|
ÖZET: 23 Ekim 2011 tarihinde meydana gelen deprem sonrası, Van İdare Mahkemeleri’nde Belediye Başkanlığı aleyhine 377 tazminat davası açılmıştır. Bu davalardan 345’i sonuçlanmış ve toplamda 53.861.661,82 TL maddi ve manevi tazminata hükmedilmiştir. Ancak, bu ödemelerin yalnızca 60 dosyası için 4.373.884,93 TL ödeme yapılabilmiştir. Belediye Başkanlığı’nın mahkeme kararlarını yerine getirebilmesi için yeterli ödeneği bulunmadığı, bu nedenle icra takibi başlatıldığı ve yıllık işleyen faizlerin milyonları bulduğu belirtilmiştir.
Belediye Başkanlığı, mahkeme kararlarının gereğinin yerine getirilmesi amacıyla 23 Ağustos 2017 tarihinde Maliye Bakanlığı’ndan ödenek talep etmiştir. Ödeneğin tahsis edilmesi durumunda, mahkeme kararlarının gecikmeksizin yerine getirileceği ifade edilmiştir. İlgili mevzuat, idarenin mahkeme kararlarına uymakla yükümlü olduğunu ve bu yükümlülüğün yerine getirilmemesinin hukuka aykırı olduğunu vurgulamaktadır. Kamu Denetçisi, başvuranın talebinin kabul edilmesi yönünde öneride bulunmuş ve mahkeme kararının yerine getirilmesi için makul süre içinde işlem yapılması gerektiğini belirtmiştir. Sonuç olarak, idarenin mahkeme kararlarını zamanında yerine getirmemesi, hukukun ve hakkaniyetin ihlali olarak değerlendirilmiş ve bu durumun düzeltilmesi için ilgili kurumlara tavsiyelerde bulunulmuştur. |
4.3. 23/ 10/ 2011 tarihinde meydana gelen depremden sonra, sadece deprem sebebiyle mal ve can kaybına uğrayanlar tarafından Belediye Başkanlığı’na karşı Van İdare Mahkemelerinde toplam 377 adet tazminat davası açıldığı, bu davalardan 345 adedinin karara bağlandığı, karara bağlanan 345 dosyada Belediye Başkanlığı aleyhine toplam 53.861.661,82 TL maddi manevi tazminata hükmedildiği, bu dosyalardan 60 tanesine 4.373.884,93TL tutarında ödeme yapıldığı, 4.4. Belediye Başkanlığı’nın bahse konu mahkeme kararlarının gereğini yerine getirebilmesi için yeterli ödeneğinin bulunmadığı, ödeme yapılamayan dosyaların çoğunda icra takibi başlatılmış olup, dosyalarda yıllık işleyen faiz miktarlarının milyonları bulduğu, söz konusu icra takipleri sebebiyle
Belediye Başkanlığı’na ait tüm araçlara, gayrimenkullere ve banka hesaplarına haciz konulduğu, 4.5. Mahkeme kararlarının gereklerinin bir an önce yerine getirilmesi adına Belediye Başkanlığı tarafından Maliye Bakanlığından 23/ 08/ 2017 tarihinde ödenek talebinde bulunulduğu, söz konusu ödenek verildiği takdirde ödeme başvuru sırası gözetilerek mahkeme kararlarının gereklerinin gecikmeksizin yerine getirileceği, belirtilmiştir .
III. İLGİLİ MEVZUAT
5. 2709 sayılı T.C. Anayasası’nın “Cumhuriyetin nitelikleri” başlıklı 2.maddesinde; “Türkiye
Cumhuriyeti, toplumun huzuru, millî dayanışma ve adalet anlayışı içinde, insan haklarına saygılı, Atatürk milliyetçiliğine bağlı, başlangıçta belirtilen temel ilkelere dayanan, demokratik, lâik ve sosyal bir hukuk Devletidir ”, 5.1. “Yürütme yetkisi ve görevi” kenar başlıklı 8. Maddesinde; “Yürütme yetkisi ve görevi, ( 1)
Cumhurbaşkanı (…) tarafından, Anayasaya ve kanunlara uygun olarak kullanılır ve yerine getirilir .”,
5.2 “Hak arama hürriyeti” başlıklı 36. maddesinde; “Herkes, meşrû vasıta ve yollardan
faydalanmak suretiyle yargı mercileri önünde davacı veya davalı olarak iddia ve savunma ile adil yargılanma hakkına sahiptir . Hiçbir mahkeme, görev ve yetkisi içindeki davaya bakmaktan kaçınamaz”, 5.3. “Dilekçe, bilgi edinme ve kamu denetçisine başvurma hakkı” başlıklı 74 üncü maddesinin üçüncü ve dördüncü fıkrasında; “Herkes, bilgi edinme ve kamu denetçisine başvurma hakkına sahiptir . Türkiye Büyük Millet Meclisi Başkanlığına bağlı olarak kurulan Kamu Denetçiliği Kurumu idarenin işleyişiyle ilgili şikâyetleri inceler .”, 5.4. “Yargı yolu” kenar başlıklı 125. Maddesinde; “…İdare, kendi eylem ve işlemlerinden doğan zararı ödemekle yükümlüdür .”, 5.5. “Mahkemelerin Bağımsızlığı” başlıklı 138. maddesinin son fıkrasında; “Yasama ve yürütme organları ile idare, mahkeme kararlarına uymak zorundadır; bu organlar ve idare, mahkeme kararlarını hiçbir suretle değiştiremez ve bunların yerine getirilmesini geciktiremez .”, 6. 6328 sayılı Kamu Denetçiliği Kurumu Kanununun “Kurumun görevi” başlıklı 5 inci
.
3 / 7maddesine göre; “Kurum, idarenin işleyişi ile ilgili şikâyet üzerine, idarenin her türlü eylem ve
işlemleri ile tutum ve davranışlarını; insan haklarına dayalı adalet anlayışı içinde, hukuka ve hakkaniyete uygunluk yönlerinden incelemek, araştırmak ve idareye önerilerde bulunmakla görevlidir . Ancak; Cumhurbaşkanının tek başına yaptığı işlemler ile resen imzaladığı kararlar ve emirler, Yasama yetkisinin kullanılmasına ilişkin işlemler, Yargı yetkisinin kullanılmasına ilişkin kararlar, Türk Silahlı Kuvvetlerinin sırf askerî nitelikteki faaliyetleri, Kurumun görev alanı dışındadır .”, 7. 2577 sayılı İdari Yargılama Usulü Kanununun 28 inci maddesinde : “( 1)Danıştay, Bölge İdare
Mahkemeleri, İdare ve Vergi Mahkemelerinin esasa ve yürütmenin durdurulmasına ilişkin kararlarının icaplarına göre idare gecikmeksizin işlem tesis etmeye veya eylemde bulunmaya mecburdur . Bu süre hiçbir şekilde kararın idareye tebliğinden başlayarak otuz ( 30) günü geçemez .
( 2) Konusu belli bir miktar paranın ödenmesini gerektiren davalarda hükmedilen miktar ile her türlü davalarda hükmedilen vekalet ücreti ve yargılama giderleri, davacının veya vekilinin davalı idareye yazılı şekilde bildireceği banka hesap numarasına, bu bildirim tarihinden itibaren, birinci fıkrada belirtilen usul ve esaslar çerçevesinde yatırılır . Birinci fıkrada belirtilen süreler içinde ödeme yapılmaması halinde, genel hükümler dairesinde infaz ve icra olunur .”, düzenlemelerine yer verilmiştir .
IV. KAMU DENETÇİSİ YAHYA AKMAN’IN KAMU BAŞDENETÇİSİ’NE ÖNERİSİ
8. Kamu Denetçisi tarafından yapılan inceleme ve araştırma neticesinde; başvuranın talebinin kabulü ve tavsiyede bulunulması yönünde öneri, Kamu Başdenetçisi’ne sunulmuştur .
V. DEĞERLENDİRME VE GEREKÇE
A. Hukuka, Hakkaniyete ve İnsan Haklarına Uygunluk Yönünden Değerlendirme 9. Başvuran Vekili , 1 numaralı paragrafta ayrıntılarına yer verilen başvurusunda mahkeme kararının yerine getirilerek mağduriyetin giderilmesini talep etmektedir .
10. “ Hukuk devleti; insan haklarına dayanan, bu hak ve özgürlükleri koruyup güçlendiren, eylem ve işlemleri hukuka uygun olan, her alanda adaletli bir hukuk düzeni kurup bunu geliştirerek sürdüren, hukuki güvenliği sağlayan, Anayasa’ya aykırı durum ve tutumlardan kaçınan, hukuku tüm devlet organlarına egemen kılan, Anayasa ve kanunlarla kendini bağlı sayan, yargı denetimine açık olan devlettir .” (Anayasa Mahkemesi E .2013/ 44, K. 2013/ 59, Resmi Gazete Tarihi : 02/ 05/ 2013)
11. İdare eylem ve işlemlerinde kanunun çizdiği sınırlar içerisinde kalmak zorundadır .
Anayasanın 8. maddesinde bu husus yürütme yetkisi ve görevi Anayasa ve Kanunlara uygun olarak kullanılır ve yerine getirilir denilerek ifade edilmiştir . (Bkz : Kemal Gözler-Gürsel Kaplan, İdare
Hukukuna Giriş, Ekin Basın Yayın Dağıtım, Ağustos 2017, s.28)
12. Yasama ve yürütme organları ile idareler, mahkeme kararlarına uymak zorundadır; bağımsız ve tarafsız mahkemeler tarafından verilmiş kararlar hiçbir suretle değiştirilemeyeceği gibi idareler bu
.
4 / 7kararların yerine getirilmesini de geciktiremez .
13. Kanun koyucu, Anayasa’nın 138. ve İdari Yargılama Usulü Kanunun 28. maddesi ile yargı kararlarının ne olursa olsun uygulanmamasından idareyi sorumlu tutmuş ve idarenin yargı kararlarını uygulaması hususunda idareye anayasal ve kanuni bir zorunluluk yüklenmiştir . Dolayısı ile idarenin kararı uygulama yükümlülüğü devam ettikçe, yargı kararının uygulanmamasından doğan sorumluluğu da devam edecektir . (Bkz : 2017/ 5018 başvuru numaralı ve 24/ 10/ 2017 tarihli Tavsiye Kararı)
14. Hizmet kusuru; idarenin yürüttüğü bir hizmetin kurulmasında, düzenlenmesinde ve işleyişindeki bozukluk ve aksaklık olup, asli ve birinci derecede bir sorumluluk nedenidir .
Hizmet kusurunun bulunması durumunda idareyi sorumlu tutmak için başkaca bir neden aramaya gerek yoktur . Hizmet kusuru uygulamada 3 şekilde karşımıza çıkmaktadır . Bunlardan hizmetin kötü işlemesi; hizmetin beklenen özen, dikkat ve kalitede yapılmaması, hizmetin gereği gibi yürütülmemesidir . Dolayısı ile idarenin konuyla ilgili hukuk kurallarına, oturmuş makul uygulamalara uymaması veya hizmetin gereklerini nesnel ölçüler içinde gözetmemesi, hizmeti beklenen dikkat ve özeni göstermeden yapması, hizmet personeli üzerinde nezaret ve denetlemenin gereğince yapılmamış olması durumlarında hizmetin kötü işlediği ve hizmet kusuru esasına göre de idarenin sorumlu olduğu kabul edilmektedir . (Bkz : Zehra Odyakmaz-Ümit Kaymak-İsmail Ercan, Anayasa
Hukuku- İdare Hukuku, On İki Levha Yayıncılık, 15. Baskı, İstanbul, Ağustos 2012, s. 412- 417)
15. Başvurucuların, Mahkeme ilamına dayalı icra takibine rağmen hükmedilen bedellerin ödenmediği, kamu mallarının haciz edilemezliğine dayalı kanun hükümlerine dayanarak ödemeden kaçınıldığından bahisle, mülkiyet ve adil yargılanma haklarının ihlal edildiğini ileri sürdükleri davada Anayasa Mahkemesi; “ mahkemeye erişim hakkının adil yargılanma hakkının unsurlarından biri olduğu ve bir uyuşmazlığı mahkeme önüne götürme, mahkemece verilen kararın uygulanmasını isteme haklarını da kapsadığı” ifade ederek yargı kararlarının uygulanmasını “mahkemeye erişim hakkı” kapsamında değerlendirmiş, ayrıca Devletin bir kurumunun aleyhinde verilen nihai ve bağlayıcı mahkeme kararı ile ortaya konulan borcunu ekonomik kaynak yokluğunu ileri sürerek makul sürede ifa etmekten kaçınamayacağı, bunun adil yargılanma hakkının ihlali sonucunu doğuracağını açıkça ifade etmiştir . (Bkz : Anayasa Mahkemesi’nin 03/ 04/ 2014 tarih ve 2013/ 711 sayılı Bireysel Başvuru Kararı)
16. Somut olayda ; başvuran vekili tarafından müvekkillerinin 23/ 10/ 2011 tarihinde Van ili Erciş ilçesinde meydana gelen depremde yaşadıkları kayıplar nedeniyle oluşan maddi ve manevi zararlarının tahsili için Çevre ve Şehircilik Bakanlığı, Afet ve Acil Durum Yönetimi Başkanlığı, Erciş Belediye Başkanlığı aleyhinde tam yargı davası açıldığı, Van 1. İdare Mahkemesi tarafından nolu dava dosyası kapsamında davacı lehine 12.680,62 TL maddi tazminata hükmedildiği, 28/ 07/ 2017 tarihli dilekçe ile idarelere söz konusu bedelin ödenmesi için dilekçe ile başvuruda bulunduğu ancak herhangi bir ödeme yapılmadığı görülmüş olup, 16.1. Çevre ve Şehircilik Bakanlığı’nca Hazine ve Maliye Bakanlığı’ndan ödenek talep edildiği, ödenek tahsis edildiği takdirde ödemenin Van Çevre ve Şehircilik İl Müdürlüğü’nce gerçekleştirileceği,
5 / 716.2. Afet ve Acil Durum Yönetimi Başkanlığı’nca 08/ 09/ 2017 tarihli ödeme emri belgesi ile payına
düşen miktarın davacı vekili ödendiği, 16.3. Erciş Belediye Başkanlığı’nca 23/ 08/ 2017 tarihinde ödenek talebinde bulunulduğu, Hazine ve
Maliye Bakanlığı tarafından ödenek tahsis edildiği takdirde ödeme başvuru sırasına göre mahkeme kararlarının gereklerinin yerine getirileceği anlaşılmıştır .
17. Başvuranın iddiaları, idarenin konuyla ilgili açıklamaları, ilgili mevzuat, yargı kararları ve tüm dosya kapsamı birlikte değerlendirildiğinde; Türkiye Cumhuriyeti’nin bir hukuk Devleti olması, Hukuk devleti ve Anayasanın 8. Maddesi hükmü gereğince idari makamların görevlerini yerine getirirken hukuka, kanunlara ve çağdaş hukukta evrensel olarak kabul görmüş ilkelere de uygun hareket etmek zorunda olması, Anayasa’nın 138. ve İdari Yargılama Usulü Kanunun 28.
Maddesi hükmü gereği idarelerin, bağımsız ve tarafsız mahkemeler tarafından verilmiş kararların yerine getirilmesini geciktiremeyeceği, yargı kararlarının uygulanmasının “mahkemeye erişim hakkı” kapsamında değerlendiren ve Devletin bir kurumunun aleyhinde verilen nihai ve bağlayıcı mahkeme kararı ile ortaya konulan borcunu ekonomik kaynak yokluğunu ileri sürerek makul sürede ifa etmekten kaçınamayacağı, bunun adil yargılanma hakkının ihlali sonucunu doğuracağına yönelik
Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi ve Anayasa Mahkemesinin yerleşik içtihatları, söz konusu yargı kararının gecikmeli yapılmasının hizmet kusuru olduğu ve Anayasa’nın 125. Maddesinde belirtilen “İdarenin, kendi eylem ve işlemlerinden doğan zararı da ödemekle yükümlüdür .” hükmü gereğince; idare tarafından mahkeme kararının gereği gibi ifa edilmemesinin hukuka ve hakkaniyete uygun olmadığı kanaatine varılmıştır .
B. İyi Yönetim İlkeleri Yönünden Değerlendirme 18. İyi yönetim ilkelerine 28/ 03/ 2013 tarihli ve 28601 mükerrer sayılı Resmi Gazetede yayımlanan
Kamu Denetçiliği Kurumu Kanununun Uygulanmasına İlişkin Usul ve Esaslar Hakkında
Yönetmeliğin 6 ncı maddesinde yer verilmiş olup, idareden istenilen bilgi ve belgelerin süresi içinde ve gerekçeli olarak Kurumumuza gönderildiği anlaşılmıştır .
VI. HAK ARAMA ÖZGÜRLÜĞÜNE İLİŞKİN AÇIKLAMA
19. 14/ 06/ 2012 tarih ve 6328 sayılı Kamu Denetçiliği Kurumu Kanununun 17’nci maddesinin sekizinci fıkrasına göre Kamu Denetçiliği Kurumuna, dava açma süresi içinde yapılan başvuru, işlemeye başlamış olan dava açma süresini durdurmakta olup, anılan Kanunun “Dava açma süresinin yeniden işlemeye başlaması” başlıklı 21’inci maddesinin ikinci fıkrası uyarınca, ilgili idarece tavsiye kararı üzerine 30 gün içerisinde herhangi bir işlem tesis edilmez veya eylemde bulunulmaz ise durmuş olan dava açma süresinden arta kalan sürede Van İdare Mahkemesine yargı yolu açıktır .
VII. KARAR
Kurumumuzca yapılan inceleme neticesinde; idare tarafından başvuranın ilama dayanan alacağının gereği gibi ifa edilmemesi işleminin hukuka ve hakkaniyete uygun olmadığı sonuç ve kanaatine varılmıştır .
.
6 / 7Yukarıda açıklanan gerekçe ve dosya kapsamına göre, BAŞVURUNUN KABULÜNE;
Söz konusu mahkeme kararının yerine getirilmesine yönelik makul sürede işlem tesisi için
Çevre ve Şehircilik Bakanlığı’na ve Erciş Belediye Başkanlığı’na TAVSİYEDE
BULUNULMASINA,
6328 sayılı Kamu Denetçiliği Kurumu Kanununun 20 nci maddesinin üçüncü fıkrası uyarınca,
Çevre ve Şehircilik Bakanlığı ile Erciş Belediye Başkanlığı tarafından bu karar üzerine tesis edilecek işlemin otuz gün içinde Kurumumuza bildirilmesinin zorunlu olduğuna, Tavsiye Kararının BAŞVURAN VEKİLİNE, gereği için ÇEVRE VE ŞEHİRCİLİK BAKANLIĞI ile
ERCİŞ BELEDİYE BAŞKANLIĞINA ve bilgileri için AFET VE ACİL DURUM YÖNETİMİ
BAŞKANLIĞI, İÇİŞLERİ BAKANLIĞI ile HAZİNE VE MALİYE BAKANLIĞINA tebliğine;
Türkiye Cumhuriyeti Kamu Başdenetçisince karar verildi .
Şeref MALKOÇ
Kamu Başdenetçisi
.