|
ÖZET: Başvuru, Ondokuz Mayıs Üniversitesi’nde lisansüstü eğitim için engelli öğrenci kontenjanı ayrılması talebine ilişkindir. Başvuran, 2016-2018 yılları arasında uygulanan “Özel Şartlı Öğrenci Kontenjanı” uygulamasının 2019’dan itibaren neden belirtilmeden kaldırıldığını ve bu durumun birçok engelli öğrenciyi olumsuz etkilediğini ifade etmektedir. Başvuru, Yükseköğretim Kurulu ve Ondokuz Mayıs Üniversitesi’nden alınan yanıtlarla incelenmiştir. İlgili idareler, mevcut mevzuatta engelli kontenjanına dair bir düzenleme bulunmadığını ve kontenjanların yükseköğretim kurumları tarafından belirlendiğini belirtmişlerdir.
Yapılan değerlendirmelerde, başvuranın iddialarının hukuka aykırı olmadığı sonucuna varılmıştır. Mevzuatta engelli bireylerin yükseköğrenim haklarının güvence altına alındığı, ancak özel kontenjan ayrılmasına dair bir hüküm bulunmadığı tespit edilmiştir. Ayrıca, başvuranın belirttiği gibi, lisansüstü programlara başvuruda engellilerin herhangi bir kontenjan sınırlaması olmaksızın başvuru yapabileceği ifade edilmiştir. Bu nedenle, başvurunun reddedilmesi yönünde karar alınmıştır. Sonuç olarak, Kamu Denetçiliği Kurumu, başvurunun reddine karar vermiştir. Bu karar, başvuran, Yükseköğretim Kurulu ve Ondokuz Mayıs Üniversitesi Rektörlüğü’ne tebliğ edilmiştir. |
T.C. TÜRKİYE BÜYÜK MİLLET MECLİSİ KAMU DENETÇİLİĞİ KURUMU
(OMBUDSMANLIK)
SAYI : 2024/7885-S.24.12390
BAŞVURU NO : 2024/3013
KARAR TARİHİ : 31.07.2024
RET KARARI
BAŞVURUYA KONU İDARE : YÜKSEKÖĞRETİM KURULU BAŞKANLIĞI
ONDOKUZ MAYIS ÜNİVERSİTESİ REKTÖRLÜĞÜ
Lisansüstü eğitimde engelli öğrenci kontenjanı ayrılması talebi
BAŞVURUNUN KONUSU :
hakkındadır.
BAŞVURU TARİHİ : 26.02.2024
I. BAŞVURANIN İDDİA VE TALEPLERİ
1. Kurumumuza yapılan başvuruda, başvuran özetle; Samsun Ondokuz Mayıs
Üniversitesi’nin 2016-2018 yılları arasında lisansüstü eğitimde öğrenci alımlarında “Özel Şartlı Öğrenci
Kontenjanı” yani “Engelli Öğrenci Kontenjanı” uygulaması yaptığını ancak 2019 yılından beri lisans mezunu engelli öğrencilere yönelik bu pozitif ayrımcılık uygulamasını bir neden belirtmeksizin kaldırdığını, 2016-2018 yılları arasında birçok lisans mezunu engelli öğrencinin bu haktan faydalanıp özel şartlı öğrenci kontenjanından yüksek lisans yapma hakkı kazandığını, Türkiye genelinde onlarca devlet üniversitesinin özel şartlı öğrenci kontenjanı uygulamasını üniversitelerin senatolarında aldıkları kararlarla uyguladığını, Ondokuz Mayıs Üniversitesinin birçok kitleye yönelik yüksek lisansta uygulamakta olduğu kontenjan kotası bulunduğunu, engelli bireylere yönelik böyle bir uygulamaya gitmemesinin düşündürücü olduğunu, Sinop Üniversitesinin de yüksek lisansta Özel Şartlı Öğrenci Kontenjanı uygulaması bulunduğunu belirterek Samsun Ondokuz Mayıs Üniversitesinin lisansüstü eğitimde öğrenci alımlarında
“Özel Şartlı Öğrenci Kontenjanı” yani “Engelli Öğrenci Kontenjanı” uygulamasını yeniden başlatmasını
Kurumumuzdan talep etmektedir.
II. İDARENİN BAŞVURUYA İLİŞKİN AÇIKLAMALARI
2. Kurumumuzun bilgi belge isteme yazısına cevaben Yükseköğretim Kurulu Başkanlığından alınan
22/03/2024 tarih ve – – sayılı yazısında:
2.1. 2547 sayılı Yükseköğretim Kanunu’nun 44. maddesinin c fıkrasında yer alan “…lisansüstü eğitim usul ve esasları Yükseköğretim Kurulu tarafından çıkarılan yönetmelikle belirlenir.” Hükmü uyarınca yükseköğretim kurumlarında yürütülen yüksek lisans, doktora ve sanatta yeterlik
programlarından oluşan lisansüstü eğitim ve öğretimin, 20.04.2016 tarihli ve 29690 sayılı Resmî Gazete’de yayımlanan Lisansüstü Eğitim ve Öğretim Yönetmeliği ile düzenlendiği, 2.2. Adı geçen Yönetmelik’in “Diğer Hükümler” başlıklı 35. maddesinin 3.fıkrasında 2019 yılında değişiklik yapıldığı ve “Lisansüstü program kontenjanları, Yükseköğretim Kurulu tarafından belirlenen lisansüstü programlarda görev alabilecek öğretim üyesi sayısı ve mevcut öğretim üyesi başına düşen öğrenci sayısı dikkate alınarak, tezli yüksek lisans ve doktora programları için öğretim üyesi başına düşen tez danışmanlığı en fazla 14, tezsiz yüksek lisans programları için ise tezli yüksek lisans ve doktora programları hariç en fazla 16 öğrenci düşecek şekilde belirlenir. Ancak, Yükseköğretim Kurulu ile yapılan protokol dahilinde ve üniversite sanayi iş birliği çerçevesinde yürütülen lisansüstü programlar için bu kontenjan %50’ye kadar artırılabilir.” hükmü getirildiği, söz konusu maddeye göre lisansüstü programların kontenjanları yükseköğretim kurumları tarafından belirlenmekte olup ilgili mevzuatta engelli kontenjanı ayrılmasına ilişkin hüküm bulunmadığı, 2.3. Anılan Yönetmelik’in Özel Öğrenci Kabulü başlıklı 31. maddesinde 2019 yılında yapılan değişikliğe kadar bir yükseköğretim kurumu mezunu veya öğrencisi olup belirli bir konuda bilgisini artırmak isteyenlerin lisansüstü derslere öğrenci haklarından yararlanmaksızın en fazla iki yarıyıl olmak üzere özel öğrenci olarak kabul edilebildiği, 2.4. 22.11.2019 tarihli ve 30956 sayılı Resmî Gazete ile yayımlanan değişiklikle bir yüksek lisans, doktora veya sanatta yeterlik programına kayıtlı öğrencilerin diğer yükseköğretim kurumlarındaki lisansüstü derslere özel öğrenci olarak kabul edilmesi hükmü getirildiği, 2.5. “Özel şartlı öğrenci kontenjanı” ise bugüne kadar Başkanlıklarınca hazırlanan hiçbir mevzuatta yer almadığı, 2.6. Engelli adayların yüksek lisans ve sanatta yeterlik programlarına başvurularına ilişkin 18.05.2021 tarihli ve 31485 sayılı Resmî Gazete’de yayımlanan yönetmelikle değişiklik yapılmış ve anılan
Yönetmelik’in 5. maddesinin 6. fıkrası ile 23. maddesinin 3.fıkrasına; “Konservatuvar programları ile güzel sanatlar fakültelerinin sadece özel yetenek sınavı ile öğrenci kabul eden programlarının enstitülerdeki anasanat ve anabilim dallarındaki öğretim dili Türkçe olan programlarına başvurularda
Devlet hastanesi veya Devlet üniversitesi hastanesinden alınmış sağlık raporu ile belgelenmesi şartıyla, a)
Düzeltilmemiş engeli en az %70 veya düzeltilmiş engeli en az %40 ve üzeri olan işitme engelli adaylarda, b) Engel düzeyi %50 ve üzeri olmak üzere zihin yetersizliği bulunan engelli adaylarda, c) Engel düzeyi
%40 ve üzeri ‘yaygın gelişimsel bozukluk’ (Otizm spektrum bozukluğu/çocukluk otizmi/atipik otizm, Rett Sendromu, Asperger Sendromu) tanısı bulunan engelli adaylarda, başvuru yapabilmeleri için yabancı dil puanı aranmaz. Bu adaylar yabancı dil puanı olarak üniversite tarafından aranan yabancı dil taban puanı şartını sağlamış sayılır.” hükmü getirildiği, 2.7. Diğer taraftan yükseköğrenim gören öğrencilerin programın gerektirdiği öğrenme kazanımları ve mesleki yeterliliklere sahip olarak mezun olmaları gerektiği ve buna yönelik düzenlemeler yapıldığı, tüm öğrenciler söz konusu kazanım ve yeterliliklere göre mezun olduklarından diğer adaylarla aynı şekilde mezuniyet sonrası lisansüstü programlara başvuru için gerekli asgari koşulları sağlamaları gerektiği, Açıklamalarına yer verilmiştir.
3. Kurumumuzun bilgi belge isteme yazısına cevaben Ondokuz Mayıs Üniversitesi Rektörlüğünden
alınan 03/04/2024 tarih ve – – sayılı yazısında:
3.1. Üniversiteleri lisansüstü program kontenjanlarının YÖK Lisansüstü Eğitim ve Öğretim
Yönetmeliği’nin 35. maddesi ile Ondokuz Mayıs Üniversitesi Lisansüstü Eğitim ve Öğretim
Yönetmeliği’nin 3. maddesi çerçevesinde belirlendiği,
3.2. Söz konusu dönemde Üniversiteleri Enstitülerinin belirlemiş olduğu ve Üniversiteleri Senatosunca onaylanan kontenjanlarda Özel Şartlı Öğrenci veya Engelli Öğrenci kontenjanı bulunmamakla birlikte
Üniversiteleri Rektörlüğünce Enstitülerin kontenjanlarına ilave olarak aşağıda belirtildiği şekilde ilan ve buna göre ilgili Enstitüler tarafından yapılan işlem bulunduğu, “NOT: Lisansüstü öğrenci kontenjanlarına engelliler ve/veya birinci derece şehit yakınları kontenjan sınırlaması olmaksızın başvuru yapabilirler. Ancak tam teşekküllü sağlık kuruluşlarından alınmış kurul raporu ile belgelemek şartıyla yüzde kırk ve daha fazla engeli bulunanlar ile askerlik şubelerinden alınmış birinci derece şehit yakını olduğunu gösterir belge ile başvuru yapabilir. Bu öğrenciler online başvuru yaptıktan sonra gerekli belgelerle birlikte durumlarını belirten raporu da ilgili enstitüye teslim etmelidir.” https://www.omu.edu.tr/tr/icerik/omu-lisansustu-guz-donemi-baswnılari-basliyor 3.3. Üniversitelerinde Özel şartlı öğrenci kontenjanından faydalanarak yüksek lisans yapan/bitiren öğrenci bulunmadığı, 3.4. Özel Şartlı Öğrenci kontenjanı verilmesi durumunda; engel durumu, sınav şekli, yerleştirme gibi hususların mevzuatta tanımlanmadığı, 3.5. Mevcut aktif öğrencileri arasında özel şartlı kontenjandan yerleşen öğrenci bulunmadığı, Açıklamalarına yer verilmiştir.
III. İLGİLİ MEVZUAT
4. Türkiye Cumhuriyeti Anayasasının; 4.1. Devletin temel amaç ve görevleri başlıklı 5 inci maddesi “Devletin temel amaç ve görevleri, Türk milletinin bağımsızlığını ve bütünlüğünü, ülkenin bölünmezliğini, Cumhuriyeti ve demokrasiyi korumak, kişilerin ve toplumun refah, huzur ve mutluluğunu sağlamak; kişinin temel hak ve hürriyetlerini, sosyal hukuk devleti ve adalet ilkeleriyle bağdaşmayacak surette sınırlayan siyasal, ekonomik ve sosyal engelleri kaldırmaya, insanın maddi ve manevi varlığının gelişmesi için gerekli şartları hazırlamaya çalışmaktır.” 4.2. Kanun önünde eşitlik başlıklı 10 uncu maddesi “… Çocuklar, yaşlılar, özürlüler, harp ve vazife şehitlerinin dul ve yetimleri ile malul ve gaziler için alınacak tedbirler eşitlik ilkesine aykırı sayılmaz…
Devlet organları ve idare makamları bütün işlemlerinde kanun önünde eşitlik ilkesine uygun olarak hareket etmek zorundadırlar.” 4.3. Eğitim ve öğrenim hakkı ve ödevi başlıklı 42nci maddesinde; “Kimse, eğitim ve öğrenim hakkından yoksun bırakılamaz. Öğrenim hakkının kapsamı kanunla tespit edilir ve düzenlenir. …” 4.4. Devletin iktisadî ve sosyal ödevlerinin sınırları başlıklı 65’inci maddesinde, “Devlet, sosyal ve ekonomik alanlarda Anayasa ile belirlenen görevlerini, bu görevlerin amaçlarına uygun öncelikleri gözeterek malî kaynaklarının yeterliliği ölçüsünde yerine getirir.” 4.5. Dilekçe, bilgi edinme ve kamu denetçisine başvurma hakkı başlıklı 74 üncü maddesi “Herkes, bilgi edinme ve kamu denetçisine başvurma hakkına sahiptir. Türkiye Büyük Millet Meclisi Başkanlığı’na bağlı olarak kurulan Kamu Denetçiliği Kurumu idarenin işleyişiyle ilgili şikâyetleri inceler.” 4.6. Milletlerarası andlaşmaları uygun bulma başlıklı 90 ıncı maddesinde “Türkiye Cumhuriyeti adına yabancı devletlerle ve milletlerarası kuruluşlarla yapılacak andlaşmaların onaylanması, Türkiye Büyük
Millet Meclisinin onaylamayı bir kanunla uygun bulmasına bağlıdır.(…) Türk kanunlarına değişiklik getiren her türlü andlaşmaların yapılmasında birinci fıkra hükmü uygulanır. (…) Usulüne göre yürürlüğe konulmuş Milletlerarası andlaşmalar kanun hükmündedir. Bunlar hakkında Anayasaya aykırılık iddiası ile
Anayasa Mahkemesine başvurulamaz. (Ek cümle: 7/5/2004-5170/7 md.) Usulüne göre yürürlüğe konulmuş
temel hak ve özgürlüklere ilişkin milletlerarası andlaşmalarla kanunların aynı konuda farklı hükümler içermesi nedeniyle çıkabilecek uyuşmazlıklarda milletlerarası andlaşma hükümleri esas alınır.” 5. Birleşmiş Milletler Genel Kurulu’nun 13 Aralık 2006 tarihli ve A/RES/61/106 tarihli kararıyla kabul edilen Engelli Hakları Sözleşmesi’nin; 5.1. Genel İlkeler başlıklı 3 üncü maddesinin birinci fıkrasının (c) bendinde “Engellilerin topluma tam ve etkin katılımlarının sağlanması Sözleşme’nin dayandığı ilkeler arasında sayılmıştır.
5.2. Genel Yükümlülükler başlıklı 4 üncü maddesinin birinci fıkrasında “Taraf Devletler engelliliğe dayalı herhangi bir ayrımcılığa izin vermeksizin tüm engellilerin insan hak ve temel özgürlüklerinin eksiksiz olarak yaşama geçirilmesini sağlamak ve engellilerin hak ve özgürlüklerini güçlendirmekle yükümlüdür.
Bu amaç doğrultusunda Taraf Devletler; (a) Bu Sözleşme’de tanınan hakların uygulanması için gerekli tüm yasal, idari ve diğer tedbirleri almayı (…) (b) Yürürlükte mevcut, engelliler aleyhinde ayrımcılık teşkil eden yasalar, düzenlemeler, gelenekler ve uygulamaları değiştirmek veya ortadan kaldırmak için gerekli olan, yasama faaliyetleri dahil uygun tüm tedbirleri almayı; (…) taahhüt eder.” 5.3. Ayrımcılık Yapılmaması ve Eşitlik başlıklı 5 inci maddesinin; 4 üncü fıkrası “Engellilerin fiili eşitliğini hızlandırmak veya sağlamak için gerekli özel tedbirler işbu Sözleşme amaçları doğrultusunda ayrımcılık olarak nitelendirilmez.” 5.4. Bağımsız Yaşayabilme ve Topluma Dâhil Olma başlıklı 19 uncu maddesinde; “İşbu Sözleşmeye
Taraf Devletler tüm engellilerin diğer bireylerle eşit koşullar altında toplum içinde yaşama hakkına sahip olduğunu kabul eder ve engellilerin bu haktan eksiksiz yararlanabilmeleri ve topluma tam katılımlarını kolaylaştırmak için gerekli tedbirleri etkin bir şekilde alır. Bu çerçevede aşağıdaki noktalara dikkat
edilmelidir:
(a) Engelliler diğer bireylerle eşit koşullar altında ikametgâhlarını ve nerede ve kiminle yaşayacaklarını seçme hakkına sahiptirler ve özel bir yaşama düzenine zorlanamazlar; (b) Engellilerin kişisel destek dâhil olmak üzere toplum içinde yaşamak ve topluma dâhil olmak için ihtiyaç duydukları konut içi, kurum içi ve diğer toplumsal destek hizmetlerine erişimleri sağlanmalı ve engellilerin toplumdan tecridi ve ayrı tutulması önlenmelidir; (c) Kamusal hizmet ve tesisler engellilere diğer bireylerle eşit şekilde açık olmalı ve onların ihtiyaçlarına yanıt verebilmelidir”, 5.5. Eğitim başlıklı 24üncü maddesinde; 1. Taraf Devletler engellilerin eğitim hakkını tanır. Taraf
Devletler, bu hakkın fırsat eşitliği temelinde ve ayrımcılık yapılmaksızın sağlanması için eğitim sisteminin bütünleştirici bir şekilde her seviyede engellileri içine almasını ve ömür boyu öğrenim imkanı sağlar. Bunun için aşağıdaki hedefler gözetilmelidir: (a) İnsan potansiyelinin, onur ve değer duygusunun tam gelişimi ve insan haklarına, temel özgürlüklere ve insan çeşitliliğine saygı duyulmasının güçlendirilmesi; (b)
Engellilerin; kişiliklerinin, yeteneklerinin, yaratıcılıklarının, zihinsel ve fiziksel becerilerinin potansiyellerinin en üst derecesinde gelişiminin sağlanması; (c) Engellilerin özgür bir topluma etkin bir şekilde katılımlarının sağlanması. 2. Taraf Devletler bu hakkın yaşama geçirilmesi için aşağıda belirtilenleri sağlar: (a) Engelliler engelleri nedeniyle genel eğitim sisteminden dışlanmamalı ve engelli çocuklar engelleri nedeniyle parasız ve zorunlu ilk ve ortaöğretim olanaklarının dışında tutulmamalıdır; (b) Engelliler yaşadıkları çevrede bütünleştirici, kaliteli ve parasız ilk ve orta öğretime diğer bireylerle eşit olarak erişebilmelidir; (c) Bireylerin ihtiyaçlarına göre makul düzenlemeler yapılmalıdır; (d) Engellilerin genel eğitimden etkin bir şekilde yararlanabilmeleri için genel eğitim sistemi içinde ihtiyaç duydukları desteği almalıdır; (e) Engellilere yönelik bireyselleştirilmiş etkin destekleyici tedbirler, engellilerin tam katılımı hedefine uygun olarak, akademik ve sosyal gelişimi artırıcı ortamlarda sağlanmalıdır. 3. Taraf
Devletler engellilerin toplumun eşit üyeleri olarak eğitime tam ve eşit katılımlarını kolaylaştırmak için yaşamı ve sosyal gelişim becerilerini öğrenmelerini sağlar. …” 6. 2000 yılında ilan edilen ve Lizbon Antlaşmasının 2009 yılında yürürlüğe girmesiyle diğer Avrupa Birliği anlaşmalarıyla aynı yasal değeri kazanan Avrupa Birliği Temel Haklar Bildirgesinin, 6.1. Eğitim hakkı başlıklı 14üncü maddesinde; “1. Herkes, eğitim görme ve mesleki ve sürekli eğitimden yararlanma hakkına sahiptir. 2. Bu hak, serbest zorunlu eğitim görme olasılığını da içerir. 3. Demokratik ilkelere ve ailelerin çocuklarının kendi dini, felsefi ve eğitim konusundaki inançlarına uygun olarak eğitim ve öğretim görmelerini sağlama hakkına saygı gösterilerek eğitim kurumları tesis etme özgürlüğüne, bu özgürlük ve hakkın kullanılmasına ilişkin ulusal mevzuata uygun olarak saygı gösterilmelidir.” 6.2. Ayrımcılık yasağı başlıklı 21nci maddesinde; “1. Cinsiyet, ırk, renk, etnik veya sosyal köken, kalıtımsal özellikler, dil, din veya inanç, siyasi veya başka herhangi bir görüş, bir ulusal azınlığın üyesi olma, hususiyet, doğum, maluliyet, yaş veya cinsel eğilim gibi herhangi bir nedenle ayrımcılık yapılması yasaktır. …” 6.3. Engellilerin toplumla bütünleştirilmesi başlıklı 26ncı maddesinde; “Birlik, engelli kişilerin, bağımsızlıklarını, toplumsal ve mesleki yaşamla bütünleştirilmelerini ve toplum yaşamına katılmalarını sağlamaya yönelik önlemlerden yararlanma hakkını tanımakta ve saygı göstermektedir.” 7. 5378 sayılı Engelliler Hakkında Kanunun; 7.1. Amaç başlıklı 1 inci maddesinde; “Bu Kanunun amacı; engellilerin temel hak ve özgürlüklerden faydalanmasını teşvik ve temin ederek ve doğuştan sahip oldukları onura saygıyı güçlendirerek toplumsal hayata diğer bireylerle eşit koşullarda tam ve etkin katılımlarının sağlanması ve engelliliği önleyici tedbirlerin alınması için gerekli düzenlemelerin yapılmasını sağlamaktır.”, 7.2. Tanımlar başlıklı 3 üncü maddesinde; “a) Doğrudan ayrımcılık: Engelliliğe dayalı ayrımcılık temeline dayanan ve engellinin hak ve özgürlüklerden karşılaştırılabilir durumdakilere kıyasla eşit şekilde yararlanmasını engelleyen, kısıtlayan veya zorlaştıran her türlü farklı muameleyi, b) Dolaylı ayrımcılık: Görünüşte ayrımcı olmayan her türlü eylem, işlem ve uygulamalar sonucunda engelliliğe dayalı ayrımcılık temeliyle bağlantılı olarak, engellinin hak ve özgürlüklerden yararlanması bakımından nesnel olarak haklılaştırılamayan dezavantajlı bir konuma sokulmasını, c) Engelli: Fiziksel, zihinsel, ruhsal ve duyusal yetilerinde çeşitli düzeyde kayıplarından dolayı topluma diğer bireyler ile birlikte eşit koşullarda tam ve etkin katılımını kısıtlayan tutum ve çevre koşullarından etkilenen bireyi, d) Engelliliğe dayalı ayrımcılık: Siyasi, ekonomik, sosyal, kültürel, medeni veya başka herhangi bir alanda insan hak ve temel özgürlüklerinin tam ve diğerleri ile eşit koşullar altında kullanılması veya bunlardan yararlanılması önünde engelliliğe dayalı olarak gerçekleştirilen her türlü ayrım, dışlama veya kısıtlamayı, e) Engellilik durumu: Bireyin engelliliğini ve engellilikten kaynaklanan özel gereksinimlerini, uluslararası yöntemleri temel alarak belirleyen derecelendirmeler, sınıflandırmalar ve tanılamaları f) Erişilebilirlik: Binaların, açık alanların, ulaşım ve bilgilendirme hizmetleri ile bilgi ve iletişim teknolojisinin, engelliler tarafından güvenli ve bağımsız olarak ulaşılabilir ve kullanılabilir olmasını, j) Makul düzenleme: Engellilerin insan haklarını ve temel özgürlüklerini tam ve diğer bireylerle eşit şekilde kullanmasını veya bunlardan yararlanmasını sağlamak üzere belirli bir durumda ihtiyaç duyulan, ölçüsüz veya aşırı bir yük getirmeyen, gerekli ve uygun değişiklik ve tedbirleri, 7.3. Genel Esaslar başlıklı 4 üncü maddesinin c fıkrasında; “Engellilerin tüm hak ve hizmetlerden yararlanması için fırsat eşitliğinin sağlanması esastır.”
7.4. Eğitim ve öğretim başlıklı 15inci maddesinde; “(Değişik:6/2/2014-6518/73 md.) Hiçbir gerekçeyle engellilerin eğitim alması engellenemez. Engelliler, özel durumları ve farklılıkları dikkate alınarak, yaşadıkları çevrede bütünleştirilmiş ortamlarda, eşitlik temelinde, hayat boyu eğitim imkânından ayrımcılık yapılmaksızın yararlandırılır. Genel eğitim sistemi içinde engellilerin her seviyede eğitim almasını sağlayacak bütünleştirici planlamalara yer verilir. Örgün eğitim programlarına farklı nedenlerle geç başlamış engellilerin bu eğitime dâhil edilmesi için gerekli tedbirler alınır. Üniversite öğrencilerinden engelli olanların öğrenime etkin katılımlarını sağlamak amacıyla Yükseköğretim Kurulu koordinasyonunda, yükseköğretim kurumları bünyesinde, engellilere uygun araç-gereç ve ders materyallerinin, uygun eğitim, araştırma ve barınma ortamlarının temini ile eğitim süreçlerinde yaşadıkları sorunların çözümü gibi konularda çalışma yapmak üzere Engelliler Danışma ve
Koordinasyon Merkezleri kurulur. …” 8. 6328 sayılı Kamu Denetçiliği Kurumu Kanunu’nun Kurumun görevi başlıklı 5 inci maddesinin birinci fıkrası; “Kurum, idarenin işleyişi ile ilgili şikâyet üzerine, idarenin her türlü eylem ve işlemleri ile tutum ve davranışlarını; insan haklarına dayalı adalet anlayışı içinde, hukuka ve hakkaniyete uygunluk yönlerinden incelemek, araştırmak ve idareye önerilerde bulunmakla görevlidir.”, 9. 20.04.2016 tarihli ve 29690 sayılı Resmî Gazete’de yayımlanan Lisansüstü Eğitim ve Öğretim
Yönetmeliğinin, 9.1. Amaç ve kapsam başlıklı 1inci maddesinde; “(1) Bu Yönetmelik yükseköğretim kurumlarında yürütülen yüksek lisans, doktora ve sanatta yeterlik programlarından oluşan lisansüstü eğitim ve öğretimi düzenler.” 9.2. Başvuru ve kabul başlıklı 5 inci maddesinde; (1) (Değişik:RG-14/4/2020-31099) Yüksek lisans programına başvurabilmek için adayların, lisans diplomasına ve başvurduğu programın puan türünde 55 puandan az olmamak üzere senato tarafından belirlenecek ALES puanına sahip olmaları gerekir. Ancak, a) Konservatuvar programları ile güzel sanatlar fakültelerinin sadece özel yetenek sınavı ile öğrenci kabul eden programlarının enstitülerdeki anasanat ve anabilim dallarına öğrenci kabulünde, b) Doktora/sanatta yeterlik/tıpta uzmanlık/diş hekimliğinde uzmanlık/veteriner hekimliğinde uzmanlık/eczacılıkta uzmanlık mezunlarının yüksek lisans programlarına başvurularında, ALES şartı aranmaz. (2) Tezsiz yüksek lisans programlarına öğrenci kabulünde, yükseköğretim kurumları ALES puanı aramayabilir, ALES puanı istenildiği takdirde taban puan senatolar tarafından belirlenir. (3) Mezun durumda olan/olabilecek adayların başvurusuna ilişkin esaslar, ALES puanının %50’den az olmamak koşuluyla ne kadar ağırlıkla değerlendirmeye alınacağı ve lisansüstü eğitim-öğretime öğrenci kabulüne dair diğer hususlar senato tarafından belirlenir. (4) Yükseköğretim kurumları yüksek lisans programlarına yalnız ALES puanı ile de öğrenci kabul edebileceği gibi ALES puanına ek olarak lisans not ortalaması, yazılı olarak yapılacak bilimsel değerlendirme ve/veya mülakat sonucunu da değerlendirmeye alabilir. (5) (Ek:RG-14/4/2020-
31099) Birinci fıkranın (b) bendi kapsamındaki adayların değerlendirme işlemleri için; a) Üniversite
senatoları tarafından mezun olduğu lisansüstü programa girişteki puan türü veya uzmanlık alanı dikkate alınmaksızın, 55’ten düşük 75’ten fazla olmamak üzere bir puan belirlenir ve ilgili programın şartlarında ilan edilir. b) Bu adaylar daha önceden aldığı puan türü veya doktora/sanatta yeterlik/uzmanlık alanından, farklı bir alanda başvuru yapabilir. c) İlan edilen puan, puan türüne bakılmaksızın ALES puanı olarak hesaplamalara dahil edilir. (6) (Ek:RG-18/5/2021-31485) Konservatuvar programları ile güzel sanatlar fakültelerinin sadece özel yetenek sınavı ile öğrenci kabul eden programlarının enstitülerdeki anasanat ve anabilim dallarındaki öğretim dili Türkçe olan programlarına başvurularda Devlet hastanesi veya Devlet üniversitesi hastanesinden alınmış sağlık raporu ile belgelenmesi şartıyla, a) Düzeltilmemiş engeli en az
%70 veya düzeltilmiş engeli en az %40 ve üzeri olan işitme engelli adaylarda, b) Engel düzeyi %50 ve üzeri olmak üzere zihin yetersizliği bulunan engelli adaylarda, c) Engel düzeyi %40 ve üzeri ‘yaygın gelişimsel bozukluk’ (Otizm spektrum bozukluğu/çocukluk
otizmi/atipik otizm, Rett Sendromu, Asperger Sendromu) tanısı bulunan engelli adaylarda, başvuru yapabilmeleri için yabancı dil puanı aranmaz. Bu adaylar yabancı dil puanı olarak üniversite tarafından aranan yabancı dil taban puanı şartını sağlamış sayılır.” 9.3. Özel öğrenci kabulü başlıklı 31inci maddesinde; “(Değişik:RG-22/11/2019-30956) Bir yüksek lisans, doktora ya da sanatta yeterlik programına kayıtlı olan öğrenciler, diğer yükseköğretim kurumlarındaki lisansüstü derslere kayıtlı olduğu enstitü anabilim/anasanat dalı başkanlığının onayı ile özel öğrenci olarak kabul edilebilir. Lisansüstü derslere kabul edilen öğrencilerin özel öğrenci olarak aldığı ve başarılı olduğu derslerin muafiyet işlemleri kayıtlı olduğu enstitü anabilim/anasanat dalı başkanlığı tarafından yürütülür. Özel öğrenci kabul koşulları ve bu konudaki diğer hükümler yükseköğretim kurumlarının senatoları tarafından belirlenir.” 9.4. Diğer hükümler başlıklı 35inci maddesinde; “1) Yüksek lisans ve doktora programları ile sanatta yeterlik çalışmasına, hangi lisans ve yüksek lisans programlarından mezun olanların başvurabileceği, yükseköğretim kurumlarının senatoları tarafından belirlenmekle birlikte gerek görülmesi durumunda
Üniversitelerarası Kurulun görüşü alınarak Yükseköğretim Kurulu kararı ile belirlenebilir.
…(3) (Değişik:RG-22/11/2019-30956) Lisansüstü program kontenjanları, Yükseköğretim Kurulu tarafından belirlenen lisansüstü programlarda görev alabilecek öğretim üyesi sayısı ve mevcut öğretim üyesi başına düşen öğrenci sayısı dikkate alınarak, tezli yüksek lisans ve doktora programları için öğretim üyesi başına düşen tez danışmanlığı en fazla 14, tezsiz yüksek lisans programları için ise tezli yüksek lisans ve doktora programları hariç en fazla 16 öğrenci düşecek şekilde belirlenir. Ancak, Yükseköğretim Kurulu ile yapılan protokol dahilinde ve üniversite sanayi işbirliği çerçevesinde yürütülen lisansüstü programlar için bu kontenjan %50’ye kadar artırılabilir.” 10. Ondokuz Mayıs Üniversitesi Lisansüstü Eğitim Ve Öğretim Yönetmeliğinin Kontenjan tespiti ve ilanı başlıklı 9uncu maddesinde; “(1) Tezsiz ve tezli yüksek lisans, doktora ve sanatta yeterlik programlarına alınacak alan içi ve alan dışı öğrenci sayısı, anabilim/anasanat dalı başkanlığınca anabilim/anasanat dalı akademik kurulunun görüşü alınarak enstitüye teklif edilir. (2) Lisansüstü program kontenjanları, Yükseköğretim Kurulu tarafından belirlenen lisansüstü programlarda görev alabilecek öğretim üyesi sayısı ve mevcut öğretim üyesi başına düşen öğrenci sayısı dikkate alınarak, tezli yüksek lisans ve doktora programları için öğretim üyesi başına düşen tez danışmanlığı en fazla 14, tezsiz yüksek lisans programları için ise tezli yüksek lisans ve doktora programları hariç en fazla 16 öğrenci düşecek şekilde belirlenir. Ancak, Yükseköğretim Kurulu ile yapılan protokol dâhilinde ve Üniversite sanayi iş birliği çerçevesinde yürütülen lisansüstü programlar için bu kontenjan %50’ye kadar artırılabilir. Öğrenci kabul edilecek lisansüstü programların adları, başvuru koşulları, son başvuru tarihi, istenilen belgeler ve diğer hususlar verilecek ilanla duyurulur.”
Düzenlemelerine yer verilmiştir.
IV. KAMU DENETÇİSİ C. ÖZLEM TUNÇAK’IN KAMU BAŞDENETÇİSİNE ÖNERİSİ
11. Başvuranın iddiaları, idarenin konu ile ilgili açıklamaları, ilgili mevzuat ve tüm dosya birlikte değerlendirildiğinde; şikâyete konu edilen işlemde hukuka aykırılık tespit edilemediğinden, başvurunun reddi yönünde hazırlanan “Ret Kararı Önerisi” Kamu Başdenetçisi’ne sunulmuştur.
V. DEĞERLENDİRME VE GEREKÇE
A. Hukuka, Hakkaniyete ve İnsan Haklarına Uygunluk Yönünden Değerlendirme 12. Başvuran özetle, lisansüstü eğitimde öğrenci alımlarında engelli öğrenci kontenjanı verilmesini talep etmektedir.
13. İdareler tarafından gönderilen bilgi ve belgelerden özetle; lisansüstü programları kontenjanlarının yükseköğretim kurumları tarafından belirlendiği ve ilgili mevzuatta engelli kontenjanı ayrılmasına ilişkin hüküm bulunmadığı, Özel Öğrenci Kabulünün Yönetmelikte 2019 yılında yapılan değişikliğe kadar bir yükseköğretim kurumu mezunu veya öğrencisi olup belirli bir konuda bilgisini artırmak isteyenlerin lisansüstü derslere öğrenci haklarından yararlanmaksızın en fazla iki yarıyıl olmak üzere özel öğrenci olarak kabulü şeklinde olduğu ancak 2019 yılında yapılan değişiklikle bir yüksek lisans, doktora veya sanatta yeterlik programına kayıtlı öğrencilerin diğer yükseköğretim kurumlarındaki lisansüstü derslere özel öğrenci olarak kabul edilebildiği, yükseköğrenim gören tüm öğrencilerin programın gerektirdiği öğrenme kazanımları ve mesleki yeterliliklere sahip olarak mezun olmalarına yönelik düzenlemeler yapıldığı, tüm öğrenciler söz konusu kazanım ve yeterliliklere göre mezun olduklarından diğer adaylarla aynı şekilde mezuniyet sonrası lisansüstü programlara başvuru için gerekli asgari koşulları sağlamaları gerektiği, Ondokuz Mayıs Üniversitesi Enstitülerinin belirlemiş olduğu ve Üniversiteleri Senatosunca onaylanan kontenjanlarda Özel Şartlı Öğrenci veya Engelli Öğrenci kontenjanı bulunmamakla birlikte çıkılan İlanda “Lisansüstü öğrenci kontenjanlarına engelliler ve/veya birinci derece şehit yakınları kontenjan sınırlaması olmaksızın başvuru yapabilirler.” İfadesine yer verildiği anlaşılmıştır.
14. Anayasasının 42nci maddesinde; kimsenin, eğitim ve öğrenim hakkından yoksun bırakılamayacağı, Birleşmiş Milletler Engelli Hakları Sözleşmesi’nin 24üncü maddesinde; Taraf Devletlerin engellilerin eğitim hakkını tanıyacağı ve bu hakkın fırsat eşitliği temelinde ve ayrımcılık yapılmaksızın sağlanması için eğitim sisteminin bütünleştirici bir şekilde her seviyede engellileri içine alması ve ömür boyu öğrenim imkânı sağlaması gerektiği, Avrupa Birliği Temel Haklar Bildirgesinin 14üncü maddesinde; herkesin eğitim görme ve mesleki ve sürekli eğitimden yararlanma hakkına sahip olduğu, Engelliler Hakkında
Kanunun15inci maddesinde; hiçbir gerekçeyle engellilerin eğitim almasının engellenemeyeceği ve engellilerin, özel durumları ve farklılıkları dikkate alınarak, yaşadıkları çevrede bütünleştirilmiş ortamlarda, eşitlik temelinde, hayat boyu eğitim imkânından ayrımcılık yapılmaksızın yararlandırılacağı düzenlemeleri ile engelli bireylerin eğitim hakkı güvence altına alınmıştır.
15. Kurumumuzca yapılan değerlendirme neticesinde; İlgili İdarelerin görev ve yetkileri kapsamında engelli bireylerin yükseköğrenim görmelerine yönelik hem Anayasa ve Engelliler Hakkında Kanun gibi ulusal hem de Birleşmiş Milletler Engelli Hakları Sözleşmesi, Avrupa Birliği Temel Haklar Bildirgesi gibi uluslararası politika belgelerinde yer verilen güvenceleri yerine getirerek engelli bireylerin fırsat eşitliği temelinde eğitim almasına yönelik tedbirleri aldığı, başvuranın iddia ettiği şekilde Ondokuz Mayıs
Üniversitesinde engelli kontenjanı ayrılarak engelli bireylerin kayıtsız şartsız yükseköğrenime alınmadığı verilen ilanda lisansüstü öğrenci kontenjanlarına engellilerin kontenjan sınırlaması olmaksızın başvuru yapabileceğinin belirtildiği, kaldı ki yükseköğrenim gören tüm öğrencilerin programın gerektirdiği öğrenme kazanımları ve mesleki yeterliliklere sahip olarak mezun olmaları gerektiği tespit edilerek başvurunun reddine karar verilmesi gerektiği kanaatine varılmıştır.
B. İyi Yönetim İlkeleri Yönünden Değerlendirme 16. Günümüz demokratik, modern ve katılımcı yönetim anlayışında idarelerden sadece hukuka uygun olarak hareket etmeleri değil aynı zamanda iyi yönetim ilkelerine uygun işlem tesis etmeleri de beklenmektedir.
17. İyi yönetim ilkelerine 28/03/2013 tarihli ve 28601 mükerrer sayılı Resmi Gazete’de yayımlanan Kamu
Denetçiliği Kurumu Kanununun Uygulanmasına İlişkin Usul ve Esaslar Hakkında Yönetmeliğin 6 ncı
maddesinde yer verilmiş olup, idareden istenilen bilgi ve belgeler süresi içinde ve gerekçeli olarak
Kurumumuza gönderildiğinden kanunlara uygunluk, makul sürede karar verme ve kararın geciktirilmeksizin bildirilmesi ilkelerine uygun davranıldığı tespit edilmiştir.
VI. HAK ARAMA ÖZGÜRLÜĞÜNE İLİŞKİN YASAL MEVZUAT
18. 6328 sayılı Kamu Denetçiliği Kurumu Kanununun 21 inci maddesinin birinci fıkrası uyarınca, bu Ret
Kararının başvurana tebliğ tarihinden itibaren, ilgili idare işlemine karşı (varsa) dava açma süresinden kalan süre işlemeye devam edecek olup, İdare Mahkemelerinde yargı yolu açıktır.
VII. KARAR
Açıklanan gerekçelerle BAŞVURUNUN REDDİNE, Kararın Başvurana, Yükseköğretim Kurulu Başkanlığına ve Ondokuz Mayıs Üniversitesi
Rektörlüğüne tebliğine; Türkiye Cumhuriyeti Kamu Başdenetçisince karar verildi.
Şeref MALKOÇ
Kamu Başdenetçisi