OHAL KHK’sı ile kapatılan okulun ücret iadesi talebinde idarenin makul süreyi aşması hukuk devleti ilkesine aykırılık teşkil eder mi (KDK)

T.C. TÜRKİYE BÜYÜK MİLLET MECLİSİ KAMU DENETÇİLİĞİ KURUMU

(OMBUDSMANLIK)

SAYI : 2023/9915-S.23.15959

BAŞVURU NO : 2023/5513

KARAR TARİHİ : 08/08/2023

TAVSİYE KARARI ,TCKN:

Adres:

BAŞVURUYA KONU İDARE : İSTANBUL DEFTERDARLIĞI

BAŞVURUNUN KONUSU : Kapatılan okula ilişkin ücret iadesi talebi hakkındadır.

BAŞVURU TARİHİ : 18/04/2023

I. BAŞVURANIN İDDİA VE TALEPLERİ

1. Başvuran, Kurumumuzca 18.04.2023 tarihinde kayıt altına alınan başvuru dilekçesinde özetle; İstanbul

Maslak Cumhuriyet Koleji nezdinde oğlunun kayıt işlemlerini yaptırdığını ve okul ücretini ödediğini; sonrasında ilgili OHAL KHK işlemleri kapsamında anılan okulun kapatıldığını; istenilen belgeleri İstanbul

Defterdarlığına teslim ederek ödemiş olduğu okul ücretinin iadesini talep ettiğini ancak ücret iadesinin halen yapılmadığını belirtmiş ve söz konusu paranın yasal faizi ile birlikte tarafına iadesinin sağlanmasını talep etmiştir.

II. İDARENİN BAŞVURUYA İLİŞKİN AÇIKLAMALARI

2. Başvurunun ön inceleme şartlarını taşıdığının tespiti üzerine inceleme ve araştırma aşamasına geçilmiştir.

3. Bilgi ve belge talep yazımıza ilişkin İdare tarafından verilen cevabın Kurumumuza ulaşmadığının anlaşılması üzerine ilgili İdare ile tekrar yazışma yapılmıştır. Buna mukabil İdarenin 04.07.2023 tarihli ve yazısı ekinde, başvuru konusuna ilişkin cevap ve açıklamalarını ihtiva eden

26.05.2023 tarihli ve sayılı yazıları Kurumumuza iletilmiştir. Anılan cevap

yazısında özetle; (a) 667 Sayılı Olağanüstü Hal Kapsamında Alınan Tedbirlere İlişkin Kanun Hükmünde Kararname gereğince, Berk Eğitim İşl. ve Paz. San. Tic. A.Ş.’ye bağlı Özel Maslak Cumhuriyet Ortaokulu kapatılarak tüm mal varlığının, alacak ve haklarının Hazineye devredilmesine karar verildiği, (b) Şikâyetçi tarafından yapılan 20/09/2016 tarih ve 6130 sayılı başvuruda; Özel

Maslak Cumhuriyet Ortaokulu öğrencisi adına özel eğitim kurumuna ödenen 5.250TL tutarın iadesinin talep edildiği,

(c) Kapatılan kurum hakkında İnceleme ve Değerlendirme Komisyonu tarafından düzenlenen raporun açıklama bölümünde belirtilen nedenlerle, kapatılan kurumun borç/yükümlülüğü içerisinde değerlendirilmesi gerektiği tespit edildiğinden; şikâyetçi tarafından talep edilen eğitim ücretinin iadesinin uygun görüldüğü ancak kapatılan kurumun emanet hesaplarında, borcuna yetecek miktarda nakit değer bulunmadığından başvurana ve diğer talep sahiplerine herhangi bir ödeme yapılamadığı, (d) Kapatılan kurumun mal varlığına dâhil edilen herhangi bir taşınmazı bulunmamakla birlikte, kapatılan kuruma ait olup İnceleme ve Değerlendirme Raporlarına konu edilen taşınır varlıklarının rayiç değerlerinin İnceleme ve Değerlendirme Komisyonlarınca tespit edildiği; milli emlak ve muhasebe birimlerince taşınır varlıkların otomasyon sistemine giriş ve muhasebeleşme işlemleri neticelendikten sonra kurum aktifinde yer alan nakit ve taşınır varlık nakdi değerleri toplamının kurumun öğrenci borçlarının tümünü ödemeye yetmemesi halinde; 7091 sayılı Kanunun beşinci maddesinin beşinci fıkrası gereğince garamaten taksim yapılmak suretiyle hesaplanacak tutarın şikâyetçiye ödeneceği, (e) Şikâyetçi tarafından CİMER sistemi üzerinde aynı konulu 24/03/2023 tarih ve sayılı şikâyet başvurusuna ise 03.04.2023 tarihinde cevap verildiği; (f) Bu kapsamda; kapatılan kurumların taşınır ve taşınmaz mallarının rayiç bedellerinin tespiti ve otomasyon sistemine kaydı/muhasebeleştirme işlemleri halen devam etmekte olup ilgili birimlerce yapılan güncelleme işlemlerinin neticelenmesini müteakip ödeme işlemlerinin neticeleneceği, İfade edilmiştir.

III. İLGİLİ MEVZUAT

4. Anayasa’nın “Dilekçe, bilgi edinme ve kamu denetçisine başvurma hakkı” başlıklı 74’üncü maddesinin

dördüncü ve beşinci fıkraları uyarınca:

Herkes, bilgi edinme ve kamu denetçisine başvurma hakkına sahiptir.

Türkiye Büyük Millet Meclisi Başkanlığına bağlı olarak kurulan Kamu Denetçiliği Kurumu idarenin işleyişiyle ilgili şikâyetleri inceler. […]

5. 6328 sayılı Kamu Denetçiliği Kurumu Kanunu’nun 5’inci maddesinin birinci fıkrası uyarınca:

Kurum, idarenin işleyişi ile ilgili şikâyet üzerine, idarenin her türlü eylem ve işlemleri ile tutum ve davranışlarını; insan haklarına dayalı adalet anlayışı içinde, hukuka ve hakkaniyete uygunluk yönlerinden incelemek, araştırmak ve idareye önerilerde bulunmakla görevlidir.

6. 7091 sayılı Olağanüstü Hal Kapsamında Alınması Gereken Tedbirler Hakkında Kanun Hükmünde

Kararnamenin Kabul Edilmesine Dair Kanun’un “Devir işlemlerine ilişkin tedbirler” başlıklı 5’inci

maddesi uyarınca:

MADDE 5- (1) 20/7/2016 tarihli ve 2016/9064 sayılı Bakanlar Kurulu Kararıyla ülke genelinde ilan edilen olağanüstü hal kapsamında yürürlüğe konulan Kanun Hükmünde Kararnameler gereğince kapatılan ve Vakıflar Genel Müdürlüğüne veya Hazineye devredilen kurum, kuruluş, özel radyo ve televizyonlar, gazete, dergi, yayınevi ve dağıtım kanallarının her türlü taşınır, taşınmaz, malvarlığı, alacak ve hakları ile belge ve evraklarının (devralınan varlık); her türlü tespit işlemini yapmaya, kapsamını belirlemeye, idare etmeye, avans dahil her türlü alacak, senet, çek ve diğer kıymetli evraka ilişkin olarak dava ve icra takibi ile diğer her türlü işlemi yapmaya, devralınan varlıklarla ilgili olup kanaat getirici defter, kayıt ve belgelerle tevsik edilen borç ve yükümlülükleri tespite ve hiçbir şekilde devralınan varlıkların değerini geçmemesi, ek mali külfet getirmemesi, asıl borçlu ve diğer kefiller hakkında kesin aciz vesikası bulunan haller hariç olmak üzere kefaletten doğmaması ve Fethullahçı

Terör Örgütü (FETÖ/PDY)’ne veya diğer terör örgütlerine (Anayasa Mahkemesi’nin 26/10/2022 tarihli ve E:2018/85, K:2022/127 sayılı kararı ile fıkra metninde yer alan “aidiyeti, iltisakı veya irtibatı

olmayan kişilerle” ibaresi iptal edilmiştir.) gerçek mal veya hizmet ilişkisine dayanması şartıyla bu varlıkların değerlendirilmesi suretiyle bunları uygun bir takvim dahilinde ödemeye, […] tereddütleri gidermeye, uygulamaları yönlendirmeye, bütün bu işlemleri yapmak amacıyla usul ve esasları belirlemeye, vakıflar yönünden Vakıflar Genel Müdürlüğü, diğerleri yönünden Maliye Bakanlığı yetkilidir.

(2) (Değişik:8/4/2022-7394/35 md.) […] Ödenmesine karar verilen borçlar asıl alacağa idareye başvuru tarihinden itibaren hesaplanacak kanuni faizi ile birlikte bu emanetlerden ödenerek kalan nakit tutarlar bütçeye gelir kaydedilir. Nakit dışı diğer tutarlar ise ilgili hesaplara alınır.

[…] (4) Birinci fıkra kapsamında tespite konu edilebilecek borç ve yükümlülüklere ilişkin olarak hak iddiasında bulunanlarca bu maddenin yürürlüğe girdiği tarihten itibaren altmış günlük hak düşürücü süre içerisinde ilgili idaresine kanaat getirici defter, kayıt ve belgelerle müracaat edilir. Bu maddenin yürürlüğe girdiği tarihten sonra yapılacak kapatma işlemlerinde ise altmış günlük süre kapatma tarihinden itibaren başlar.

(5) (Değişik:8/4/2022-7394/35 md.) Borçların ödenmesinde, çeşidine bakılmaksızın beşyüz Türk lirasını geçmeyen borçlar, işçi alacakları, rehinli alacaklar, bu fıkra kapsamında türü belirtilen alacaklara girmeyen diğer alacaklar, enerji, iletişim ve su kullanımından kaynaklanan alacaklar, kamu idarelerine ödenmesi gereken vergi, resim, harç, fon kesintisi, pay gibi borçlar, çalışanların sigorta primleri şeklinde sıralama esas alınır. Emanet tutarı, ilgili sıra içerisinde bütün alacaklıların alacağını tamamen ödemeye yetmezse garameten paylaştırma yapılır. Kapatılan özel öğretim kurum ve kuruluşları, kurs, dershane, öğrenci yurtları ve pansiyonlara avans veya peşin ödeme şeklinde kapatma tarihinden sonraki dönemler için ifa edilmiş olan öğrenim ve barınma bedelleri, yukarıda belirtilen sıraya tabi tutulmaksızın iade edilir. İhtilaflı taleplere ilişkin ise, talep sahiplerinin taleplerin reddine ilişkin kararın ilgililere tebliğinden itibaren 3 ay içinde dava açıldığına dair belge sunmaları halinde, bu fıkradaki sıralama değişmeksizin ihtilaf konusu tutar, kapatılan kurum/kuruluşun varlık hesaplarında nakit veya malvarlığı değerinin bulunması koşuluyla emanet hesabında tutulur. Süresinde dava açıldığına ilişkin belge sunulmaması halinde, ihtilaf konusu alacak hakkında talepte bulunulmamış gibi işlemlere devam edilir.

[…] (8) (Ek:13/2/2018-7098/EK MADDE 1) Bu madde hükümleri 20/7/2016 tarihli ve 2016/9064 sayılı

Bakanlar Kurulu Kararıyla ülke genelinde ilan edilen olağanüstü hal kapsamında yürürlüğe konulan kanun hükmünde kararnameler uyarınca gerçekleştirilen bütün kapatma işlemleri hakkında uygulanır.

(9) (Ek:8/4/2022-7394/35 md.) Münhasıran bu madde uyarınca yapılması gereken işlemlerin yürütülmesine esas olmak üzere talepte bulunanlar hakkında; millî güvenliğe tehdit oluşturduğu tespit edilen yapı, oluşum veya gruplara ya da terör örgütlerine üyeliği veya iltisakı ya da bunlarla irtibatı nedeniyle; devam etmekte olan herhangi bir adli soruşturma veya kovuşturma bulunup bulunmadığı, kovuşturmaya yer olmadığına, beraatine, ceza verilmesine yer olmadığına, davanın reddine veya düşmesine karar verilip verilmediği hususları dikkate alınarak işlemler sonuçlandırılır.

IV. KAMU DENETÇİSİ ARİF DÜLGER’İN KAMU BAŞDENETÇİSİNE ÖNERİSİ

7. Kamu Denetçisi tarafından yapılan inceleme ve araştırma neticesinde hazırlanan “Tavsiye Karar Önerisi”

Kamu Başdenetçisine sunulmuştur.

V. DEĞERLENDİRME VE GEREKÇE

A. Hukuka, Hakkaniyete ve İnsan Haklarına Uygunluk Yönünden Değerlendirme 8. Başvuran, İstanbul Maslak Cumhuriyet Koleji nezdinde oğlunun kayıt işlemlerini yaptırdığını ve okul ücretini ödediğini; sonrasında ilgili OHAL KHK işlemleri kapsamında anılan okulun kapatıldığını; istenilen

belgeleri İstanbul Defterdarlığına teslim ederek ödemiş olduğu okul ücretinin iadesini talep ettiğini ancak ücret iadesinin halen yapılmadığını belirtmiş ve söz konusu eğitim ücretinin iadesinin sağlanmasını talep etmiştir. İdare tarafından sunulan açıklamada ise ilgili mevzuat hükümleri kapsamında yürütülmesi gereken işlemlere devam edildiği; alacak taleplerinin söz konusu işlemlerin tamamlanmasını müteakip sonuçlandırılacağı belirtilmiştir.

9. İdarenin tek yanlı irade beyanıyla, kamu gücüne dayanarak tesis ettiği ve kişilerin hukuksal durumlarını etkileyen işlemler kesin ve yürütülmesi zorunlu işlemler olup bu nitelikteki idari işlemler Anayasal sınırlar içinde görev ve yetkilere haiz olan idarenin, yükümlülüklerini yerine getirmesi bağlamında sahip olduğu başlıca vasıtalardan birisidir. Bir idari işlem öncesi yapılan incelemeler, araştırmalar, teklifler, tutanaklar, mütalaa ve rapor gibi görüş belirten ön işlemler ise, kesin ve yürütülmesi zorunlu işlemlerin ortaya çıkarılmasına yönelik hazırlık işlemleri olup tek başına kişiler üzerinde hukuksal etki yaratmazlar. Somut olayda, İdare tarafından başvuranın talebine yönelik kesin ve yürütülmesi gerekli bir işlemin henüz tesis edilmediği; ilgili mevzuat hükümleri çerçevesinde hazırlık işlemlerine devam edildiği anlaşılmıştır.

10. Bununla birlikte, İdarenin söz konusu hazırlık işlemlerini makul bir sürede tamamlaması ve sonucuna göre işlem tesis etmesi hukuk devleti ilkesinin bir gereğidir. Keza, 7091 sayılı Kanun’un 5’inci maddesi uyarınca devir işlemlerinin yürütülmesinde İdareye bir takım yetki ve sorumluluklar yüklenmiş olup belirli şartlar dâhilinde ve uygun bir takvim içerisinde gerekli ödemelerin yapılması; ayrıca kapatılan özel öğretim kurum ve kuruluşlarına avans veya peşin ödeme şeklinde kapatma tarihinden sonraki dönemler için ifa edilmiş olan öğrenim ve barınma bedellerinin, madde hükmünde belirtilen sıraya tabi tutulmaksızın iade edilmesi hususları bu kapsamda düzenleme altına alınmıştır. Dolayısıyla başvuranın, İdareye müracaatı sonrasında aradan geçen uzun süreye rağmen halen bir işlem tesis edilmediği yönündeki şikâyetinin bu çerçevede ele alınması gerekmektedir.

11. Bu meyanda, Kurumumuzca daha önce ele alınan benzer nitelikteki bir şikâyet başvurusunda; Anayasa’nın 2’nci maddesinde yer alan hukuk devletinin temel ilkelerinden biri “belirlilik” tir. Bu ilkeye göre, yasal düzenlemelerin hem kişiler hem de idare yönünden herhangi bir duraksamaya ve kuşkuya yer vermeyecek şekilde açık, net, anlaşılır ve uygulanabilir olması; ayrıca kamu otoritelerinin keyfi uygulamalarına karşı koruyucu önlem içermesi de gereklidir…Hukuk güvenliği, normların öngörülebilir olmasını, bireylerin tüm eylem ve işlemlerinde devlete güven duyabilmesini, devletin de yasal düzenlemelerde bu güven duygusunu zedeleyici yöntemlerden kaçınmasını gerekli kılar (Anayasa

Mahkemesi’nin 18/01/2018 tarihli ve E.2017/129, K.2018/6 sayılı Kararı). Dolayısıyla hukuk güvenliğinin sağlanması açısından mevzuatta belirtilen süreçlere ilişkin belli bir süre öngörülmesi ve mevzuatta belirtilen şartları taşıyan kişilere ödemelerin yapılması, şartları taşımayan kişiler için ise nihai kararın verilmesi sürecinin hızlandırılması gerektiği değerlendirilmiştir.

Şeklindeki değerlendirmelere yer verilerek, hukuk güvenliği ve öngörülebilirliğin sağlanması amacıyla söz konusu sürecin hızlandırılması gerektiği sonucuna varılmıştır. (Bkz. KDK, Başvuru No : 2023/5513 2022/5312,

27.06.2022 tarihli Tavsiye Kararı).

12. Tüm bu açıklamalar çerçevesinde; gerekli ödemenin yapılıp yapılmayacağı hususunda nihai kararın verilmesine ilişkin işlem sürecinin hızlandırılması gerektiği sonuç ve kanaatine varılmış olup ayrıca İdare tarafından ilgili tüm kişilere yürütülen süreç hakkında gerekli bilgilendirmenin yapılmasının ve bu kapsamda öngörülen ödeme takviminin açıklanmasının yerinde olacağı değerlendirilmiştir.

B. İyi Yönetim İlkeleri Yönünden Değerlendirme 13. İyi yönetim ilkelerine, Kamu Denetçiliği Kurumu Kanununun Uygulanmasına İlişkin Usul ve Esaslar

Hakkında Yönetmelik’in “İyi yönetim ilkeleri” başlıklı 6’ncı maddesinde yer verilmiştir. Anılan madde

hükmü uyarınca, inceleme ve araştırma kapsamında ilgili idarenin iyi yönetim ilkelerine uygun işlem ve eylem ile tutum veya davranışta bulunup bulunmadığı hususları da Kurum tarafından gözetilmektedir.

14. Bu kapsamda yapılan değerlendirme neticesinde; İdarenin, “makul sürede karar verme”, “hesap verilebilirlik”, “şeffaflık”, “kararın geciktirilmeksizin bildirilmesi” ilkelerine uymadığı kanaatine varılmış olup bundan sonraki işlemlerinde bahse konu ilkelere uygun davranılması önerilmektedir.

VI. HAK ARAMA ÖZGÜRLÜĞÜNE İLİŞKİN AÇIKLAMA

15. 6328 sayılı Kamu Denetçiliği Kurumu Kanunu’nun 17’nci maddesinin sekizinci fıkrasına göre, Kamu

Denetçiliği Kurumuna dava açma süresi içinde yapılan başvuru işlemeye başlamış olan dava açma süresini durdurmakta olup anılan Kanun’un 21’inci maddesinin ikinci fıkrası uyarınca, tavsiye kararı üzerine otuz gün içinde herhangi bir işlem tesis edilmez veya eylemde bulunulmaz ise durmuş olan dava açma süresi kaldığı yerden işlemeye başlayacaktır.

16. Buna göre ilgili idarenin eylem ve işlemlerine karşı (varsa) dava açma süresinden arta kalan sürede

İstanbul İdare Mahkemelerinde yargı yolu açıktır.

VII. KARAR

Açıklanan gerekçelerle BAŞVURUNUN KABULÜNE, Başvurana gerekli bilgilendirmenin yapılması; kapatılan kurumların taşınır ve taşınmaz mallarının rayiç bedellerinin tespiti ile otomasyon sistemine kaydedilmesi ve muhasebeleştirmesi işlemlerinin ivedilikle tamamlanması ve bunun sonucunda gerekli ödemenin yapılıp yapılmayacağı hususunda nihai kararın verilmesi sürecinin hızlandırılması hususunda; İSTANBUL DEFTERDARLIĞINA (KHK

İŞLEMLERİ İL BÜROSU) TAVSİYEDE BULUNULMASINA,

6328 sayılı Kamu Denetçiliği Kurumu Kanunu’nun 20’nci maddesinin üçüncü fıkrası uyarınca,

İSTANBUL DEFTERDARLIĞI tarafından bu karar üzerine tesis edilecek işlemin otuz gün içinde

Kurumumuza bildirilmesinin zorunlu olduğuna, Kararın, BAŞVURANA ve İSTANBUL DEFTERDARLIĞINA tebliğine, Türkiye Cumhuriyeti Kamu Başdenetçisince karar verildi.

Şeref MALKOÇ

Kamu Başdenetçisi