğrencilere
“Özel ve Özür Durumlarının” sorulduğu ve ilgili kurumlardan alacakları önceliklerine ait evrakları I ay içinde teslim etmelerinin istendiği, başvuranın yurt başvuru bilgilerinde özel ve özür durumuna ilişkin herhangi bir beyanının bulunmadığı, Belirtilmiştir.
III. İLGİLİ MEVZUAT
3) Türkiye Cumhuriyeti Anayasası’nın;
4.1) “Kanun Önünde Eşitlik” başlıklı 10 uncu maddesinin üçüncü fıkrası “Çocuklar,
yaşlılar, özürlüler, harp ve vazife şehitlerinin dul ve yetimleri ile malul ve gaziler için alınacak tedbirler eşitlik ilkesine aykırı sayılmaz.”
4.2) “Sosyal güvenlik bakımından özel olarak korunması gerekenler” başlıklı 61 inci
maddesinin ikinci fıkrası “Devlet, sakatların korunmalarını ve toplum hayatına intibaklarını sağlayıcı tedbirleri alır.”
4.3) “Dilekçe, bilgi edinme ve kamu denetçisine başvurma hakkı” başlıklı 74 üncü
maddesi “Herkes, bilgi edinme ve kamu denetçisine başvurma hakkına sahiptir. Türkiye Büyük
Millet Meclisi Başkanlığına bağlı olarak kurulan Kamu Denetçiliği Kurumu idarenin işleyişiyle ilgili şikayetleri inceler.” hükümlerini amirdir.
4) Birleşmiş Milletler Engellilerin Haklarına İlişkin Sözleşmenin (EHİS) “Yeterli Yaşam
Standardı ve Sosyal Korunma” başlıklı 28 inci maddesinin birinci fıkrasında “Taraf
Devletler, engellilerin yiyecek, giysi ve barınma dahil kendileri ve aileleri için yeterli yaşam standardı hakkını ve yaşam koşullarının sürekli olarak iyileştirilmesi hakkını tanır…” denmektedir.
5) 5378 sayılı Engelliler Hakkında Kanunun “Ayrımcılık” başlıklı 4/A maddesinde
“…Engellilerin hak ve özgürlüklerden tam ve eşit olarak yararlanmasını sağlamaya yönelik alınacak özel tedbirler ayrımcılık olarak değerlendirilemez.” denmektedir.
6) 6328 sayılı Kamu Denetçiliği Kurumu Kanunu’nun “Kurumun görevi” başlıklı 5 inci
maddesinin birinci fıkrasında; “Kurum, idarenin işleyişi ile ilgili şikâyet üzerine, idarenin her türlü eylem ve işlemleri ile tutum ve davranışlarını; insan haklarına dayalı adalet anlayışı içinde, hukuka ve hakkaniyete uygunluk yönlerinden incelemek, araştırmak ve idareye önerilerde bulunmakla görevlidir.” denmektedir.
7) 351 sayılı Yüksek Öğrenim Kredi Ve Yurt Hizmetleri Kanununun “Beslenme ve
Barınma Yardımı” başlıklı 23 üncü maddesinin ilk iki fıkrasında “Vergi muafiyeti tanınan vakıflar ve kamu yararına çalışan derneklere ait yükseköğrenim yurtlarında barınan öğrencilere
Gençlik ve Spor Bakanlığı ile Hazine ve Maliye Bakanlığınca müştereken belirlenecek usul ve esaslar çerçevesinde beslenme ve barınma yardımı yapılabilir. Beslenme ve barınma yardımı, vergi muafiyeti tanınan vakıflar ve kamu yararına çalışan derneklere ait yükseköğrenim yurtlarında barınan öğrencilere Gençlik ve Spor Bakanlığı yurtlarında kalan öğrencinin Devlete bir aylık maliyetini geçmemek ve yükseköğretim kurumlarının öğrenim sürelerini aşmamak kaydıyla bir öğretim yılında dokuz ayı geçemez.”
8) 5102 sayılı Yüksek Öğrenim Öğrencilerine Burs Kredi Verilmesine İlişkin Kanunun
“Burs ve Kredilerin Verilmesi” başlıklı 2 nci maddesinin birinci fıkrası “Yüksek Öğrenim
Kredi ve Yurtlar Kurumu; yurt içinde yüksek öğrenim gören ve bu Kanuna göre çıkarılacak yönetmeliklerle belirtilen usul ve esaslar dâhilinde yeterlikleri ve ihtiyaçları tespit edilen öğrencilere burs-kredi verebilir.”
9) 09.08.2016 tarihli ve 29796 sayılı Resmi Gazetede yayımlanan Yüksek Öğrenim Kredi
Ve Yurtlar Kurumu Yurt İdare Ve İşletme Yönetmeliğinin
9.1) “Değerlendirme” başlıklı 8 inci maddesi;
“(1) Yurt başvuruları; öğrenci ve ailesinin sosyal, ekonomik ve başarı durumlarından hepsi veya bazıları dikkate alınarak Yönetim Kurulunca belirlenen kıstaslar doğrultusunda değerlendirilir.
(2) Aşağıdaki şartları taşıyan ve ilgili kamu kurum ve kuruluşlarından alacakları belgelerle durumlarını belgelendiren yüksek öğrenim öğrencileri, öncelikli olarak yurtlarda
barındırılır:
a) Şehit ve Gazi çocukları.
b) %40 ve üzerinde engel durumu olan öğrenciler.
c) Anne ve babası vefat etmiş olan öğrenciler.
ç) 3/11/1980 tarihli ve 2330 sayılı Nakdi Tazminat ve Aylık Bağlanması Hakkında Kanun kapsamında yazılı hallerde ölenlerin veya çalışamayacak derecede engelli hâle gelenlerin çocukları.
d) Lise ve dengi öğrenimlerini Aile ve Sosyal Politikalar Bakanlığına bağlı yetiştirme yurtlarında tamamlayan ve/veya Devlet koruması altında olan öğrenciler.
e) Lise ve dengi öğrenimlerini Darüşşafaka Lisesinde tamamlayan öğrenciler.
f) “Milli Sporcu Belgesi” almış öğrenciler.
g) Gönüllü ve geçici köy korucusu çocukları.
ğ) Kalkınma planı, yıllık programlar, hükümet programı, eylem planları, Bakanlık hedef ve politikaları ile Kurum stratejik planı çerçevesinde yurtta barındırılmaları Yönetim Kurulu
Kararı ile uygun görülenler.
h) Bu fıkrada belirtilen öğrenciler dışında zaruri durumların ortaya çıkması veya ihtiyaç duyulması halinde yurtlarda öncelikli olarak barındırılacak öğrencileri Yönetim Kurulu belirler.”
9.2) “Yurt ücreti” başlıklı 10 uncu maddesinin birinci ve ikinci fıkrası;
“(1) Yurtlarda barınma ve diğer hizmetler karşılığında yurt ücreti alınır. Yurdun fiziki yapısı ve barındırma durumuna göre farklı yurt ücreti alınabilir.
(2) Yurt ücretlerinin tahsil şekli ile ücret tutarları Yönetim Kurulunca tespit edilir.
Sonradan açılan yurt müdürlüklerinin ücret ve güvence bedelleri bu oranlara göre Genel
Müdürlük tarafından belirlenir.” şeklinde düzenlemiştir.
IV. KAMU DENETÇİSİ CELİLE ÖZLEM TUNÇAK’IN KAMU BAŞDENETÇİSİ’NE
ÖNERİSİ
10) Başvuranın iddiaları, idarelerin konu ile açıklamaları, ilgili mevzuat ve tüm dosya kapsamı
birlikte değerlendirilerek hazırlanan “Tavsiye Karar Önerisi” Kamu Başdenetçisi’ne sunulmuştur.
V. DEĞERLENDİRME VE GEREKÇE
A. Hukuka, Hakkaniyete ve İnsan Haklarına Uygunluk Yönünden Değerlendirme
11) Başvuran, öğrenci olduğunu, KYK bağlı öğrenci yurdunda kaldığını, %40 oranında Engelli
Sağlık Kurulu Raporu bulunduğunu, 2022 Sayılı Kanun kapsamında almış olduğu 433,68 TL engelli aylığıyla geçindiğini, bunun dışında gelirinin bulunmadığını, yurt ücretinin 285 TL olduğunu ve kalan parasıyla geçimini sağlayamadığını ifadeyle KYK’ya bağlı yurtlarda %40 ve üzeri engelli öğrencilerin ücretsiz kalmasını talep etmektedir.
12) Engelli bireyler, engellerinden kaynaklanan medikal malzeme giderleri, kişisel öz bakım
giderleri, bakım hizmet giderleri, özel ulaşım harcamaları, erişim düzenleme harcamaları, eğitim destek giderleri gibi ilave ekonomik külfetlerle, fiziksel ya da psiko-sosyal güçlüklerle karşılaşabilmektedir. Engelli bireylerin önyargılar ve erişim sorunları sebebiyle eğitim ve istihdam imkânından yararlanamaması ya da yetersiz yararlanması sebebiyle günlük hayatta ekonomik yoksunluk yaşayabildikleri de bilinmektedir. Söz konusu dezavantajların ortadan kaldırılması amacıyla engelli bireylerin “özel tedbirlerle” ya da diğer adıyla “pozitif ayrımcılık” uygulamalarıyla desteklenmeleri gerekmektedir.
13) Bu yaklaşım, Anayasanın 10 uncu maddesinde amir hüküm olarak belirlendiği gibi 5378
sayılı Engeliler Hakkında Kanun’un 4 üncü maddesinin dördüncü fıkrasında “Engellilerin hak ve özgürlüklerden tam ve eşit olarak yararlanmasını sağlamaya yönelik alınacak özel tedbirler ayrımcılık olarak değerlendirilemez” hükmüne yer verilmiştir.
14) Anayasanın 61 inci maddesi ile de Devletin, engellilerin korunmaları ve toplum hayatına
intibaklarını sağlayıcı tedbirler alacağı ve bu amaçlarla gerekli teşkilatı ve tesisleri kuracağı veya kurulmasını sağlayacağı hüküm altına alınmıştır. Tarafı olduğumuz BM Engelli Hakları
Sözleşmesi ve ilgili diğer mevzuatımız uyarınca da engelli bireylerin “yaşam koşullarının sürekli olarak iyileştirilmesi” ilkesi benimsenmiştir.
15) Bu kapsamda, yüksek öğrenim mevzuatında engelli öğrencilerle ilgili düzenlemelere yer
verildiği görülmektedir. Buna göre KYK yurtlarında kalmak için başvuran %40 ve üzerinde engel durumu olan öğrencilere öncelik tanınmakta; engel durumu olan öğrenciler için yurtlarda engelli odalarının bulunduğu anlaşılmaktadır. Yine kredi ve burs imkânlarından %40 ve üzerinde engelli olan öğrenciler öncelikli olarak faydalandırılmaktadır.
16) 351 sayılı Kanunun “Beslenme ve Barınma Yardımı” başlıklı 23 üncü maddesinde ise
“Kurum yurtlarında barınan öğrenciler ile birlikte Bakanlar Kurulunca vergi muafiyeti tanınan vakıflar ve kamu yararına çalışan derneklere ait yükseköğrenim yurtlarında barınan öğrencilere
Bakanlık ve Maliye Bakanlığınca müştereken belirlenecek usul ve esaslar çerçevesinde beslenme ve barınma yardımı yapılabilir. Beslenme ve barınma yardımı, Kurum yurtlarında kalan öğrencinin Devlete bir aylık maliyetini geçmemek ve yükseköğretim kurumlarının öğrenim sürelerini aşmamak kaydıyla bir öğretim yılında dokuz ayı geçemez.” dendiği görülmektedir. Bununla birlikte, ikincil mevzuatta yurtlarda kalan ve maddi güçlük içinde olan öğrencilerin barınma ücretlerine yönelik herhangi bir düzenleme yer almadığı anlaşılmaktadır.
17) Her ne kadar somut dosyada başvuran engelli raporunun süreli olduğunu belirtmiş olsa da,
anılan kanun hükmü kapsamında, muhtaçlık hali tespit edilen engelli öğrencilerin yaşadığı maddi zorlukların azaltılması için yurt ücretlerine yönelik özel düzenlemeler yapılabileceği değerlendirilmektedir. Yurtların hem fiziksel olarak erişilebilir olması hem de ödemeler bakımından kolaylıklar sağlanması muhtaç durumdaki engelli öğrencilerin yaşam standardının iyileştirilmesini sağlayacak ve sosyal hayata katılımlarını teşvik edecek bir uygulama olacaktır.
Bu sebeple, yurt ücretlerinin belirlenmesinde engelli öğrencilerin muhtaçlık durumunun gözetilmesinin toplum yararına olacağı gibi Anayasa, kanunlar ve uluslararası sözleşmelerin ilkeleriyle de uyumlu olacağı düşünülmektedir.
18) Yukarıdan bu yana yapılan açıklamalar ve ilgili mevzuat ışığında sonuç olarak;
engelli bireylerin engelli olmalarıyla bağlantılı özel ihtiyaçlarını karşılarken daha fazla mali külfet içine girdiği, bu sebeple, engellerinden kaynaklanan dezavantaj ve ek külfetleri ortadan kaldıracak özel tedbirler alınması gerektiği dikkate alınarak; 351 sayılı Kanun kapsamındaki yükseköğrenim yurtlarında kalan ve muhtaçlık hali tespit edilen engelli öğrencilere barınma yardımı yapılması amacıyla Gençlik ve Spor Bakanlığı ile Hazine ve Maliye Bakanlığınca müştereken usul ve esasların belirlenmesi ve bu çerçevede ikincil mevzuatta gerekli düzenlemelerin yapılmasının yerinde olacağı sonuç ve kanaatine varılmıştır.
B. İyi Yönetim İlkeleri Yönünden Değerlendirme
19) İyi yönetim ilkelerine, 28/03/2013 tarihli ve 28601 mükerrer sayılı Resmi Gazetede
yayımlanan Kamu Denetçiliği Kurumu Kanununun Uygulanmasına İlişkin Usul ve Esaslar
Hakkında Yönetmeliğin “İyi yönetim ilkeleri” başlıklı 6 ncı maddesinde yer verilmiş olup; söz konusu ilkeler yönünden yapılan değerlendirme neticesinde; idareden istenilen bilgi ve belgelerin süresi içinde ve gerekçeli olarak Kurumumuza gönderildiği ancak; idarenin, şikâyetçiye verdiği cevapta “karara karşı başvuru yollarının gösterilmesi” ilkesine uygun davranılmadığı anlaşılmış olup, idareden bundan böyle bu ilkelere uymasının iyi yönetim anlayışının bir gereği olduğu değerlendirilmektedir.
VI. HAK ARAMA ÖZGÜRLÜĞÜNE İLİŞKİN AÇIKLAMA
20) 6328 sayılı Kanunun 21 inci maddesinin ikinci fıkrası uyarınca, bu Tavsiye Kararının
idareye tebliğ tarihinden itibaren 30 gün içinde idare tarafından herhangi bir eylem ya da işlem tesis edilmezse (varsa) dava açma süresinden kalan süre işlemeye devam edecek olup
Çanakkale İdare Mahkemesinde yargı yolu açıktır.
VII. KARAR
Yukarıda açıklanan gerekçe ve dosya kapsamına göre BAŞVURUNUN KABULÜNE;
351 sayılı Kanun kapsamındaki yurtlarda kalan ve muhtaçlık hali tespit edilen engelli
öğrencilere barınma yardımı yapılması amacıyla usul ve esasların müştereken belirlenmesi ve bu çerçevede ikincil mevzuatta gerekli düzenlemelerin yapılması hususunda GENÇLİK VE
SPOR BAKANLIĞI ile HAZİNE VE MALİYE BAKANLIĞI’NA TAVSİYEDE
BULUNULMASINA,
6328 sayılı Kamu Denetçiliği Kurumu Kanununun 20 nci maddesinin üçüncü fıkrası uyarınca,
GENÇLİK VE SPOR BAKANLIĞI İLE HAZİNE VE MALİYE BAKANLIĞIN
tarafından bu karar üzerine tesis edilecek işlemin otuz gün içinde Kurumumuza bildirilmesinin zorunlu olduğuna, Kararın BAŞVURANA, GENÇLİK VE SPOR BAKANLIĞI’NA ve HAZİNE VE
MALİYE BAKANLIĞI’NA tebliğine, Türkiye Cumhuriyeti Kamu Başdenetçisi’nce karar verildi.
e-imzalıdır
Şeref MALKOÇ
Kamu Başdenetçisi